Muzealia

Zbiory muzealne Europejskiego Centrum Solidarności można podzielić na dwie grupy: kolekcję pamiątek historycznych oraz kolekcję zbiorów artystycznych.


Pierwsza stanowi zbiór wszelkiego rodzaju przedmiotów związanych z ruchem Solidarność oraz polską opozycją demokratyczną lat 1970–1989. Ponadto, w ramach kolekcji pozyskiwane są obiekty posiadające walor historyczny lub poznawczy, obrazujące funkcjonowanie mechanizmów komunistycznego państwa polskiego oraz życie codzienne w schyłkowym okresie PRL.


W ramach kolekcji gromadzone są przedmioty związane z postaciami historycznymi tego czasu, w tym ubiory i pamiątki osobiste oraz obiekty dokumentujące działalność opozycji i ukazujące metody jej działania. Jest to wszelkiego rodzaju sprzęt i urządzenia, w tym poligraficzne i drukarskie oraz nadawczo-odbiorcze ale także wykorzystywane w pracy operacyjnej przez organa bezpieczeństwa, milicję i wojsko, zaangażowane w tłumienie robotniczych protestów i inwigilację środowisk opozycyjnych. Zbiór zawiera również weksylia, m.in. flagi i sztandary, chorągwie, transparenty, opaski i proporce wykorzystywane podczas manifestacji, protestów i strajków. Osobną grupę obiektów stanowią emblematy, mało- jak i wielkoformatowe, w tym np. znaczki ubraniowe i biżuteria patriotyczna, tablice pamiątkowe i informacyjne oraz monety, medale okolicznościowe, ordery i odznaczenia. Miejsce w kolekcji mają również historyczne pojazdy, w tym stoczniowe, milicyjne i wojskowe oraz wyposażenie i broń a nawet meble oraz inne elementy wyposażenia wnętrz.

W kolekcji pamiątek historycznych ECS już dziś znajduje się wiele interesujących i ważnych zabytków. Zawiera ona m.in. przedmioty związane ze znanymi działaczami opozycji, późniejszymi prezydentami Rzeczypospolitej Polskiej – Lechem Wałęsą oraz Lechem Kaczyńskim, w tym oryginalny sweter, w którym ten pierwszy jako przewodniczący Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego podpisywał Porozumienia Sierpniowe w 1980 roku. W zbiorze znajduje się także unikatowy transparent z napisem „Proletariusze wszystkich zakładów, łączcie się!” – eksponowany na wystawie stałej w Europejskim Centrum Solidarności. Obok tablic z postulatami, jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych wizualnie obiektów związanych ze strajkiem w Stoczni Gdańskiej im. Lenina w sierpniu 1980.

Obiektem o szczególnej wartości historycznej jest pięć matryc offsetowych, z których powielany był Strajkowy Biuletyn Informacyjny „Solidarność”. Jego wyjątkowe znaczenie historyczne polega na tym, że tytuł biuletynu stał się symbolem wielkiego ruchu społecznego oraz nazwą powstającego związku zawodowego. W skład kolekcji wchodzą ponadto inne liczne matryce drukarskie wykorzystywane przez podziemną poligrafię oraz płyta z napisem „Solidarność”, służąca do drukowania pierwszych flag związkowych. W zbiorze nie brak również przedmiotów o mniejszym znaczeniu historycznym, ale będących ciekawymi pamiątkami swego czasu, takich jak elementy wyposażenia i umundurowania oddziałów MO, ZOMO i ORMO lub niezwykle interesujących drobiazgów, jak pudełko od zapałek z wizerunkiem Lecha Wałęsy, paczka po amerykańskich papierosach czy ręcznik – z napisem „Solidarność”.

W skład kolekcji zbiorów artystycznych Europejskiego Centrum Solidarności wchodzą obrazy, grafiki, rysunki i plakaty z lat 1970–1989, ze szczególnym naciskiem na dziesięciolecie wyznaczone datami 13 grudnia 1981 i 4 czerwca 1989 roku, kiedy to wydarzenia polityczne i splot przemian tradycji artystycznych zdecydowały o kształcie nowych tendencji w sztuce.

Rdzeniem kolekcji jest sztuka lat osiemdziesiątych związana z ruchem kultury niezależnej, będącej wynikiem kontestacji oficjalnego życia artystycznego po wprowadzeniu stanu wojennego, kiedy to artyści zostali zmuszeni do opowiedzenia się po jednej ze stron narodowego konfliktu. Wybór: albo moralnie poprawny bojkot wszystkiego, co łączyło się z panującym reżimem, albo kolaboracja z władzą, potępiana przez środowisko i opinię publiczną, ale procentująca możliwością wystawiania w kraju i za granicą, sprowadził większość artystów, w imię solidarności i obrony wartości, do podziemia. Lata osiemdziesiąte postawiły sztukę wobec konieczności samookreślenia, zajęcia konkretnego stanowiska poprzez ocenę współczesnej rzeczywistości. Aktualności nabrały znów pytania o cel sztuki, jej zaangażowanie i społeczną funkcję.

Część twórców po grudniu 1981 roku znalazła schronienie w Kościele katolickim, który oferował sale wystawowe wolne od ingerencji cenzury, jednocześnie jednak narzucił pewne ograniczenia w zakresie treści, ikonografii, jak i formy dzieł. Fenomen twórczości przykościelnej połączył ludzi (polityków, artystów) o niekiedy skrajnie różnych postawach, ale dążących ku wspólnemu celowi. Stąd wynikała tak wielka różnorodność języka i tak duże różnice poziomu artystycznego dzieł eksponowanych „w kruchtach”. Zwykle artyści ci nie rezygnowali z rodzaju uprawianej przez nich twórczości i własnych środków wyrazu, ale dzieła umieszczali w aktualnym kontekście; często sięgali do tradycji walki narodowo-wyzwoleńczej, religijno-patriotycznych symboli i wartości absolutnych.

Sztuka twórców neoekspresjonistycznych, pozostająca w opozycji do sztuki przykościelnej, była pełna ironii i humoru. Nie tylko krytykowała czy ośmieszała ówczesną absurdalną rzeczywistość, ale też tworzyła perspektywę utopijnego raju z dużą dozą autoironii do własnych wizji. Na przełomie lat 70. i 80. doszło do głosu nowe pokolenie artystów, którzy nie widzieli już swojej przyszłości we współpracy z systemem obowiązującym ówcześnie. Zmiana w sztuce towarzyszyła rewolucji społecznej i niepodległościowej. Do wyrażenia mieszanki emocji odpowiednią okazała się stylistyka neue wilde, pozwalająca na szczery gest malarski, ostrą barwę i ekspresyjną formę wypowiedzi. W budowaniu złudzenia codzienności pełnej nieskrępowania, radości i koloru przydatna okazała się też drwina, prowokacja i absurd.

W kolekcji zbiorów artystycznych Europejskiego Centrum Solidarności obecne są oba nurty sztuki niezależnej lat osiemdziesiątych oraz uwzględniające zjawiska w plastyce przed 1980 rokiem dzieła artystów, którzy w swoich pracach dotykali ważnych problemów dotyczących sytuacji politycznej, społecznej i egzystencjalnej Polski w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych.