Europejskie Centrum Solidarności

PORTRET ZBIORÓW

EUROPEJSKIE CENTRUM SOLIDARNOŚCI

to nowoczesna instytucja kultury, która przechowuje i utrwala

pamięć o naszym największym sukcesie obywatelskim –

zwycięstwie Solidarności. Tutaj idea solidarności wciąż żyje

i jest przekazywana nowym pokoleniom. Naszym zadaniem

jest tworzenie nowej jakości życia publicznego oraz wzorów

dla małej codziennej solidarności międzyludzkiej.

ECS zostało powołane w 2007 roku przez Ministerstwo

Kultury i Dziedzictwa Narodowego, władze miasta Gdańska,

samorząd województwa pomorskiego, NSZZ „Solidarność”

i Fundację Centrum Solidarności.

W sierpniu 2014 roku instytucja objęła nową siedzibę przy

pl. Solidarności 1 w Gdańsku. Sercem budynku jest wystawa

stała poświęcona polskiej drodze do wolności i zmianom,

które pod jej wpływem zaszły w całej Europe Środkowej

i Wschodniej.

ecs.gda.pl

Matryca z hasłem „Solidarność”, która w latach 80. służyła do wykonywania

napisów na flagach. Jedna z pierwszych pamiątek, które trafiły do zbiorów

archiwum ECS

Dar Jana Galanta

Europejskie Centrum Solidarności

PORTRET ZBIORÓW

– 2 –

Rodzina Solidarności

– Po kilku latach jedyne slajdy, które są naprawdę ciekawe, to te, gdzie jesteśmy z rodziną. I ja właśnie dziś przeka-

zuję zdjęcia rodziny Solidarności – usłyszałem od prof. Dietera Bingena, kiedy 29 sierpnia 2017 roku przekazywał

na moje ręce dar w postaci 154 autorskich kolorowych slajdów i innych materiałów archiwalnych zgromadzonych

podczas licznych podróży do Polski w latach 80., z życzeniem dołączenia ich do zbiorów Europejskiego Centrum

Solidarności.

Tego samego dnia Lech Wałęsa, legendarny przywódca Solidarności, odznaczył prof. Dietera Bingena Medalem

Wdzięczności, nagrodą ECS dla tych, którzy wspierali Polskę w drodze do wolności. Uroczystość nieprzypadkowo

odbyła się w naszym archiwum.

W osobie prof. Bingena – niemieckiego historyka i politologa, naukowca specjalizującego się w zagadnieniach

przemian kulturowych i procesów transformacji społecznej w Europie, który od początku lat 80. był obserwatorem

i jednocześnie kronikarzem zmian w Polsce, przyjaciela i orędownika Solidarności, obecnie dyrektora niemieckiego

Instytutu Spraw Polskich w Darmstadt – przywołuję wszystkich darczyńców.

Powodem do wdzięczności i jednocześnie zobowiązaniem jest dla nas każdy dar. I wszystkie owocują, bo archi-

wum ECS na co dzień pozostaje otwarte dla pracujących naukowo nauczycieli akademickich i studentów, dla

dzieci i młodzieży przybywających do ECS na warsztaty edukacyjne, dla dziennikarzy, filmowców, wydawców oraz

kuratorów i muzealników, którzy poszukują eksponatów związanych z historią Polski.

Nasze zbiory są nie tylko ważnym źródłem wiedzy, są także zasobem, na podstawie którego nasz zespół stworzył

wystawę stałą ECS, największą ekspozycję na temat rewolucji Solidarności. Korzystając ze zbiorów ECS, pracow-

nicy naszego zespołu archiwalnego organizują także wiele wystaw czasowych w siedzibie naszej instytucji przy

pl. Solidarności 1 w Gdańsku oraz w innych miejscach Polski i Europy.

Chciałbym podziękować serdecznie wszystkim darczyńcom za zaufanie i wiarę, iż ECS jest idealnym miejscem

do przechowania nie tylko ich materialnej spuścizny, ale i części ich biografii. Dziękuję także naszym koleżankom

i kolegom z Działu Archiwum i Organizacji Wystaw za ich troskę o nasze zasoby, miłość do zbiorów i twórczą

energię włożoną w pracę nad ekspozycjami.

A jednocześnie w imieniu całego zespołu zapraszam do Europejskiego Centrum Solidarności, gdzie ideały ruchu

Solidarność – demokracja, społeczeństwo otwarte i solidarne, kultura dialogu – zachowują swoją atrakcyjność

i aktualność, a Solidarność wciąż pozostaje źródłem inspiracji i nadziei.

Basil Kerski

dyrektor Europejskiego Centrum Solidarności

Państwowe obchody święta 1 Maja w Warszawie w obiektywie prof. Dietera Bingena, który starał się pokazać Zachodowi Polskę taką, jaką była, zarówno tę oficjalną, jak i solidarnościową, 1 maja 1981

Fot. Dieter Bingen

Dziękujemy

i wciąż prosimy

o więcej!

Od pierwszej zbiórki pamiątek na rzecz archiwum Europejskiego Centrum

Solidarności – zorganizowanej w 2008 roku, symbolicznie w Gdańsku,

160 metrów

Sopocie i Gdyni – dzieli nas niemal 10 lat i 160 metrów bieżących akt,

bieżących akt

65 tys. fotografii, 5 tys. muzealiów oraz 441 obiektów artystycznych.

Nie ma tygodnia, abyśmy nie pozyskali kolejnego archiwalnego obiektu.

Rozrastający się zasób ECS stwarza dodatkowo możliwość uzupełnienia

65 tys.

wystawy stałej zarówno w zakresie pozyskiwanych materiałów archi-

walnych, jak i muzealiów.

fotografii

Na co dzień archiwum pracuje w pięcioosobowym zespole, okazjo-

nalnie dołączają wolontariusze. Średnia wieku to 32 lata, większość

5 tys.

zespołu to historycy, ale są też socjolodzy, jest archeolog oraz

artystka, absolwentka Akademii Sztuk Pięknych.

muzealiów

Najważniejszym zadaniem archiwum jest pozyskiwanie, ewiden-

cjonowanie, opracowywanie i zabezpieczanie materiałów archi-

walnych dotyczących polskiej drogi do wolności. Naszym celem

441

jest zapewnienie powszechnego dostępu do zbiorów, kreowanie

oraz wspieranie przedsięwzięć służących poznaniu i zrozumieniu

obiektów artystycznych

przeszłości. Istotne jest dla nas przekazanie zainteresowania

historią najnowszą, a w szczególności ideą wolności i Solidar-

ności. Promujemy kulturowe dziedzictwo Gdańska i Polski.

Naszą ambicją jest popularyzowanie wartości artystycznych

poprzez tworzenie nowej jakości, m.in. wystaw czasowych

Zbiórka pamiątek trwa,

i udostępnień materiałów na rzecz wydarzeń kultural-

wdzięczni będziemy za każdy dar

nych. Współpracujemy w tym zakresie z placówkami

tel.: 58 772 40 48, 58 772 40 47

z Polski i świata.

e-mail: pamiątki@ecs.gda.pl

To, co wyróżnia kolekcję archiwum ECS od innych podobnych zbiorów, to jej różnorodność. Archiwum gromadzi materiał, który mógłby zainteresować badaczy nie tylko stricte historycznych, ale również socjologów badających fenomen Solidarności czy antropologów kultury. Zasób tworzą bowiem nie tylko materiały archiwalne, ale również

muzealia, pamiątki ze stoczni czy obiekty sztuki. Zbiory wpisują się w część większej struktury ECS. Gość, chcąc

skorzystać z zasobów instytucji, może uzyskać informacje na wybrany temat w sposób komplementarny.

Trzon kolekcji stanowią pisma drugiego obiegu. Zbiory archiwum tworzą m.in. unikatowe egzemplarze Poczty

Solidarności, wydawnictwa z obozów internowania, a także interesująca kolekcja plakatów, ulotek oraz rysunków,

które są graficznym komentarzem wydarzeń.

Fotografie analogowe oraz w zapisie cyfrowym tworzą odrębny zbiór w zasobie archiwum. Kolekcje fotograficzne

budowane są z wykorzystaniem dorobku autorskiego, który pozwala badaczom na poznawanie ikonografii wyda-

rzeń i osób oraz na badanie twórczości autorów dokumentujących historię Solidarności.

Zbiory organizacji zachodnich z pięciu kontynentów, wspierających podczas stanu wojennego Solidarność, składają

się w zasobie archiwum na bogatą i zróżnicowaną dokumentację.

Kolekcja pamiątek gromadzi zbiór obiektów związanych z ruchem Solidarność oraz polską opozycją demokra-

tyczną. W ramach kolekcji pozyskiwane są egzemplarze posiadające walor historyczny lub poznawczy, obrazujące

funkcjonowanie mechanizmów komunistycznego państwa polskiego.

Zbiór archiwaliów, dokumentów życia społecznego, fotografii oraz muzealiów jest systematycznie uzupełniany.

Priorytetem pozostaje pozyskiwanie kolekcji dokumentów zagranicznych dotyczących współpracy Solidarności

ze związkami zawodowymi, instytucjami i osobami prywatnymi w Europie i na świecie, a także pomocy humani-

tarnej udzielanej Polsce i Solidarności. Pozyskiwane są również materiały krajowe – od osób prywatnych, instytucji

oraz organizacji pozarządowych.

W odróżnieniu od większości tego rodzaju placówek zbiory archiwum nie powiększają się na mocy ustaw czy

regulacji, lecz dzięki darowiznom osób prywatnych oraz w wyniku współpracy i wymiany pomiędzy instytucjami

o podobnym profilu gromadzonych zbiorów.

Bez darczyńców nasza praca nie byłaby możliwa. W gronie ofiarodawców jest już ponad 500 osób, bardzo

znanych i niemal anonimowych. Cieszymy się, bo często stają się oni stałymi bywalcami ECS, uczestnicząc i wspie-

rając przedsięwzięcia kulturalne i edukacyjne. Za każdy dar serdecznie dziękujemy i wciąż prosimy o więcej!

Czterdzieści pięć opowieści o naszych zbiorach, jakie przedstawiamy w tym wydawnictwie, prezentuje jedynie

ułamek kolekcji. Dlatego tym goręcej wszystkich Państwa zapraszamy do archiwum ECS.

Monika Krzencessa-Ropiak

kierownik Działu Archiwum i Organizacji Wystaw

Paweł Golak

zastępca dyrektora ds. muzealno-archiwalnych i biblioteki

oraz finansowo-administracyjnych

– 6 –

Spis rzeczy

Robotnicy ........................................................................... 8

Z dziennika internowanego ..........................................54

Rewolta na Wybrzeżu ...................................................10

Wypuśćcie więźniów .....................................................56

Unikatowe zdjęcia z Grudnia ’70 ................................12

Był taki pomarańczowy żółty ser ................................58

Wielki spontaniczny zryw .............................................14

Akcja balonowa ...............................................................60

Poeta pamięta .................................................................16

Podziemna drukarnia .....................................................62

Cenzura w PRL ................................................................18

Kartki pocztowe z niezależnego obiegu ....................64

Polkolor .............................................................................20

Panie, fotografuj pan to skurwysyństwo! .................66

Anna Walentynowicz .....................................................22

Solidarność Norwesko-Polska .....................................68

Sierpień ’80 okiem fotografów ....................................24

Vive la France! ................................................................70

Jeden z najbardziej rozpoznawalnych znaków

Na antypodach ................................................................72

graficznych na świecie ...................................................26

Pokojowy Nobel dla Lecha Wałęsy .............................74

Grochy były na topie .....................................................28

Satyra w PRL....................................................................76

Łączcie się ........................................................................30

Głos, który jest milczeniem ..........................................78

Sweter Lecha Wałęsy ....................................................32

Studenci ............................................................................80

Człowiek z żelaza ...........................................................34

Milicjanci byli zmuszeni aresztować krasnoludki .....82

Parszywa Dwunastka.....................................................36

Chcemy papier toaletowy nie reaktor atomowy ......84

Przypinki ...........................................................................38

Moralne zwycięstwo ......................................................86

Bułka z szynką .................................................................40

Mebel eksportowy .........................................................88

Marsze głodowe .............................................................42

Drużyna Lecha ................................................................90

Piosenki prawdziwe .......................................................44

Wolny rynek ....................................................................92

Japończyk, który został Polakiem ................................46

Zimowe rewolucje ..........................................................94

Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność” ........................48

Dziadku, nie trzymaj skarbów w szufladzie ..............96

Ogłoszenie stanu wojennego ......................................50

Darczyńcy ........................................................................98

Całuję mamo ...................................................................52

Autorzy fotografii i obiektów artystycznych .......... 100

Praktyczne wykorzystanie oryginalnych stoczniowych szafek i archiwalnych zdjęć na wystawie stałej ECS

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

Z ARCHIWUM ECS

Robotnicy

„Prędzej, górniku, głębiej, górniku, / wę-

gla pokłady rąb, / w twojej kopalni, na

twym chodniku / staje ojczyzny zrąb. /

Pod twym oskardem padł kapitalizm, /

nadszedł wolności czas. / Więcej żelaza,

węgla i stali / dla robotniczych mas!” –

pisał poeta Władysław Broniewski

(1897–1962) w wierszu „Zabrze”, do-

skonale oddając nastroje.

Nikt tak nie zawiódł władzy ludowej jak

robotnicy. To bowiem robotnicy, którzy

byli kreowani przez władzę na główną

siłę sprawczą w budowaniu nowego

ustroju, obalili system stworzony z my-

ślą o nich. Wypromowani w czasach

walki o przekroczenie 100 proc. normy,

mieli definiować obywatela idealnego –

oddanego partii i zakładowi pracy. Etos

górnika, hutnika, stoczniowca i portow-

ca po Grudniu ’70 nabrał zupełnie no-

wego znaczenia.

Postawa robotników podczas strajku

w Stoczni Gdańskiej została ukazana

w dokumentalnym filmie „Robotnicy ’80”

(reż. Andrzej Chodakowski i Andrzej Za-

jączkowski). Widzimy w nim bezprece-

densowe jak na tamte czasy wydarzenie,

jakim był przyjazd przedstawicieli wła-

dzy do strajkującego zakładu. To właś-

nie wówczas, podczas prowadzonych

rozmów, robotnicy przeszli symboliczną

przemianę i wzięli na siebie współodpo-

wiedzialność za losy kraju.

Stoczniowcy na nabrzeżu w Stoczni Gdańskiej

im. Lenina, lata 70.

Fot. Janusz Uklejewski

– 8 –

ROBOTNICY

Koszula pracownicza z logo Stoczni Gdańskiej,

koniec lat 70.

Dar Danuty Pikor

Buty z przydziału zakładowego,

wykonane z litej skóry,

z czubem zabezpieczonym blachą.

Należały do Stanisława Pikora,

pracownika Stoczni Gdańskiej

Dar Danuty Pikor

Plakat na dykcie promujący przestrzeganie

przepisów BHP w zakładzie pracy,

pozyskany z jednej z hal Stoczni Gdańskiej

Autor Jerzy Flisak

Plakat do filmu „Robotnicy ’80”,

unikatowego zapisu wydarzeń

z sierpnia 1980 roku na Wybrzeżu,

błyskawicznie zrealizowanego jednego

z najpopularniejszych polskich

dokumentów

Autor Andrzej Pągowski

Stocznia Gdańska im. Lenina, lata 80.

Strajk sierpniowy w Stoczni Gdańskiej im. Lenina, sierpień 1980

Fot. Zenon Mirota

Fot. Zygmunt Błażek

– 9 –

Z ARCHIWUM ECS

Rewolta na Wybrzeżu

Pierwszy sekretarz KC PZPR Władysław Gomułka,

informując Polaków w przemówieniu radiowo-tele-

wizyjnym o wprowadzanych podwyżkach cen żywno-

ści, zapewne nie spodziewał się tak gwałtownego oporu

Nie udało się dotąd ustalić nazwiska

społecznego. Już dwa dni później, 14 grudnia 1970 roku,

mężczyzny rannego przed Komitetem

wybuchł strajk w Stoczni Gdańskiej im. Lenina, rozpoczy-

Wojewódzkim PZPR w Gdańsku, z którego

nając falę protestów na całym Wybrzeżu. Sprzeciw przybrał

piersi tę kulę wyjął prof. Jerzy Dybicki

(1923–2015), wieloletni ordynator

charakter powstania robotniczego.

Katedry i Kliniki Chirurgii Ogólnej

w Akademii Medycznej w Gdańsku.

Decyzją władz przeciw kilkunastotysięcznym demonstracjom

Przez lata chirurg przechowywał

ruszyły uzbrojone oddziały Zmotoryzowanych Odwodów Milicji

kulę w domu, w specjalnie do tego celu

przygotowanym kielichu. Całe zdarzenie

Obywatelskiej i wojsko, używając petard, gazów łzawiących i wozów

oraz historię z nim związaną opisał

bojowych.

we wspomnieniach „Chirurgia, moja miłość.

15 grudnia protestujący podpalili gmach Komitetu Wojewódzkie-

Wspomnienia gdańskiego profesora”

go PZPR w Gdańsku. W nocy wojsko zablokowało Stocznię Gdańską

Dar Jacka Bitela

i port, a w Gdyni aresztowano członków komitetu strajkowego, z któ-

rymi wcześniej zawarto ugodę. 16 grudnia przed Bramą nr 2 strzelano

do stoczniowców. Następnego dnia doszło do podobnej masakry

w Gdyni, gdy milicja otworzyła ogień do robotników idących rano do

Stoczni im. Komuny Paryskiej. Ofiary śmiertelne były też w Szczecinie.

Protesty wygasły 19 grudnia.

Na Wybrzeżu zginęło kilkadziesiąt osób, a oficjalne dane mówią

o ponad 1 tys. rannych i brutalnie pobitych czy aresztowanych.

– Unikatowość i stosunkowo niewielka liczba fotografii z Grud-

nia ’70 czynią z nich źródła historyczne o ogromnym znacze-

niu dokumentacyjnym, badawczym i upamiętniającym. Jednym

z fotografów, którzy uwiecznili tamte wydarzenia, jest Jan

Juchniewicz – mówi Iwona Kwiatkowska z Działu Archiwum

i Organizacji Wystaw ECS, specjalizująca się w zasobach

archiwalnych. – Zdjęcia wykonane przez niego w grudniu

1970 roku w Gdańsku były pierwszą serią z bogatej

spuścizny fotograficznej autora.

Jan Juchniewicz ofiarował ECS swoje archiwum foto-

graficzne, liczące ponad 6,5 tys. fotografii.

– 10 –

REWOLTA NA WYBRZEŻU

Protestujący położyli na drzwiach ciało zabitego 18-letniego

Gdańska pieta. Na bruku leży uczestnik demonstracji,

Zbyszka Godlewskiego – który przeszedł do historii jako

który pod gąsienicą czołgu stracił nogę, ul. Wały Jagiellońskie

Janek Wiśniewski z ballady Krzysztofa Dowgiałły – i ponieśli

w Gdańsku, 15 grudnia 1970

ulicami Gdyni jak na katafalku, 17 grudnia 1970

Fot. Edmund Chabowski

Fot. Edmund Pepliński

Przepustka zakładowa 27-letniego

Jerzego Matelskiego, pracownika Stoczni

Gdańskiej im. Lenina, na której widnieje

odręczna adnotacja „Zgon”. Mężczyzna zginął

Płonący transporter przed Dworcem Głównym w Gdańsku, 15 grudnia 1970

16 grudnia 1970 roku w okolicy Bramy nr 2

Fot. Jan Juchniewicz

Dar Zenona Miroty

– 11 –

Z ARCHIWUM ECS

Unikatowe zdjęcia

z Grudnia ’70

Dwa unikatowe zdjęcia z Grudnia ’70, które przez kuchenne okno zrobił mieszkaniec wieżowca stojącego

przy Bramie nr 2 Stoczni Gdańskiej im. Lenina, odnalazły się po latach. To wyjątkowy materiał zdjęciowy ukazujący

tak dokładnie szczegóły wojskowej blokady Stoczni Gdańskiej im. Lenina tragicznego 16 grudnia 1970 roku.

Całą noc z 15 na 16 grudnia państwo Molikowie nie zmrużyli oka. Pancerna kawalkada, tłukąc gąsienicami

o bruk, jechała w stronę Gdyni, aby stłumić protest robotników przeciw podwyżkom cen żywności.

Było ok. 7 rano, kiedy pan Dariusz przed wyjściem do pracy postanowił zrobić zdjęcie wojska rozstawionego

przy stoczniowej bramie, na dzisiejszym placu Solidarności, wówczas bezimiennym terenie budowy zajezdni

tramwajowej.

– Nie rób zdjęć, bo strzelą ci w okno! – odradzała siostra Izabela, która przyjechała z wizytą.

Dzień był szary, pan Dariusz ustawił więc w enerdowskim aparacie długie naświetlenie. Zrobił dwa zdjęcia.

– Niby nic się nie działo, stały czołgi, żołnierze chodzili grupkami, aż poszła seria – wspomina. – Dopiero

wówczas dostrzegłem stanowisko karabinu maszynowego i żołnierza, który podnosi się z ziemi.

– Wiemy, że strzały oddawane były z ręcznej broni maszynowej przez ustawionych w szpaler

żołnierzy 55 Pułku Zmechanizowanego i Podoficerskiej Szkoły Obrony Terytorialnej, że strzelano

także z broni krótkiej i maszynowej – mówi Andrzej Trzeciak, historyk zajmujący się w ECS dzie-

dzictwem kulturowym. – Nieznane mi są jednak materiały fotograficzne ukazujące ten moment.

Tymczasem to zdjęcie pokazuje wyraźnie założone na niewielkim nasypie stanowisko karabinu

maszynowego, wycelowanego w stronę stoczni, chwilę po oddaniu strzałów. To wskutek użycia

tego karabinu mogli zostać zabici i ranni stoczniowcy, nawet jeśli ostrzał nie był prowadzony

bezpośrednio do nich. Te fotografie to absolutny unikat, wyjątkowa pamiątka związana z jednym

z najtragiczniejszych wydarzeń, jakie miały miejsce w grudniu 1970 roku w Gdańsku.

Na zdjęciu tego już nie zobaczymy, ale pan Dariusz wciąż pamięta, jak po serii strzałów

rozegrała się scena niczym z obrazu Matejki. Robotnik podszedł do żołnierzy, rozerwał drelich

i zawołał: „Strzelaj Polaku!”.

Z kuchennego okna w mieszkaniu państwa Molików przez całe lata 80. użytek robiło wiele

ekip telewizyjnych i fotoreporterów, również zagranicznych.

Obie fotografie z Grudnia ’70, połączone cyfrowo w jedną, ukazującą w ten sposób

szerszy plan, zaprezentowano na wystawie czasowej „Narodziny pomnika” w ECS

(16 grudnia 2015 – 30 kwietnia 2016).

– 12 –

Kordon żołnierzy na placu

przed Stocznią Gdańską

im. Lenina,

16 grudnia 1970 roku

i stanowisko karabinu

maszynowego –

montaż dwóch zdjęć

Fot. Dariusz Molik

– 13 –

Z ARCHIWUM ECS

Wielki spontaniczny zryw

Budowa pomnika ofiar Grudnia ’70 była jednym z głównych postulatów strajku-

jących w Stoczni Gdańskiej im. Lenina w sierpniu 1980 roku. To właśnie wów-

czas pracownik Biura Konstrukcyjno-Projektowego Bogdan Pietruszka stworzył

koncepcję architektoniczną monumentu. Rozpoczęto publiczną zbiórkę datków.

Zaraz po podpisaniu Porozumienia Gdańskiego ukonstytuował się Społeczny

Komitet Budowy Pomnika Poległych Stoczniowców 1970, a prace nabrały tempa.

– Twórcami pomnika są ci ludzie, którzy fizycznie oraz intelektualnie przy tym

pracowali. W dzień i w nocy. Pomnik jest dziełem stoczniowców. To oni go chcie-

li. Sami go wybudowali. Społecznie. Wielki spontaniczny zryw – mówi Robert

Pepliński, gdański artysta, który wraz z żoną rzeźbiarką Elżbietą Szczodrowską-

-Peplińską współtworzył ostateczny kształt pomnika.

Uroczyste odsłonięcie monumentu odbyło się 16 grudnia 1980 roku, w 10

rocznicę rewolty. Do dziś pomnik Poległych Stoczniowców 1970 – wyraz walki

o wolność i godność – jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Gdań-

ska.

Pochód pierwszomajowy, uczestnicy niosą

transparent: „Ządamy odsłonięcia tablicy

ku czci poległch stoczniowców S.G.

[Stocznia Gdańska]”, najpewniej w ostatniej

chwili w haśle odkryto błąd ortograficzny

i prowizorycznie zakryto literę „r”,

„y” już nie dało się dopisać,

1 maja 1971

Fot. Sławomir Fiebig

Gipsowy model pomnika

Poległych Stoczniowców 1970 w skali 1:50,

stworzony przez Roberta Peplińskiego

na zlecenie Społecznego Komitetu Budowy Pomnika

Dar Roberta Peplińskiego

– 14 –

WIELKI SPONTANICZNY ZRYW

Transport pierwszego krzyża na plac budowy,

Uroczystość odsłonięcia pomnika Poległych Stoczniowców 1970

30 listopada 1980

na placu przed Stocznią Gdańską im. Lenina, 17 grudnia 1980

Fot. Zenon Mirota

Fot. Zenon Mirota

Zaproszenie

społecznych komitetów

budowy pomników

ofiar Grudnia ’70

w Gdańsku i Gdyni

dla Mieczysława

Moczara na obchody

10 rocznicy wydarzeń,

zaplanowane w dniach

14–18 grudnia 1980

Dar Krystyny

Zachwatowicz-Wajdy

Rysunek techniczny

jednej z kotwic pomnika

Poległych Stoczniowców 1970

w Gdańsku

Gest zwycięstwa, lata 90.

Autor nieznany

Fot. Stefan Kraszewski

– 15 –

Z ARCHIWUM ECS

„Zwracamy się do Pana z prośbą o napisanie utworu poetyckiego –

wiersza, który moglibyśmy umieścić na pomniku” – 16 października

1980 roku Społeczny Komitet Budowy Pomnika Poległych Stocz-

niowców 1970 skierował prośbę do Czesława Miłosza, adresując list

na Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley.

Twórczość Czesława Miłosza (1911–2004), po tym jak w 1951

roku poprosił o azyl we Francji, została w Polsce objęta zapisem

cenzorskim. Nie oznacza to jednak, że była w ojczyźnie nieznana.

W 1954 roku na przykład Instytut Literacki, największe emigra-

cyjne wydawnictwo polskie, „Zdobycie władzy” Czesława Miłosza

wydał jakoby nakładem Stowarzyszenia Budowniczych Polski

Ludowej im. Wandy Wasilewskiej, sekcja Paryż, z fikcyjną okładką

z portretem Rokossowskiego i tytułem „Wyzwolenie” pióra równie

fikcyjnego Zygmunta Kornagi.

Spotkanie Czesława Miłosza z filmowcami, m.in. Andrzejem Wajdą,

pałac Potockich w Warszawie, 6 czerwca 1981

Fot. Jerzy Kośnik

Poeta pamięta

Wiersze i eseje Czesława Miłosza

„Lud da siłę swojemu poecie”,

wydane poza cenzurą

w drugim obiegu wydawniczym

Dar Lidii Kozłowskiej

Goszcząc w Polsce, poeta odwiedził Stocznię Gdańską

im. Lenina, od lewej na pierwszym planie: reporter N.N.,

dyrektor stoczni Klemens Gniech, N.N., Czesław Miłosz

i Henryk Lenarciak, na drugim planie: ks. Henryk Jankowski,

syn poety Antoni Miłosz, Zygmunt Manderla, N.N.,

17 czerwca 1981

Fot. Stanisław Składanowski

– 16 –

POETA PAMIĘTA

Już na początku sierpnia 1980 roku Służba Bez-

pieczeństwa w wewnętrznych raportach donosiła:

„Uzyskane informacje dowodzą, że należy się liczyć

Znaczek Poczty Niezależnej

z możliwością otrzymania Nagrody Nobla w dzie-

STOP z serii „Polscy

dzinie literatury przez Cz. Miłosza”. Trzy miesiące po

pisarze emigracyjni”,

z wizerunkiem

wydarzeniach Sierpnia ’80 Czesław Miłosz rzeczywi-

Czesława Miłosza,

ście otrzymał literacką Nagrodę Nobla za całokształt

lata 80. XX wieku

twórczości. Doceniono m.in. jego „bezkompromiso-

Dar Henryka Pabicha

wą wnikliwość w ujawnianiu zagrożenia człowieka

w świecie pełnym gwałtownych konfliktów”. Nagroda

Nobla dla Miłosza była interpretowana nade wszyst-

ko jako wyraz poparcia dla politycznych przemian za-

chodzących w bloku wschodnim. Akademicy w odpo-

wiedzi ujawnili, że nazwisko Miłosza od czterech lat

pojawiało się na listach kandydatów do nagrody.

List Społecznego Komitetu Budowy Pomnika Poległych

Stoczniowców 1970 do poety Czesława Miłosza z prośbą

o przygotowanie utworu, którego tekst zostanie zamieszczony

na gdańskim monumencie ofiar Grudnia ’70, 16 października 1980

Dar Romana Chrzanowskiego

Ostatecznie na pomniku Poległych Stoczniowców

1970 umieszczono fragment wiersza Czesława

Miłosza: „Który skrzywdziłeś człowieka prostego /

Śmiechem nad krzywdą jego wybuchając, / Nie bądź

Bezpieczny. Poeta pamięta. / Możesz go zabić – narodzi

się nowy. / Spisane będą czyny i rozmowy”.

Po wielu latach spędzonych na emigracji Miłosz

przyjechał do Polski w 1981 roku. Odwiedził m.in.

Stocznię Gdańską im. Lenina, spotkał się z przewod-

niczącym Solidarności Lechem Wałęsą i złożył kwia-

ty pod pomnikiem Poległych Stoczniowców 1970

w Gdańsku.

– 17 –

Z ARCHIWUM ECS

Nie wolno było pisać m.in. o wybuchu gazu, o orzeczeniach Sądu Najwyższego, o szerokotorowej

kolei z Katowic do Związku Radzieckiego, o licencjach zagranicznych, o handlu z Afryką Południową,

o zburzeniu starych młynów we Wrocławiu, o produkcji cukru, o filmach Wajdy, o zatruciach żyw-

nością, o chorobach zwierząt, o możliwościach emigrowania, o książce Bartoszewskiego… Nawet

Stefan Kisielewski, kompozytor i literat – człowiek o dużej fantazji i wyobraźni, który za określenie

władz PRL „dyktaturą ciemniaków” został pobity przez tzw. nieznanych sprawców – na wieść

o liście tematów zakazanych nie mógł się otrząsnąć.

Cenzura w PRL

Tomasz Strzyżewski zatrudnił się jako radca w krakowskiej delegaturze Głównego Urzędu

Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk. Kiedy zorientował się, jak i co kontroluje urząd, na

nocnych dyżurach w drukarni zaczął przepisywać co najważniejsze fragmenty zbioru

instrukcji zawartych w „Książce zapisów i zaleceń Głównego Urzędu Kontroli Prasy,

Publikacji i Widowisk w Warszawie”, zwanej biblią cenzorską. Pierwsze wydanie

„Czarnej księgi cenzury PRL”, autorstwa Tomasza Strzyżewskiego, ukazało się

w Londynie w 1977 roku.

O ironio w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (1952) zapisano: „Polska

Rzeczpospolita Ludowa zapewnia obywatelom wolność słowa, druku, zgroma-

dzeń i wieców, pochodów i manifestacji”. Tymczasem monopol w dostępie do

radia, telewizji i prasy stał się jednym z filarów reżimu PZPR. Główny Urząd Kon-

troli Prasy, Publikacji i Widowisk (w lipcu 1981 roku przemianowany na Głów-

ny Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk), sprawował kuratelę nad artystami

i dziennikarzami, tworząc czarne listy literatów objętych zakazem publikacji.

W postulatach z sierpnia 1980 roku protestujący żądali dostępu do środ-

ków masowego przekazu. Niewątpliwymi sukcesami Solidarności była

zgoda władz na wydawanie ogólnopolskiego „Tygodnika Solidarność”,

„Czarna księga cenzury PRL” wydana

którego pierwszy numer ukazał się w kwietniu 1981 roku. Wolność

przez Niezależną Oficynę Wydawniczą

słowa nie trwała jednak długo, kończąc się wraz z wprowadzeniem

NOWa, 1981

stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku. „Słowo prawdy na wagę

Dar Marii Maciejowskiej

złota / Myśl prawdziwa na wagę pamięci / Gdy kolporter wyrusza

z bibułą / Trzymaj kciuki, niech mu się poszczęści. / Na wolność to

wkrótce wymienisz. / Przeczytaj. Przepisz. Nie niszcz” – solidar-

nościowy „Tygodnik Mazowsze” 31 marca 1982 roku dedykował

Ocenzurowany list

adresowany

drukarzom i kolporterom „Piosenkę kolportera bibuły”.

do internowanej

Ważną przestrzenią antyreżimowych haseł stała się na po-

Marii Kokot, 1981

wrót ulica.

Dar Marii Kokot

– 18 –

CENZURA W PRL

Parszywa Dwunastka maluje hasła na chodniku i murze przy Zakładach Przemysłu Cukierniczego „Bałtyk” w Gdańsku-Wrzeszczu, od lewej: Andrzej Składowski i Janusz Szczygielski, wrzesień 1981

Fot. Sławomir Fiebig

Afisz strajku drukarzy i kolporterów prasy reżimowej pod hasłem:

„Dni bez prasy!”, inspirowanego przez NSZZ „Solidarność”, 1981

Dar Jacka Morawskiego

Hasło „Precz z ogłupianiem w telewizji” na ulicy przed siedzibą gdańskiego

Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarność”, 1981

Fot. Sławomir Fiebig

– 19 –

Z ARCHIWUM ECS

Plakat filmu dokumentalnego „Pielgrzym” (reż. Andrzej

Trzos-Rastawiecki) z 1979 roku, przedstawiającego materiały

z pierwszej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski, 1981

Autor Waldemar Świerzy

Jan Paweł II modli się pod pomnikiem Poległych Stoczniowców 1970,

samotny, bo dostępu do niego bronią odwróceni plecami aktywiści partyjni

Oczekiwanie na papieża Jana Pawła II

zwiezieni do Gdańska specjalnie na tę okazję, 12 czerwca 1987

Fot. Leszek Biernacki

Fot. Wojciech Kryński

Polkolor

„[...] papieżem nie-Włochem został przedstawi-

ciel kraju socjalistycznego. Fakt ten jest inter-

pretowany jako uznanie przez Kościół katolicki

realiów socjalistycznych” – pisali do Warszawy

17 października 1978 roku, na dzień po wy-

borze kard. Karola Wojtyły na papieża, amba-

sador PRL w Rzymie Stanisław Trepczyński

i nieformalny ambasador przy Watykanie

Kazimierz Szablewski. Tego samego dnia

„Życie Warszawy” na czołówce infor-

mowało: „Polkolor – coraz bliżej pro-

dukcji kineskopów kolorowych”.

– 20 –

Projekt ołtarza papieskiego „Okręt Kościoła” autorstwa Mariana Kołodzieja,

jaki powstał na gdańskiej Zaspie, dziś jest uznawany za najpiękniejszy

i najbardziej oryginalny ze wszystkich ołtarzy papieskich, które zbudowano

na ponad 100 pielgrzymek Jana Pawła II, 12 czerwca 1987

Fot. Stanisław Składanowski

Już w czerwcu 1979 roku Jan Paweł II po raz pierwszy przybył

z pielgrzymką do Polski. „Niech zstąpi Duch Twój! Niech zstąpi

Duch Twój i odnowi oblicze ziemi. Tej ziemi!” – zabrzmiało jak

okrzyk rewolucyjny.

Każda kolejna wizyta Jana Pawła II w ojczyźnie budziła

w narodzie poczucie tożsamości, wolności i nadziei. Zawsze

Bilet Jana Pawła II na trasie Kraków – Rzym, pierwsza

papieżowi towarzyszyły tłumy, choć władza zniechęcała

pielgrzymka do Polski, 10 czerwca 1979

Dar Briana Mooneya

wiernych, ostrzegając przed problemami z aprowizacją czy

opieką medyczną albo snując wizje złodziei buszujących po

domach opuszczonych na czas pielgrzymki.

Szczególnym świadectwem jest bardzo ciekawa kolekcja

zdjęć Leszka Biernackiego, ówczesnego studenta Uniwersy-

Transparent wywieszony na jednym z bloków mieszkalnych

tetu Gdańskiego. Ujęcia pokazują wyjątkowe obrazy, łączące

przy ul. Startowej na gdańskiej Zaspie,

niejednokrotnie w jednym kadrze prozę życia codziennego

gdzie papież celebrował liturgię, czerwiec 1987

pielgrzymów z duchowym uniesieniem spotkania z Bogiem.

Dar Grażyny Skutnik

– 21 –

Z ARCHIWUM ECS

Bezpośrednią przyczyną wybuchu strajku w Sierpniu ’80 było dyscyplinarne

zwolnienie z pracy suwnicowej Anny Walentynowicz (1929–2010), działaczki

opozycyjnej. 14 sierpnia 1980 roku ulotki Wolnych Związków Zawodowych

Wybrzeża w obronie Anny Walentynowicz pojawiły się w pociągach Szybkiej

Kolei Miejskiej, na dworcach PKP, w okolicach i na terenie największych

zakładów pracy. Na żądanie stoczniowców Annę Walentynowicz przywró-

cono do pracy i nawet przywieziono do stoczni dyrektorskim samocho-

dem. Weszła w skład Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego. Potem

swoim podpisem sygnowała Porozumienie Gdańskie.

Anna Lubczyk urodziła się na Wołyniu (obecnie Ukraina). Po wojnie

zamieszkała w Gdańsku. W 1950 roku rozpoczęła pracę w stoczni

jako spawaczka, od 1966 roku była suwnicową na wydziałach W3

i W2. Jako przodownica pracy wyrabiała nawet 270 proc. normy.

Działała w Związku Młodzieży Polskiej i Lidze Kobiet. Rozczaro-

wana jednak systemem komunistycznym poświęciła się walce

Ulotka w obronie Anny Walentynowicz

o prawa pracownicze i działalności opozycyjnej. Brała udział

z 14 sierpnia 1980 roku

Anna Walentynowicz

w strajku w Grudniu ’70 i w maju 1971 roku. Działała

w Wolnych Związkach Zawodowych Wybrzeża, a póź-

niej w Solidarności.

Z postacią legendarnej suwnicowej wiąże się szcze-

gólnie nieistniejąca hala rurowni (27B), rozebrana

w 33 rocznicę wprowadzenia stanu wojennego

w Polsce. Udało się jednak uratować z hali suw-

nicę Anny Walentynowicz, którą dziś można

oglądać na wystawie stałej ECS. W kabinie

suwnicy pracownicy ECS znaleźli tzw. księ-

gę pracy z podpisami Anny Walentynowicz,

służącą kontroli stanu technicznego i ewi-

dencjonowaniu czasu pracy.

W suwnicy, na której pracowała Anna

Walentynowicz, zwiedzający wystawę stałą

przeglądają archiwalne materiały zdjęciowe

Fot. Dawid Linkowski / Archiwum ECS

– 22 –

ANNA WALENTYNOWICZ

I Krajowy Zjazd Delegatów

NSZZ „Solidarność”

w hali Olivia w Gdańsku,

w centrum kadru

Anna Walentynowicz,

wrzesień 1981

Fot. Sławomir Fiebig

Wizyta działaczy NSZZ „Solidarność”

w Krakowie, wiec na stadionie Hutnika.

Krajowe obrady organizacji związkowych

Na pierwszym planie Anna Walentynowicz

w klubie Ster w Gdańsku, podczas których

i Alina Pienkowska, 18 października 1980

ogłoszono powstanie nowego związku zawodowego

Fot. Leszek Biernacki

NSZZ „Solidarność”. Od lewej: Lech Wałęsa,

Anna Walentynowicz i Henryka Krzywonos,

17 września 1980

Fot. Zygmunt Błażek

Ta kartka przepadłaby na zawsze, gdyby nie spostrzegawczość

pracowników sortowni Zakładu Utylizacyjnego w Gdańsku. Ad-

resatką wielkanocnej pocztówki była Anna Walentynowicz, która

w internowaniu spędzała już drugie święta. W ośrodku w Gołdapi

internowano prawie 400 kobiet, w tym m.in. Annę Walentyno-

wicz, Alinę Pienkowską i Elżbietę „Gajkę” Kuroń. „Siły na prze-

Książka pracy suwnicy z lat 1987–2002 z podpisami

trwanie tej makabry, która dotknęła nas wszystkich, lecz przede

Anny Walentynowicz, znaleziona przypadkowo

wszystkim Was” – życzył nadawca kartki z Krakowa.

przez pracowników ECS w jednej z hal stoczniowych

Dar Zakładu Utylizacyjnego w Gdańsku

– 23 –

Z ARCHIWUM ECS

– Do strajkującej stoczni przybywali fotograficy,

fotoreporterzy oraz fotoamatorzy z kraju i z za-

granicy. W połowie sierpnia na przykład na wieść

o wydarzeniach w Gdańsku do Polski przyjechało

w ramach urlopu dwóch włoskich fotoreporterów –

Beppe de Simone i Mercurio Falco. Zafascynowani

strajkową atmosferą Stoczni Gdańskiej wykonali

kilkadziesiąt fotografii, które wraz z innymi strajko-

wymi materiałami udało im się pod koniec sierpnia

wywieźć z Polski. We Włoszech na ich podstawie

powstała seria artykułów „L’anno della Polonia”,

debat i wydarzeń kulturalnych – opowiada Ewa Konkel,

specjalista ds. zasobów archiwalnych z Działu Archi-

wum i Organizacji Wystaw. – W zbiorach ECS znaj-

duje się ponad 3 tys. fotografii przedstawiających

Razem z fotografami

do Stoczni Gdańskiej im. Lenina

tłumnie ruszyli też filmowcy

oraz dziennikarze krajowych

i zagranicznych telewizji,

Sierpień ’80

sierpień 1980

Fot. Zdzisław A. Fic

okiem fotografów

Nauczeni doświadczeniami

Grudnia ’70 protestujący

nie opuszczali murów Stoczni

Gdańskiej. Spali i odpoczywali

na zaimprowizowanych

posłaniach z desek

lub styropianu,

tam gdzie udało im się

znaleźć trochę wolnego

miejsca i ciszę,

sierpień 1980

Fot. Zbigniew Trybek

– 24 –

SIERPIEŃ ’80 OKIEM FOTOGRAFÓW

strajki sierpniowe, tysiące kadrów, które oddają energię tamtych dni. W czasie, gdy Służba Bezpieczeństwa

prowadziła wobec strajkujących operację pod kryptonimem „Lato 80”, a z helikoptera zrzucano do stoczni ulotki

wzywające do przerwania strajku i oczerniające jego przywódców, Międzyzakładowy Komitet Strajkowy nie tracił

wiary – „Wytrzymamy!”.

31 sierpnia w Sali BHP Stoczni Gdańskiej im. Lenina przedstawiciele partii oraz członkowie MKS podpisali porozu-

mienie, na mocy którego władza wydała zgodę na utworzenie Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego

„Solidarność”. Zwycięstwo sierpniowe było bez wątpienia fundamentem nowego, demokratycznego społeczeństwa.

Spotkanie rodzin rozdzielonych prętami płotu przy Bramie nr 2 –

Benona Białosia i Aleksandra Danowskiego i ich żon Teresy Białoś

i Zofii Danowskiej. Stoczniowcy i przedstawiciele strajkujących

zakładów Trójmiasta przez dwa tygodnie nie opuszczali terenu

Stoczni Gdańskiej im. Lenina. Murów pilnowała Straż Stoczniowa,

sierpień 1980

Fot. Dariusz Białoś

17 sierpnia na dachu wartowni Bramy nr 2 Stoczni Gdańskiej

im. Lenina zawisły dwie tablice, na których spisano 21 postula-

tów strajkowych. Dziś są one największym skarbem wystawy

stałej ECS, sierpień 1980

Fot. Dariusz Sobieski

Stoczniowcy czekają na wynik rozmów pomiędzy Między-

zakładowym Komitetem Strajkowym i delegacją rządową

po jednej stronie bramy, a tłum ludzi wspierających strajk

po drugiej stronie, sierpień 1980

Fot. Beppe de Simone

– 25 –

Z ARCHIWUM ECS

„Szukałem znaku, który połączyłby wszystkich” – tak autor znanego na całym świecie

znaku, Jerzy Janiszewski, komentuje genezę swojego najsłynniejszego projektu. Maszeru-

jący tłum, który ułożył się w napis „Solidarność”, to jeden z najbardziej rozpoznawalnych

znaków graficznych na świecie.

Jerzy Janiszewski – pochodzący z Płocka absolwent liceum plastycznego w Warszawie –

w 1976 roku ukończył studia na Wydziale Projektowania Graficznego Państwowej

Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych w Gdańsku. W sierpniu 1980 roku towarzyszył

strajkującym pod obleganą przez tłum Bramą nr 2. Protest nie miał wówczas jeszcze

znaku, z którym mogliby się identyfikować wszyscy protestujący.

Proces twórczy był nieoczywisty, skojarzenia artysty krążyły wokół stoczniowej

bramy, potem wokół nazwy Międzyzakładowy Komitet Strajkowy.

Po latach Janiszewski wspomina, że pomysł na znak to w dużej mierze efekt

wsparcia intelektualnego gdańskich poetów.

– Spacerowaliśmy, dyskutowaliśmy, oglądaliśmy napisy na murach – wspo-

minał artysta. – Jeden z poetów zwrócił moją uwagę na fakt, że najczę-

ściej powtarzającym się słowem jest „solidarność” – „Bądźmy solidarni”,

Przed blokiem na gdańskiej Zaspie, gdzie mieszka

„Solidarnie zwyciężymy”… A do tego „Solidarność” to był tytuł biuletynu

rodzina Lecha Wałęsy, ludzie oczekują na powrót

przywódcy Solidarności z ośrodka internowania

wydawanego w strajkującej stoczni.

w Arłamowie. Przy wejściu do klatki schodowej

Dziś trudno już odtworzyć, którego dnia narodził się znak Solidarność.

ma go powitać znak związku, 14 października 1982

Wiadomo tyle, że natychmiast zyskał akceptację, po wielokroć będąc

Fot. Stefan Figlarowicz

cytowanym na murach, ulotkach, koszulkach, flagach, aż stał się

oficjalnym znakiem pierwszego w powojennej historii Polski nieza-

leżnego związku zawodowego.

Hasło „Solidarność 21 x tak” wisiało za plecami Lecha Wałęsy

i Henryka Jagielskiego, gdy 31 sierpnia podpisywali w stocz-

niowej Sali BHP Porozumienie Gdańskie. W dowód uznania

projektant otrzymał legitymację członkowską NSZZ „Solidar-

ność” z numerem pierwszym.

Tymczasem tak zwana solidaryca stała się klasykiem

i znalazła już setki cytowań. Amerykański raper Snoop

Dogg wykorzystał np. tę czcionkę, aby przypomnieć

fanom, że będzie koncertował w Polsce. Google uży-

ły solidarycy w swoich doodle z okazji 4 czerwca.

A jeden z producentów napojów globalnej marki

przedstawił projekt butelki z wykorzystaniem tej

charakterystycznej czcionki.

– 26 –

Jeden z najbardziej

rozpoznawalnych

znaków graficznych

na świecie

Jeden z pierwszych

Przed blokiem na gdańskiej Zaspie, gdzie mieszka

plakatów ze znakiem

rodzina Lecha Wałęsy, ludzie oczekują na powrót

Solidarności,

przywódcy Solidarności z ośrodka internowania

sierpień 1980

w Arłamowie. Przy wejściu do klatki schodowej

Autor Jerzy Janiszewski

ma go powitać znak związku, 14 października 1982

Fot. Stefan Figlarowicz

Projekt Jerzego Janiszewskiego

żył własnym życiem.

Solidarycę zaczęto wykorzystywać

przy tworzeniu innych haseł,

jak „CDN”, czyli ciąg dalszy nastąpi,

lata 80. XX wieku

Autor nieznany

Marsz protestacyjny przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego

w Polsce, Nowy Jork, 24 grudnia 1981

Fot. Zygmunt Malinowski

Festyn w Tczewie w trakcie kampanii wyborczej przed pierwszymi

częściowo wolnymi wyborami, 27 maja 1989

Fot. Leonard Szmaglik

– 27 –

Z ARCHIWUM ECS

Grochy były na topie

Delikatną i drobną kobietę w żakiecie o charakterystycznych du-

żych grochach na klapach, mankietach i kieszeniach uwieczniono

na dziesiątkach zdjęć i w filmie „Robotnicy ’80” (reż. Andrzej Choda-

kowski, Andrzej Zajączkowski) – to Alina Pienkowska (1952–2002).

W 1978 roku Alina Pienkowska zaangażowała się w działalność

Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża. Gdy wybuchł wielki

strajk sierpniowy, miała 28 lat i pracowała jako pielęgniarka w przy-

chodni zdrowia przy Stoczni Gdańskiej im. Lenina. To ona przeka-

zała do Radia Wolna Europa postulaty strajkujących stoczniowców,

a kiedy po trzech dniach protestu strajk zakończono, wraz z innymi

kobietami nakłoniła robotników do pozostania w stoczni w imię

strajku solidarnościowego z załogami innych zakładów. Alina Pien-

kowska wraz z lekarką Barbarą Przedwojską przygotowała treść

16 postulatu Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego – „Poprawić

Korespondencja do ministra Jerzego Jedynaka, pełnomocnika rządu

ds. realizacji Porozumienia Gdańskiego, jaką w imieniu strajkujących w Gdańsku

100 przedstawicieli Służby Zdrowia skierowała Alina Pienkowska,

przewodnicząca Komitetu Strajkowego, i Jerzy Nowak, wiceprzewodniczący

– 28 –

GROCHY BYŁY NA TOPIE

w Polsce królował styl „od krawcowej” i materiały z two-

rzyw sztucznych, czyli takich, które nie występują w na-

turze. Miało to swoje konsekwencje, tworzywa sztuczne

były bardzo praktyczne, bo wytrzymałe i zazwyczaj nie

wymagały prasowania, ale i nie przepuszczały powietrza,

elektryzowały, lepiły się do skóry i powodowały podraż-

nienia. Żakiet Aliny Pienkowskiej został uszyty na miarę

z dwóch różnych tkanin syntetycznych. Żakiet trafił do

Przy stole konferencyjnym w Sali BHP podczas strajku sierpniowego

zbiorów archiwalnych ECS dzięki ofiarności Bogdana

siedzi Alina Pienkowska, obok stoją: Lech Wałęsa i Florian Wiśniewski,

Borusewicza, męża Aliny Pienkowskiej.

29 sierpnia 1980

W gorączce sierpniowego strajku kobietom zdarzało

Fot. Stanisław Składanowski

się czasem rozmawiać i o strojach. Henryka Krzywonos-

warunki pracy służby zdrowia, co zapewni opiekę me-

-Strycharska dobrze pamięta żakiet w grochy Aliny. Grochy

dyczną osobom pracującym”, a później weszła do grona były wtedy na topie. Pamięta też swoją sukienkę w kwiaty,

sygnatariuszy Porozumienia Gdańskiego.

którą pożyczyła później Andrzejowi Wajdzie, przystępują-

cemu do kręcenia „Człowieka z żelaza”.

W czasie pomiędzy stylem disco, wykreowanym przez – Alinka żartowała: „Jak twoja sukienka zagrała w filmie,

„Gorączkę sobotniej nocy” (1977) z Johnem Travoltą to ją oddasz na aukcję” – wspomina Henryka Krzywonos

i przebojami grupy Bee Gees, a wyzwoloną Madonną z pewnym żalem, bo sukienka w kwiaty z planu filmowego

w koronkach, z jej drugim albumem „Like a Virgin” (1984), już nigdy do niej nie wróciła.

Obrady w Sali BHP

podczas strajku sierpniowego

w Stoczni Gdańskiej im. Lenina,

przy stole konferencyjnym

siedzą: Alina Pienkowska

i Anna Walentynowicz,

29 sierpnia 1980

Fot. Beppe de Simone

Alina Pienkowska i Lech Wałęsa

zmierzają w stronę Bramy nr 2,

aby poinformować

oczekujących na placu

o wynikach negocjacji

z delegacją rządową,

29 sierpnia 1980

Fot. Antoni Buczek

– 29 –

Z ARCHIWUM ECS

Łączcie się!

Transparent z hasłem „Proletariusze wszystkich zakła-

dów łączcie się!” powstał w końcowych dniach strajku

w sierpniu 1980 roku. Rozwieszono go nad Bramą nr 2

Stoczni Gdańskiej im. Lenina, przed którą gromadziły

się wówczas tłumy wspierające protestujących stocz-

niowców.

Kupon bawełnianego materiału mierzy 62,5 cm na

925 cm. Farba z nadruku przebija na drugą stronę.

Górną i dolną krawędź przeszyto na maszynie, bocz-

nych krawędzi nie zabezpieczono. Lewy dolny róg

materiału jest mocno naderwany.

Napis – bez wykorzystania szablonów, choć widoczny

jest zarys liter wykonany ołówkiem – odręcznie wy-

konał Franciszek Wiśniewski, ówczesny pracownik

Biura Wystaw Artystycznych w Sopocie.

Hasło jest parafrazą zaczerpniętą z Manifestu Komu-

nistycznego Karola Marksa z 1848 roku: „Proletariusze

wszystkich krajów łączcie się”.

Transparent wraz z Tablicami 21 Postulatów stał się

symbolem graficznym strajku z sierpnia 1980 roku.

Plakat przedstawiający popiersie Karola Marksa, z hasłem „Proletariusze wszystkich krajów wybaczcie mi”, lata 80. XX wieku Autor Piotr Gumper

– 30 –

ŁĄCZCIE SIĘ!

Oryginalny transparent znad Bramy nr 2 Stoczni Gdańskiej im. Lenina

Autor Franciszek Wiśniewski

Ostatni dzień strajku sierpniowego w Stoczni Gdańskiej im. Lenina, Brama nr 2, 31 sierpnia 1980

Fot. Andrzej Tanewski

– 31 –

Z ARCHIWUM ECS

Sweter

Lecha Wałęsy

Ten sweter przeszedł do historii, bo Lech Wałęsa miał

go na sobie, gdy 31 sierpnia 1980 roku podpisywał

w Sali BHP Porozumienie Gdańskie, które otwo-

rzyło drogę do powstania pierwszego za żelazną

kurtyną niezależnego od partii komunistycznej

związku zawodowego – NSZZ „Solidarność”.

Sweter zapisał się również w dziejach kinema-

tografii. Nosił go bowiem Robert Więckie-

wicz, odtwarzając tytułową postać w filmie

Andrzeja Wajdy – „Wałęsa. Człowiek z na-

dziei” (2013).

To odzież poza współczesnymi trenda-

mi, bo wykonana z tworzywa sztucz-

nego. I – przyznać trzeba – w praniu

nieco się zbiegła.

Danuta Wałęsa przekazała ten

dar w sierpniu 2008 roku i była

to jedna z pierwszych pamiątek,

które trafiły do archiwum ECS.

Oryginalny sweter Lecha Wałęsy

Dar Danuty Wałęsy

– 32 –

SWETER LECHA WAŁĘSY

Zdjęcie z planu filmu „Wałęsa. Człowiek z nadziei”,

Robert Więckiewicz, odtwarzający postać

legendarnego przywódcy Solidarności,

ma na sobie oryginalny sweter Lecha Wałęsy

Fot. Grażyna Goszczyńska / Archiwum ECS

Lech Wałęsa stojący na wózku akumulatorowym przy Bramie nr 2

ogłasza zebranym mieszkańcom podpisanie porozumienia z rządem

i tym samym zakończenie strajku sierpniowego w Stoczni Gdańskiej

im. Lenina. W prawej ręce trzyma słynny długopis z wizerunkiem

papieża Jana Pawła II, 31 sierpnia 1980

Fot. Marek Ruciński

– 33 –

Z ARCHIWUM ECS

Człowiek

z żelaza

Włoski plakat do filmu Andrzeja Wajdy

„Człowiek z żelaza”, 1982

Autor nieznany

Finałowa scena „Człowieka z marmuru” (1976) Andrzeja Wajdy (1926–2016)

kończyła się przy bramie stoczni w Gdańsku. W sierpniu 1980 roku

stocznia znów przechodziła do historii. Do strajkującego zakładu przy-

jechali filmowcy ze stolicy, choć początkowo do Warszawy docierały

jedynie strzępy wiadomości z Gdańska. Zjechał też sam Andrzej

Wajda, prezes Stowarzyszenia Filmowców.

– Robotnicza straż przy bramie rozpoznała mnie od razu, a w drodze

na salę obrad jeden ze stoczniowców powiedział: „Niech pan zrobi

film o nas...” – wspominał reżyser.

– Jaki? – dopytywał Wajda.

– Człowiek z żelaza! – robotnik odpowiedział bez namysłu.

– Nigdy nie robiłem filmu na zamówienie, ale tego wezwania

nie mogłem zignorować!

Do pisania scenariusza przystąpił Aleksander Ścibor-Rylski.

– Tymczasem ja, w swojej naiwności, poszedłem na rozmowę

do generała Jaruzelskiego w sprawie czołgów, których

potrzebowałem do scen stanu wyjątkowego na Wybrzeżu

w 1970 roku – opowiada Andrzej Wajda. Generał odmówił.

Dzień rozdania Złotych Palm w Cannes, dzieci w koszulkach z tytułem

zwycięskiego filmu „L’Homme de Fer” („Człowiek z żelaza”)

w reż. Andrzeja Wajdy, 27 maja 1981

Fot. Jerzy Kośnik

– 34 –

CZŁOWIEK Z ŻELAZA

Zdjęcia rozpoczęły się w styczniu 1981 roku. Film powstawał szybko, niemal z dnia na dzień. Niektóre

sceny i dialogi po wielogodzinnych rozmowach z uczestnikami wydarzeń pisała na gorąco Agnieszka

Holland.

27 maja 1981 roku „Człowiek z żelaza” został uhonorowany główną nagrodą na Międzynarodowym

Festiwalu Filmowym w Cannes.

„To, że »Człowiek z żelaza« zdobył Złotą Palmę, nie jest żadną niespodzianką. Zdobył jednomyślne

uznanie z kilku powodów. Pierwszym jest jego perfekcja. Następnie jest to wirtuozeria polskiego

reżysera w przekształcaniu najbardziej palącej aktualności w arcydzieło filmowe. […] Fakt, że kino

polskie mogło na festiwalu w Cannes wydać swój krzyk, jest (być może) gwarancją wolności.

Z ironią, tak w Cannes cenioną, mówi się, że to Lech Wałęsa powinien był otrzymać nagrodę

dla najlepszego aktora” – pisała Jacqueline Cartier na łamach „France Soir” (28 maja 1981).

Festiwalowa nagroda walnie przyczyniła się do popularności filmu. W zbiorach archiwalnych

ECS zgromadziliśmy kolekcję plakatów promujących film m.in. w języku angielskim, francuskim,

serbsko-chorwackim, japońskim, flamandzkim, hiszpańskim, włoskim i niemieckim. Twórcami

plakatów byli najwięksi polscy artyści plastycy, m.in. Andrzej Pągowski i Rafał Olbiński.

Andrzej

Pągowski

(w środku)

w towarzystwie

Andrzeja Wajdy

(z prawej)

przekazuje

do zbiorów ECS

matrycę plakatu

do filmu „Człowiek

z żelaza”, dar odbiera

Basil Kerski, dyrektor ECS,

16 grudnia 2015

Fot. Grzegorz Mehring

Archiwum ECS

– 35 –

Z ARCHIWUM ECS

Było ich dwunastu. Specjalizowali się w malowaniu wywrotowych haseł i akcjach plaka-

towych w miejscach, gdzie zobaczyć je mogło jak najwięcej ludzi. Ani razu nie dali się

aresztować. Pseudonim grupie – PARSZYWA DWUNASTKA, nawiązujący do głośnego

wojennego filmu amerykańskiego z czasów II wojny światowej – nadali esbecy, którzy

nie mogli dać sobie rady z malarzami. Do akcji wyszli pewnie ponad 100 razy. Szef

tej ekipy Zygmunt Błażek, rocznik 1940, w czerwcu 2008 roku najpierw przyniósł

pierwsze dary do archiwum ECS, a potem dołączył do ekipy wolontariacko, służąc

wsparciem merytorycznym i kuratorskim.

Parszywa

Dwunastka Zygmunt Błażek ze swoją ekipą malują

Tego dnia zdjęcia do filmu „Człowiek z żelaza” Andrzej Wajda kręcił

wywrotowe hasła na wagonach jako wsparcie

głodówki kolejarzy w Sosnowcu, pociąg ruszy

na Dworcu Głównym w Gdańsku. Ekipa, statyści, mnóstwo gapiów.

ze stacji Gdańsk-Wrzeszcz na Śląsk, 22 maja 1981

Na wysokości pierwszego peronu Parszywa Dwunastka przystąpiła

Fot. Jacek Awakumowski

do akcji malowania wywrotowych haseł na murze oporowym.

Podjechał właśnie pociąg, ludzie wyglądali z okien, bili brawo.

Panowało powszechne poruszenie. Gdy pojawiła się milicja,

krzykami i wygrażaniem zareagowała ekipa filmowa, podróżni

i gapie. Funkcjonariusze nie byli w stanie opanować sytuacji.

Szef Parszywej Dwunastki po udanym wymalowaniu hasła

na murze zdążył jeszcze zagrać w filmie. W scenie końcowej

zobaczycie go z Marianem Opanią w Sali BHP, stoi na tle

drzwi w koszulce z napisem „Solidarność” i czyta biuletyn.

Zygmunt Błażek w działalność opozycyjną zaangażo-

wał się jeszcze przed strajkami w Sierpniu ’80. Poznał

Andrzeja Gwiazdę i Bogdana Lisa, zaczął uczestniczyć

w tajnych spotkaniach, zazwyczaj w mieszkaniu Anny

Walentynowicz. Po wybuchu strajku kolportował

materiały drukowane na terenie stoczni.

– Kiedy w sierpniu 1980 roku w Stoczni Gdańskiej

im. Lenina wybuchł strajk, uznałem, że przyszedł

mój czas – opowiada Zygmunt Błażek.

– 36 –

PARSZYWA DWUNASTKA

Pierwsze wielkich rozmia-

rów hasło wymalował na dłu-

gim murze łączącym Stocznię

Gdańską ze Stocznią Północną,

Ocenzurowany list

świetnie zlokalizowanym, bo sto-

Zygmunta Błażka,

osadzonego w czasie

jącym wzdłuż linii kolejowej i tram-

stanu wojennego

wajowej.

w Strzebielinku,

Z biegiem czasu powstała grupa

do żony Jadwigi

informacyjno-plakatowa, specjaliści

od propagandy wizualnej.

Jeździli po całym regionie. Oprócz mu-

rów ekipa Błażka malowała jeszcze wago-

ny towarowe, cysterny, obklejała plakatami

składy osobowe jadące za granicę.

– Mieliśmy wielką frajdę, kiedy na cysternie

stojącej na bocznicy znaleźliśmy pożółkły napis:

UWOLNIĆ POLITYCZNYCH. Nikt tego hasła

nie zamalował, nasza praca nie szła na marne.

Pieczęć z odbitką, wykonane ręcznie

przez Zygmunta Błażka w obozie internowania

w Strzebielinku, 1982

Dar Zygmunta Błażka

Zygmunt Błażek w trakcie malowania dziadka-żebraka

z plakatu własnego autorstwa, opatrzonego hasłem

„To nic, ale za to mamy socjalizm”, ul. 3 Maja w Gdańsku, 1981

Fot. Autor nieznany

– 37 –

Z ARCHIWUM ECS

Przypinki w czasach PRL miały Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej, zakłady pracy, wędkarze i hodowcy

gołębi… Przypinki o charakterze niepodległościowym – często zdobione logo Solidarności, symbolami patrio-

tycznymi czy religijnymi – po 31 sierpnia 1980 roku chętnie nosiły rzesze członków związku oraz wielu entu-

zjastów nowo powstałego ruchu społecznego. A że popyt rodzi podaż, to wciąż powstawały nowe modele.

Przypinki uwzględniały m.in. podziały strukturalne Solidarności na regiony, zakłady pracy, a także wydzielone

podmioty, jak NSZZ Rolników Indywidualnych.

Przypinki

Album Sławomira Pieniążka, gdzie zgromadził 320

przypinek o tematyce narodowo-solidarnościowej

Dar Sławomira Pieniążka

W archiwum ECS mamy znaczącą liczbę przypinek. Wśród nich są wyjątkowe zbiory

kolekcjonowane przez osoby prywatne. Wystarczy wspomnieć album z filcowymi kartami,

w którym Sławomir Pieniążek, były kierownik Działu Finansowego Stoczni Północnej

im. Bohaterów Westerplatte, zgromadził 320 przypinek o tematyce narodowo-solidarno-

ściowej, w tym wiele wyjątkowych, rzadko spotykanych.

– Przypinek w tamtym czasie było bardzo dużo, wszyscy się nimi pasjonowali – Sławomir

Pieniążek wspomina, że ludzie wymieniali się przypinkami, uruchamiali nawet znajomo-

ści w innych częściach Polski, żeby pozyskać zbiory.

Żywot przypinek nie był długi. Od chwili wprowadzenia stanu wojennego, na mocy

artykułu 61 kodeksu wykroczeń, aresztem lub grzywną można było karać tych, któ-

rzy nosili odznakę, „na którą ustanowienie lub noszenie nie uzyskali wymaganego

zezwolenia”. Karierę zrobił więc rezystor, czyli niewielki element elektroniczny, po-

wszechnie nazywany opornikiem. Zwykli obywatele, protestując przeciw polityce

generała Wojciecha Jaruzelskiego, wpinali je w klapy marynarek, kurtki i swetry.

– 38 –

PRZYPINKI

Aktor Jack Nicholson podczas uroczystości

rozdania Złotych Palm w Cannes

z wpiętym znaczkiem Solidarności

w klapę marynarki, maj 1981

Fot. Jerzy Kośnik

Uczestnik uroczystości odsłonięcia pomnika

Poznańskiego Czerwca 1956 w Poznaniu

do ubrania ma przyczepionych wiele

okolicznościowych i rocznicowych wpinek,

28 czerwca 1981

Fot. Anna Beata Bohdziewicz

Prywatną kolekcję

ponad 200 przypinek

i monet

okolicznościowych

zgromadził Jan Cieżkal,

członek Solidarności,

pracownik Urzędu

Celnego w Gdyni.

Zbiór oprawił w złotą

ramę, którą nabył

podczas Jarmarku

Dominikańskiego,

i zawiesił w salonie.

Kolekcja, w stanie

wojennym ukryta

za biało-czerwoną

kotarą, zdobiła ścianę

domu przez 35 lat

Zbiór Jana Cieżkala

Dar Piotra Cieżkala

– 39 –

Z ARCHIWUM ECS

Bułka z szynką

Już w końcówce lat 70. powstawały pierwsze przed- -ustrzyckich (19 lutego 1981). W marcu 1981 roku

stawicielstwa chłopów, jednak dopiero po fali strajków w Poznaniu organizacje skupiające rolników zjednoczyły

z lata 1980 roku zaczęły powstawać organizacje, lawi- się pod wspólnym szyldem: Niezależny Samorządny

nowo rosła liczba druków dotyczących spraw wsi oraz Związek Zawodowy Rolników Indywidualnych „Soli-

wybuchały kolejne protesty.

darność” z Janem Kułajem na czele. 12 maja 1981 roku

Decyzję o kolektywizacji polskiego rolnictwa podjęła doszło do rejestracji NSZZ RI „Solidarność”.

we wrześniu 1948 roku Polska Partia Robotnicza. Bez Po wprowadzeniu stanu wojennego działaczy spotka-

spektakularnego sukcesu. W październiku 1958 roku ły prześladowania, wielu rolników internowano, a sam

Władysław Gomułka oficjalnie uznał, że prywatne rol- związek zdelegalizowano. Jan Kułaj, przewodniczący

nictwo w Polsce jest przejawem specyficznej polskiej organizacji, odciął się od działalności opozycyjnej, czym

drogi do socjalizmu. Do początku lat 60. kolektywizację symbolicznie poparł wprowadzony przez władzę reżim,

zrealizowano we wszystkich krajach bloku sowieckiego jednocześnie dotkliwie umniejszając morale związku.

z wyjątkiem Polski.

Mimo to w warunkach konspiracji drukowano czasopi-

Proces rejestracji Solidarności wiejskiej się przedłużał. sma i komunikaty mające podtrzymać ducha.

Rolnicy protestowali pod hasłem: „Jak nas zarejestru- W kwietniu 1989 roku legalna działalność NSZZ RI

jecie, bułkę z szynką jeść będziecie!”. Legalizacja sta- „Solidarność” została przywrócona, a wielu działaczy po ła się możliwa po zawarciu porozumień rzeszowsko- wyborach czerwcowych stało się posłami i senatorami.

Jan Kułaj przemawia po rejestracji NSZZ RI „Solidarność”,

12 maja 1981

Fot. Giedymin Jabłoński

Broszura

„Porozumienie rolników

z Rzeszowa i Ustrzyk Dolnych”,

luty 1981

Dar Katarzyny Jaroszewskiej-Drąg

– 40 –

BUŁKA Z SZYNKĄ

Plakat Solidarności rolników wzywający

do równego traktowania

rolników i robotników, 1980–1981

Autor nieznany / Dar Ryszarda Toczka

Rolnicy protestujący w okresie kryzysu rejestracyjnego NSZZ RI „Solidarność”, luty 1981

Fot. Jacek Awakumowski

Druga,

nieudana próba

rejestracji

NSZZ RI

„Solidarność”,

demonstracja

przed Sądem

Najwyższym

w Warszawie, luty 1981

Fot. Jacek Awakumowski

– 41 –

Z ARCHIWUM ECS

Tłum był tak wielki, że nie było widać ani początku, ani końca Piotrkowskiej, jednej

z najdłuższych ulic handlowych w Europie, liczącej ok. 4,2 km. Przodem jechały auta,

a za nimi szły głównie kobiety, od prawej i od lewej strony oddzielone od gapiów

rozciągniętymi linami, trzymanymi przez mężczyzn dla bezpieczeństwa.

– Kobiety były bardzo odważne, już nam było wszystko jedno – wspominała

Mirosława Karolak, uczestniczka łódzkiego marszu głodowego, przyznała

jednak: „baliśmy się”.

„Dzieci przyszłością narodu – umrą z głodu”, „Jak zjeść kartkę nożem i widel-

cem?” – głosiły hasła. Punktem kulminacyjnym marszu był wiec na placu

Wolności. Protestujący bezpiecznie rozeszli się do domów. Marsz głodowy

w Łodzi, który odbył się 30 lipca 1981 roku, był największy w kraju.

Chaos w zaopatrzeniu skutkował ogromnymi niedoborami najbar-

Bon towarowy uprawniający do zakupu

dziej podstawowych produktów żywnościowych, jak chleb, masło,

200 gramów mięsa nabity na widelec,

mleko czy mięso. W 1981 roku głód i niedożywienie były poważ-

plakat Solidarności, 1981/1982

nymi problemami zwłaszcza w miastach. Władza, nie umiejąc

Autorka Anna Tajber

sobie poradzić z niedoborami, wprowadzała reglamentację.

Marsze

Większość podstawowych towarów można było kupić tylko

na kartki, które określały wielkość przydziału na osobę. Nie-

stety, niedobory były tak wielkie, że fakt posiadania kartki

głodowe nie gwarantował otrzymania towaru. Największą frustrację

z tego powodu odczuwały kobiety, które codziennie, żeby

nakarmić rodziny, dokonywały kolejnych kulinarnych cudów.

W Grudziądzu jeszcze w październiku 1981 roku odbył się

marsz głodowy przypominający, że problem głodu wciąż nie

został rozwiązany.

– Ten marsz głodowy może nic nie zmieni, bo w sklepach nic się

nie zmieniło, ale zmienił w naszych sercach – mówiła Mirosława

Karolak.

Karta żywnościowa,

1983

P

Rozrzucanie ulo

uste półki w

tek

sklepie P w

o związku

wszechnej

S

z ogólnopolskim str

półdzielni Spożywców ajkiem ostrz

„Społem”, egawczym

która pod hasłem „

w dobie PRLO żywność i k

wybudow on

ała trolę społeczną”,

wejście do tunelu przy

wielkie modernistyczne dom Dw

y to or

w cu G

arow łó

e, wnym

Hala MirPKP

ow w G

ska wdańsku; 28 paź

Warszawie, la dziernika 1981

ta 80.

Fot. W

Fot. Jacek A

ojciech Kryńskiwakumowski / Zbiory ECS

– 42 –

Marsz głodowy w Łodzi.

Hasło „Jedzcie kanie na śniadanie”

to prześmiewcze nawiązanie

do faktu, że I sekretarzem KC PZPR

był wówczas Stanisław Kania, 30 lipca 1981

Fot. Marek Widerkiewicz

– 43 –

Z ARCHIWUM ECS

Piosenki

prawdziwe

To był pierwszy wolny festiwal w tej części Europy od momentu

zakończenia drugiej wojny światowej. Kilkutysięczna widownia

z entuzjazmem przyjmowała antyradziecką satyrę. Trzy mie-

siące później generał Jaruzelski wprowadził stan wojenny,

a I Przegląd Piosenki Prawdziwej przeszedł do historii jako

jedna z ikon tzw. karnawału Solidarności.

W okresie legalnej działalności Solidarności po Sierpniu ’80

na terenie całego kraju zaczęto organizować przeglądy

i koncerty muzyków niezależnych. I Przegląd Piosenki

Prawdziwej należał do najsłynniejszych. Odbył się

w dniach 20–22 sierpnia 1981 roku w gdańskiej

hali Olivia. Zorganizowali go Maciej Zembaty,

Waldemar Banasik, Maciej Karpiński oraz liczne

grono współpracowników.

Festiwal opatrzono nazwą „Zakazane Piosen-

ki”, która odwoływała się do polskiego filmu

muzycznego z 1946 roku, który przywracał

wolność piosenkom zabronionym przez

okupanta niemieckiego. Autorem znaku

zaciśniętej pięści trzymającej mikrofon

był Jerzy Janiszewski, ten sam grafik,

który w sierpniu 1980 roku stworzył

znak graficzny Solidarność.

Scenografia imprezy była wymowna.

Niektóre jej elementy wykonano

Jacek Kaczmarski na I Przeglądzie Piosenki Prawdziwej

w hali Olivia w Gdańsku, sierpień 1981

w pracowni teatru Wybrzeże. Jej

Fot. Giedymin Jabłoński

głównym elementem był wizeru-

nek stoczniowca wpatrującego

się w zwisający nad nim stryczek.

– 44 –

PIOSENKI PRAWDZIWE

Z boku sceny wisiały karykatury odsuniętych od władzy

komunistów: Bieruta, Gomułki, Cyrankiewicza, Jarosze-

wicza i Gierka. Autorem scenografii był Andrzej Czeczot.

Na podłodze Olivii rozłożono znienawidzone, antypol-

skie gazety: enerdowski „Neues Deutschland” i czecho-

słowackie „Rudé Právo”, tak by wszyscy mogli po nich

deptać.

W festiwalu wzięło udział wielu artystów kultury alter-

natywnej, znanych pomimo cenzury i próby zepchnięcia

ich przez władzę do studenckich klubów. Publiczność

decydowała, kto otrzyma nagrodę, każdego dnia przy-

znawano ich trzy.

Tego samego roku w Jarocinie obył się I Ogólnopolski

Festiwal Muzyki Młodej Generacji (6–8 czerwca 1980).

W tym czasie karierę robili – Olga „Kora” Jackowska

z zespołem Maanam, Grzegorz Ciechowski z zespołem

Republika, Grzegorz Markowski z zespołem Perfect.

Portret Władysława Gomułki stanowiący część scenografii

podczas I Przeglądu Piosenki Prawdziwej, sierpień 1981

Autor Andrzej Czeczot / Dar anonimowy

Afisz I Przeglądu Piosenki Prawdziwej

„Zakazane Piosenki”, Gdańsk, 1981

Autor Jerzy Janiszewski

I Przegląd Piosenki Prawdziwej w hali Olivia w Gdańsku,

z boku sceny karykatury odsuniętych od władzy komunistów, sierpień 1981

Fot. Alfons Klejna

– 45 –

Z ARCHIWUM ECS

Japończyk, który został

Syn

Yoshiho Umedy

w koszulce z logo

Polakiem

Solidarności, w tle

Jak to możliwe, że mimo 9 tys. kilometrów dzielących Polskę od Japonii udało się przerzucić

plakat upamiętniający

most współpracy? Zdecydował splot wydarzeń, które doprowadziły do przyjazdu do PRL

rocznicę uchwalenia

Konstytucji 3 maja,

w 1963 roku Yoshiho Umedy. Ten zaangażowany działacz społeczny przyczynił się m.in.

autorstwa

do rozwoju polskiego podziemia drukarskiego, kiedy już z końcem lat 70. zainicjował

Marcina Mroszczaka,

przemyt japońskich matryc dla Niezależnej Oficyny Wydawniczej NOWa. To dzięki nim

maj 1981

Polacy mogli zapoznać się m.in. z „Czarną księgą cenzury PRL”.

Fot. Autor nieznany

Umeda był czynnym działaczem Komitetu Obrony Robotników, następnie Komitetu

Samoobrony Społecznej „KOR” oraz NSZZ „Solidarność”. Za jego sprawą związkowcy

z Solidarności w maju 1981 roku wyjechali z wizytą do Japonii, gdzie spotkali się

z członkami SÕHYÕ, Rady Naczelnej Związków Zawodowych Japonii. Z rewizytą

w trakcie I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność” przyjechał za to se-

kretarz generalny SÕHYÕ, Mitsuo Tomizuka. Sam Umeda współtworzył Radio

„Solidarność” działające w Regionie Mazowsze. Dzień po wprowadzeniu sta-

nu wojennego do jego mieszkania przyszli funkcjonariusze w poszukiwaniu

Zbigniewa Bujaka. Po kilkukrotnych wielogodzinnych przesłuchaniach w koń-

cu odebrano Umedzie kartę stałego pobytu i wyznaczono dwutygodniowy

termin na opuszczenie granic Polski. Nie mógł wrócić przez siedem lat.

Rząd japoński już w sierpniu 1981 roku, w ramach międzynarodowej

współpracy na rzecz stabilizacji sytuacji w Polsce, zgodził się dostarczyć

na dogodnych warunkach kredytowych 20 tys. ton ryżu. Co więcej,

po wprowadzeniu stanu wojennego premier Japonii wziął udział

w ogłoszonym przez Ronalda Reagana Dniu Solidarności z Narodem

Polskim, a w lutym 1982 roku premier Japonii Zenkō Suzuki ogłosił

sankcje gospodarcze wobec PRL. Tymczasem Japończycy organi-

zowali manifestacje poparcia dla opozycji w Polsce.

Yoshiho Umeda zmarł 4 maja 2012 roku w Warszawie. Dwa

lata później powstał dokument „Yoshiho Umeda żył tu dla nas”

(reż. Waldemar Wiśniewski) z wykorzystaniem notacji ECS.

– 46 –

JAPOŃCZYK, KTÓRY ZOSTAŁ POLAKIEM

Pierwszy numer

„Biuletynu Polskiego”

(jap. „Porandō-geppō”)

ukazał się w listopadzie

1981 roku i przez całą dekadę,

aż do 1991 roku, nieprzerwanie

informował o sytuacji w Polsce,

Tokio (Japonia), nr 11/1988

Dar Rolfa Sørby’ego

Pamiątkowa fotografia delegatów NSZZ „Solidarność” z gejszami

w ramach wizyty zorganizowanej na zaproszenie SÕHYÕ

(Rady Naczelnej Związków Zawodowych Japonii).

Na zdjęciu m.in.: Magdalena Wójcik, Władysław Frasyniuk, Tadeusz Mazowiecki,

prof. Janusz Beksiak, Lech Dymarski, Elżbieta Potrykus, Zbigniew Bujak, maj 1981

Fot. Autor nieznany

– 47 –

Z ARCHIWUM ECS

Zjazd Delegatów

NSZZ

„Solidarność”

Oficjalnym organem prasowym zjazdu było pismo „Głos Wolny”, którego ukazały się 24 numery. Ze względu na bardzo duże zainteresowanie zagranicznej prasy zjazdem fragmenty pisma tłumaczono i przedrukowywano w anglojęzycznym „Congress Post”, wydawanym także przez Biuro Informacji Prasowej „Solidarność”, nr 1, 4 września 1981

Biuro Informacji Prasowej „Solidarność” / Dar Haliny Zawistowskiej-Dorniak

Gdańska hala Olivia stała się centrum życia politycznego kraju,

a przesłanie z niej płynące przekraczało granice Polski. Solidarność

zyskiwała tożsamość legalnie działającej, niezależnej i demokra-

tycznej organizacji. Pierwsza tura I Krajowego Zjazdu Delegatów

NSZZ „Solidarność” odbyła się w dniach 5–10 września, druga

między 26 września a 7 października 1981 roku.

Obrady, poprzedzone demokratycznymi wyborami w regionach,

zgromadziły przedstawicieli wszystkich ogniw Solidarności.

Kierunek działań NSZZ „Solidarność” wyznaczyły słowa, jakie wy-

powiedział Lech Wałęsa, wybrany na przewodniczącego związku:

„Pamiętajmy, że pojedynczo znaczymy niewiele, a razem znaczy-

my bardzo wiele i wspólnie, proszę, idźmy drogą do zwycięstwa”.

Najistotniejszym osiągnięciem było wypracowanie dokumentu:

„Samorządna Rzeczpospolita”. Niestety, wprowadzenie programu

w życie uniemożliwił stan wojenny.

Obrady zjazdu stały się tematem dyskusji i komentarzy w innych

krajach socjalistycznych, szczególnie po ogłoszeniu tekstu posłania

do ludzi pracy Europy Wschodniej ze sławną frazą „Głęboko czuje-

my wspólnotę naszych losów”.

Wnętrze hali Olivia w trakcie drugiej tury I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ

„Solidarność”, piąty od lewej widoczny Lech Wałęsa, 1981

Fot. Paweł Glanert

– 48 –

ZJAZD DELEGATÓW NSZZ „SOLIDARNOŚĆ”

Plakat I Krajowego Zjazdu Delegatów

NSZZ „Solidarność” wykorzystujący fotografię

autorstwa Małgorzaty Grzywaczewskiej.

Fotografia oraz motyw dziecka w koszulce z napisem

„Solidarność” doczekały się wielu kontynuacji

i przeróbek. Z biegiem lat na wykorzystujących tę

konwencję materiałach pojawiały się coraz starsze

dzieci, których wiek, będący analogicznym do czasu

od powstania Solidarności, symbolicznie odliczał

kolejne lata trwania związku, 1981

Autorka Katarzyna Dobrowolska

Dar Michała Semki

I Krajowy Zjazd Delegatów doczekał się

własnego znaku, który jednoznacznie identyfikował

uczestników i sympatyków zjazdu, pojawiając się

na drukach ulotnych, naklejkach i wpinkach, 1981

Autor nieznany / Dar Haliny i Piotra Kwiecińskich

Tekst „Posłania I KZD NSZZ »Solidarność«

do ludzi pracy Europy Wschodniej”

przedrukowany w piśmie drugoobiegowym

„Wprost. Biuletyn Związkowy”, nr 47/48, 1981

Dar Zdzisława Kopcia

Delegaci I Krajowego Zjazdu NSZZ „Solidarność”

zebrani w trakcie drugiej tury obrad

w gdańskiej hali Olivia, październik 1981

Fot. Sławomir Fiebig

– 49 –

Z ARCHIWUM ECS

Stan wojenny zmusił opozycję do zmiany strategii

działania i przejścia do akcji niejawnych. Początkowy

szok wywołany poczynaniami reżimu zastąpiła samo-

organizacja w warunkach konspiracji.

Zakończenie 1981 roku było dla działaczy opozy-

cyjnych czasem wytężonej pracy organizacyjnej oraz

nieustających negocjacji z władzami, które były coraz

bardziej nieustępliwe. Jednoznacznym sygnałem ostrze-

gawczym był projekt ustawy o nadzwyczajnych środkach

działania w interesie ochrony praw obywateli i państwa,

skierowany do prac Sejmu pod koniec października. Ustawa

Plakat stylizowany na klepsydrę,

ta dawała nadzwyczajne uprawnienia władzom, jednocze-

po 13 grudnia 1981

śnie ograniczając prawa obywateli, m.in. do strajku. Sytuację

Ogłoszenie

stanu wojennego

zaostrzała dodatkowo brutalna pacyfikacja strajku studentów Wyższej

Oficerskiej Szkoły Pożarniczej w Warszawie.

W nocy z 11 na 12 grudnia 1981 roku odbywało się w Gdańsku ostat-

nie, jak się miało wkrótce okazać, posiedzenie Komisji Krajowej NSZZ

„Solidarność”. W obradach wzięli udział przedstawiciele regionów

z całego kraju, m.in. Lech Wałęsa, Andrzej Gwiazda, Henryk

Wujec, ale także liczne grono dziennikarzy. Akredytacje wydano

mediom opozycyjnym, zagranicznym i reżimowym. Opozycjoniści

zgromadzeni w jednym miejscu stali się łatwym celem funkcjo-

nariuszy odpowiedzialnych za aresztowanie wrogów państwa

i dostarczenie ich do ośrodków odosobnienia.

Drugi dzień trwania stanu wojennego, czołgi na placu

przed Bramą nr 2 Stoczni Gdańskiej im. Lenina, 14 grudnia 1981

Fot. Piotr Jędrzejewski

– 50 –

OGŁOSZENIE STANU WOJENNEGO

Depesza nadana kilka minut po północy

przez Briana Mooneya, korespondenta

Agencji Reuter, informująca o wprowadzeniu

stanu wojennego w Polsce, 13 grudnia 1981

Dar Briana Mooneya

Lista obecności na obradach Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”,

której posiedzenie odbywało się w dniach 11–12 grudnia 1981 roku

w Gdańsku, grudzień 1981

Dar Lecha Wałęsy

Na wieść o wprowadzeniu stanu wojennego,

w poczuciu bezradności i oczekując na wieści

o losach zatrzymanych bliskich, Ewa Andrzejewska,

działaczka nowosądeckiej Solidarności, wykony-

wała nocami bombki z logo „Solidarność”. Autorka

rozdawała je chętnie rodzinie oraz znajomym

z całej Polski. Bombki w okresie świąt Bożego

Narodzenia pełniły funkcję nie tylko ozdób choin-

kowych. Symbolicznie kładziono je na wigilijnym

stole przy dodatkowym pustym nakryciu

Dar Ewy Andrzejewskiej

Brama nr 2 Stoczni Gdańskiej im. Lenina zniszczona

przez czołgi podczas pacyfikacji strajku okupacyjnego,

zorganizowanego na wieść o wprowadzeniu stanu

wojennego w Polsce, 15 grudnia 1981

Fot. Janusz Bałanda Rydzewski

– 51 –

Z ARCHIWUM ECS

Torba oraz koszula należące do Henryka Kozikowskiego, syna Jana Kozikowskiego,

przewodniczącego NSZZ „Solidarność” w Piskich Zakładach Przemysłu Sklejek.

Ojciec i syn zostali internowani w obozie w Kwidzynie. Henryk Kozikowski jako młody

mężczyzna marzył, aby zostać marynarzem i wyemigrować do Ameryki.

Ze względu na działalność ojca w opozycji władza uniemożliwiła mu jednak

studiowanie w Wyższej Szkole Morskiej. Wybrał seminarium duchowne.

Ręcznie wyhaftowane przez Kozikowskiego przedmioty – żeglarska torba oraz koszula

firmy Wrangler – są symbolem niespełnionych marzeń, ale również wyraźną

deklaracją polityczną. Po ogłoszeniu amnestii 22 lipca 1982 roku

Henryk Kozikowski otrzymał propozycję wyjazdu z kraju.

Wyemigrował do Niemiec, gdzie wkrótce zachorował i zmarł

Dar Julity Morowczyńskiej, siostry Henryka Kozikowskiego

Całuję mamo

Aż 52 obozy internowania w zakładach karnych, aresztach

oraz przystosowanych na te potrzeby ośrodkach wypo-

czynkowych – miały pomieścić internowanych działa-

czy opozycji antykomunistycznej. Władza pozbawiła

wolności ok. 10 tys. osób.

Zatrzymań dokonywano na podstawie list osób

przeznaczonych do internowania, często według

bardzo zbliżonego scenariusza – w nocy do drzwi

mieszkania pukali funkcjonariusze Milicji Obywa-

telskiej w asyście oficerów Służby Bezpieczeń-

„Głos Ekstremy. Obozowy Serwis

stwa, nierzadko siłą włamywali się do środka

Informacyjny”, wydany w nakładzie

i demolowali mieszkanie, przestraszonych

10 egzemplarzy w obozie internowania

w Zabrzu-Zaborzu, nr 1, 27 lutego 1982

członków rodzin pozostawiano bez słowa

Dar Iwony Kotarby

wyjaśnienia. Za niespełna dwa tygodnie

miały być święta Bożego Narodzenia.

– Mama idzie do więzienia, ale pamię-

tajcie, że nie zrobiła nic złego – Maria

Kokot zawołała na pożegnanie do

czwórki dzieci, kiedy jeszcze przed

północą wyprowadzano ją z domu.

Była sekretarzem Komisji Zakłado-

Notatka, którą Alina Pienkowska sporządziła

na ścianie ośrodka internowania w Strzebielinku

wej NSZZ „Solidarność” w Woje-

Fot. Lech Różański

– 52 –

CAŁUJĘ MAMO

wódzkiej Bibliotece Publicznej i Książnicy Miejskiej w Toruniu, została internowana za utrzymywanie kontaktów

z działaczami antysocjalistycznymi z Torunia, otwarte negowanie decyzji partii i rządu oraz wrogi stosunek

do funkcjonariuszy MO i SB.

W domu zostało czworo małych dzieci, najmłodsze miało pięć lat.

„Wiem, że Wam jest bardzo ciężko na wolności, ale nie mamy innego wyboru, trzeba mieć nadzieję. Dzieci,

mam nadzieję, są grzeczne, że rozumieją powagę sytuacji, że niechcący wydoroślały. [...] Samych nie zostawiaj

ich w domu!! Ucałuj wszystkich w moim imieniu i życz wszelkiego dobrego!” – Maria Kokot pisała do bliskich.

W 1982 roku wielu spośród więźniów zdecydowało się na sugerowany przez władze wyjazd za granicę,

samodzielnie lub z rodziną. W praktyce oznaczało to przyjęcie biletu w jedną stronę. W paszportach MSW

umieszczało zapis: „prawo jednokrotnego przekroczenia granicy”. Ostatnie osoby opuściły ośrodki odosobnienia

w przeddzień świąt Bożego Narodzenia 1982 roku. Niektórym władze zmieniły internowanie na tymczasowe

aresztowanie i pozostawiły ich w więzieniach do czasu procesu.

Różaniec z chleba to dzieło więźnia

Zakładu Karnego w Potulicach.

W miejscu, w którym zazwyczaj znajduje

się medalik, zamieszczono tarczę

w barwach narodowych wykonaną

z fleków od butów, z herbem

Rzeczypospolitej Polskiej. Różaniec miał

być dowodem wdzięczności za okazaną

pomoc dla dr Grażyny Świąteckiej,

kardiolog z Akademii Medycznej

w Gdańsku, współzałożycielki telefonu

zaufania, co potwierdza rewers tarczy

Dar Grażyny Świąteckiej

Osoby odwiedzające

internowanych

podejmowały duże

ryzyko, aby przemycić

do cel aparat

fotograficzny. Jednym

ze sposobów było

ukrycie aparatu

w puszce po konserwie

mięsnej. Na zdjęciu:

Jan Bartczak, Wiesław

Cichoń i Antoni

Stawikowski

spożywają posiłek

w celi więziennej,

Prywatna korespondencja Marii Kokot, internowanej

obóz internowania

w Zakładzie Karnym w Bydgoszczy-Fordonie

w Strzebielinku, 1982

Dar Marii Kokot

Fot. Andrzej Madrak

– 53 –

Z ARCHIWUM ECS

Z dziennika

internowanego

– Pewnego dnia przyszedł do mnie jeden ze współwięźniów: „Namaluj mi portret, to bym dziewczynie wysłał”. Ja mu

na to: „Nie, ja pejzaże maluję, gołe baby. Nic z tego”. Nie chciał się poddać: „No, ale spróbuj, dyplom masz przecież, prawda?” – wspominał Andrzej Trzaska w rozmowie z Moniką Skorek (2006). – Gdy już namalowałem jednego, to

reszta też chciała, abym ich namalował. Może mieli świadomość, że wchodzą do historii i chcieli się w niej zapisać.

Moje portrety szybko znalazły się na wolności, przemycano je, w czym się dało.

Andrzeja Trzaskę internowano w Strzebielinku za współpracę z Ogólnopolskim Komitetem Oporu „S” (OKO) –

jak w „Dzienniku internowanego. Grudzień 1981 – grudzień 1982” pisze Jan Mur, czyli Andrzej Drzycimski

i Adam Kinaszewski (1944–2008) – oraz ukrywanie kierownictwa tej podziemnej organizacji. Osadzono go

w celi nr 29.

Portretów współwięźniów z obozu w Strzebielinku Andrzej Trzaska – absolwent Wyższej Szkoły Sztuk Pla-

stycznych w Gdańsku, malarz, grafik – wykonał ponad 400. Rysował dwa, trzy i więcej portretów jednej

osoby. Ten artystyczny, lepszy, zawsze zostawiał sobie, bardziej kiczowaty, a podobniejszy do modela,

oddawał portretowanemu. Artysta dokumentował też klimat życia obozowego i tworzył rysunki do serii

znaczków.

W Strzebielinku Andrzej Trzaska spędził pół roku, od 5 maja do 20 października 1982 roku.

Dziś zachowane portrety i szkice z życia obozowego w Strzebielinku są wyjątkowym świadectwem

czasu. Gdybyście zastanawiali się Państwo, dlaczego wszyscy osadzeni są brodaczami, odpowiedź

jest prosta, żyletka, pędzel i mydło były towarami deficytowymi.

Po stanie wojennym te brody były jak znak rozpoznawczy. Andrzej Drzycimski – historyk, dzien-

nikarz, późniejszy pierwszy wieloletni rzecznik prasowy prezydenta Lecha Wałęsy – zgolił brodę

dopiero po 13 latach, gdy odchodził z Belwederu.

– Brody w schyłkowych latach PRL miały wielorakie znaczenie. Dla wielu zarost był najpierw

wyrazem niezgody na uwięzienie bez wyroku i zarzutów oraz pozbawienie praw obywatelskich,

a po wyjściu z obozu stał się znakiem sprzeciwu wobec stanu wojennego. Wreszcie, gdy nasta-

ła wolna i niepodległa, brody się skracało, stawały się coraz bardziej cywilizowane, dodawały

powagi i wpisywały się w wizerunek wielu internowanych, pełniących już wówczas funkcje

publiczne. Był to swoisty znak ciągłości i rozpoznawalności – mówi Andrzej Drzycimski. –

Zgolenie brody, a nawet wąsów powodowało, że pojawiały się pytania: dlaczego? co to

znaczy? czy to jest wyraz poglądów politycznych?

– 54 –

Z DZIENNIKA INTERNOWANEGO

Sceny z życia obozowego / Autor Andrzej Trzaska

Portrety współwięźniów wykonane

przez Andrzeja Trzaskę w obozie internowania

w Strzebielinku, 1982

Autor Andrzej Trzaska

Ulotka „Uwolnić politycznych”

Autor Andrzej Trzaska

Fotografia z wernisażu Andrzeja Trzaski „Dwieście męskich twarzy” w Biurze

Wystaw Artystycznych (dziś: Państwowa Galeria Sztuki), Sopot, 9 września 1983

Fot. Stefan Figlarowicz

– 55 –

Z ARCHIWUM ECS

Źródłem inspiracji dla twórców pieczęci obozowych były nie tylko bieżące wydarzenia,

ale także twórczość znanych rysowników i satyryków.

Stempel wykonany w Ośrodku Odosobnienia dla Internowanych

w Wierzchowie Pomorskim był wzorowany na rysunkach Zbigniewa Lengrena,

twórcy postaci Profesora Filutka, 1982

Autor nieznany

Gumka kreślarska, linoleum z wykładziny podłogowej z korytarza,

noga od krzesła, obcas buta… – nie było takiego materiału, w którym

w ośrodkach internowania nie dałoby się wyrzeźbić wzoru stempla.

Tusz często zastępowali miksturami własnej produkcji, np. sokiem

z buraka. Żadne miejsce nie było też nieodpowiednim do oznako-

wania stemplem. Początkowo stemplowano jedynie koresponden-

cję, później flagi, oficjalne dokumenty dotyczące internowania,

Wypuśćcie więźniów

ściany oraz ubrania. Choć w tematyce dominują akcenty

narodowe i religijne, tak naprawdę jedyną granicą po-

dejmowanych wątków była wyobraźnia oraz zdolności

artystyczne twórcy.

– Pieczęcie powstawały już w Sierpniu ’80, jednak

dopiero w stanie wojennym stały się powszechne –

mówi Jerzy Klimczak, specjalista ds. zasobów

archiwalnych z Działu Archiwum i Organizacji

Wystaw. – Sam pomysł stanowił nawiązanie

do poczty obozowej, działającej chociażby

w obozach koncentracyjnych w czasie II wojny

światowej. Pieczęcie te nigdy nie funkcjo-

nowały jako oficjalny środek płatniczy

za usługi pocztowe, służyły głównie

podtrzymaniu opozycyjnych nastro-

Ręcznie wykonane pieczęcie do odbijania ulotek z regionu sieradzkiego

jów wśród internowanych oraz wyra-

NSZZ „Solidarność”, hasła głoszą m.in.: „Precz z besprawiem i hegemonią PZPR”

(pisownia oryginalna), „Żądamy wypuszczenia więźniów politycznych”

żeniu emocji.

Dar Marcina Żywicy ze spuścizny po Tadeuszu Szymonie Żywicy, działaczu związkowym

– 56 –

WYPUŚĆCIE WIĘŹNIÓW

Pieczęcie obozowe z Ośrodka

Odosobnienia dla Internowanych

w Kielcach-Piaskach, które

powstały z okazji Dnia Dziecka.

Internowani nie zapominali

o rodzinach w trakcie uwięzienia,

czego dawali wyraz w projektach

stempli ukazujących bezwzględ-

ność i okrucieństwo decyzji

reżimowych władz, 1982

Autor nieznany

Dar Urszuli Niewiadomskiej

Pieczęcie obozowe z Ośrodka Odosobnienia

dla Internowanych w Strzebielinku, podejmujące

tematykę odrodzenia Solidarności oraz jej trwania

mimo uwięzienia działaczy, 1982

Autor nieznany / Dar Jana Krezymona

Pieczęcie strajkowe z Sierpnia ’80,

wykonane w Stoczni Gdańskiej

im. Lenina oraz Stoczni Remontowej

NAUTA w Gdyni, 1980

Autor nieznany

Pieczęcie obozowe z ośrodków odosobnienia

Bardzo duże emocje wśród internowanych budziła rywalizacja sportowa.

dla internowanych we Włocławku i Potulic.

Mistrzostwa Świata w Piłce Nożnej ’82 w Hiszpanii

Wśród internowanych nie zabrakło działaczy

na stałe zapisały się w pamięci Polaków zwycięskim remisem

Niezależnego Zrzeszenia Studentów i organizacji

z drużyną Związku Radzieckiego. Dla uwięzionych opozycjonistów –

młodzieżowych, jak kilkunastoletniego Arkadiusza

którzy na ten czas w Strzebielinku zawiesili np. wykłady

Makara, który został aresztowany za działalność

samokształceniowe w kaplicy – mecz był źródłem podziałów.

opozycyjną. Najpierw trafił do więzienia przy ulicy

Jedni uważali, że nie należy kibicować drużynie socjalistycznej PRL,

Kurkowej w Gdańsku, a następnie do Zakładu

inni nie widzieli w tym ujmy. Pieczęcie obozowe z ośrodków odosobnienia

Karnego w Potulicach, 1982–1983

w Strzebielinku i Uherce, 1982

Autor nieznany / Dar Arkadiusza Makara

Autor nieznany

– 57 –

Z ARCHIWUM ECS

Od antypodów po Amerykę Łacińską protestowano przeciw wprowadzeniu

w Polsce stanu wojennego. Organizowano akcje ulotkowe i plakatowe, wiece,

manifestacje, happeningi i wydarzenia kulturalne, słano pomoc materialną

i sprzęt drukarski, adoptowano rodziny internowanych opozycjonistów...

Już w samo południe 13 grudnia 1981 roku Jan Paweł II podczas mo-

dlitwy Anioł Pański na placu Świętego Piotra poprosił o modlitwę

w intencji Polski. 28 grudnia 1981 roku ulicami Limy w Peru prze-

szedł marsz „Solidarni z Solidarnością”, zorganizowany przez polskich

kajakarzy z akademickiego klubu Bystrze krakowskiej Akademii

Górniczo-Hutniczej.

Rzeźby śnieżne jako wyraz protestu przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce, przed budynkiem Uniwersytetu w Oslo radziecki czołg mierzy do postaci stojących pod transparentem Solidarności, Norwegia, grudzień 1981

Fot. Przemysław Zagierski

Był taki pomarańczowy

Pisarz Mario Vargas Llosa odczytał list do generała

żółty ser

Wojciecha Jaruzelskiego. Na 30 stycznia 1982 roku

prezydent Ronald Reagan wyznaczył Dzień Solidar-

ności z Narodem Polskim. Tymczasem w Republice

Federalnej Niemiec zniesiono opłaty za wysyłkę

paczek do Polski, aby ułatwić przekazywanie

darów.

Znaczną część działań inicjowały i koordyno-

wały społeczności polonijne oraz zagranicz-

ne przedstawicielstwa NSZZ „Solidarność”.

Wsparciem wykazały się związki zawodo-

we. Na fali pomocy powstały stowarzy-

szenia solidarności z Solidarnością.

„Był taki pomarańczowy żółty ser,

bardzo miękki, w smaku jak topiony.

Gdzie te smakołyki?” – dopytuje na

Mural „13 DECEMBRE 81” na jednym z paryskich budynków, nawiązujący

forum internetowym ktoś, kto musi

do wprowadzenia stanu wojennego w Polsce, Paryż, styczeń 1982

pamiętać czasy paczek z pomocą.

Fot. Jean-François Noël

– 58 –

BYŁ TAKI POMARAŃCZOWY ŻÓŁTY SER

Zbiór plakatów informujących o stanie wojennym w Polsce i ogłaszających

demonstracje lub dni solidarności z Polską w Szwecji, Republice Federalnej

Niemiec, Francji i Wielkiej Brytanii, 1981–1983

Dary Zofii Kukulskiej, Gerda Koenena, Alaina Gelly’ego, Rolfa Sørby’ego

Puszki konserwowe ofiarowane ECS przez Józefa Przybylskiego,

sygnatariusza Porozumienia Gdańskiego w Sierpniu ’80, który

w czasie stanu wojennego pracował w Belgii w fabryce konserw

mięsnych. Chcąc wesprzeć kolegów ze zdelegalizowanej Solidarności,

Protest przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego

wysyłał do kraju z pomocą humanitarną wydawnictwa opozycyjne

w Polsce, zorganizowany przed biurem radzieckich linii

ukryte w puszkach

lotniczych AEROFLOT, Nowy Jork, 1982

Dar Józefa Przybylskiego

Fot. Zygmunt Malinowski

– 59 –

Z ARCHIWUM ECS

Organizatorami przedsięwzięcia byli członkowie Komitetu Wolnych Balonów

dla Polski z Paryża, który tworzyło i wspierało ok. 20 osób – wedle źródeł

powołanego przez Komitet Solidarności w Paryżu i organizację Lekarze

bez Granic – oraz anonimowi wolontariusze z wyspy. Akcję wspierały

duńskie komitety Støt Solidarność (Popieraj Solidarność).

Ile balonów doleciało do Polski? Nie wiadomo. Wiadomo jednak,

że materiały z Pomorza docierały różnymi drogami do innych ośrod-

ków opozycyjnych w Polsce i osób prywatnych, niosąc nadzieję,

że świat o nas nie zapomniał.

Wydarzenie było szeroko relacjonowane przez dziennikarzy

Działacze akcji „Wolne Balony dla Polski”

z Danii, Francji i Niemiec. W Polsce media państwowe oskar-

na plażach Bornholmu

żały organizatorów o planowanie zamachu antysystemowego.

Fot. Jean-Dominique Pit, uczestnik i członek Komitetu

„Głos Szczeciński” (200 km od Bornholmu) 9 marca 1982

Wolnych Balonów dla Polski Akcja roku na pierwszej stronie obwieścił „Baloniki nienawiści”.

Tego samego dnia w Dzienniku Telewizyjnym spiker w woj-

skowym mundurze sugerował, że w ulotce dołączonej do

balonowa balonów były instrukcje, jak przygotować sabotaż i zostać

wrogiem własnej ojczyzny.

Pomysł był równie genialny, co dziecinnie prosty.

Balony napełnione helem przed wypuszczeniem w niebo

Na kolorowych balonach francuscy przyjaciele

Fot. Jean-Dominique Pit, uczestnik i członek Komitetu

polskiej opozycji nadrukowali napis „Solidarność”

Wolnych Balonów dla Polski

i przymocowali do nich pojemniki pełne ulo-

tek, m.in. z wyborem cytatów z przemówień

Jana Pawła II, informacjami na temat losów

Solidarności na obczyźnie czy materiałami

instruktażowymi, jak zbudować własny po-

wielacz i wykonywać proste druki. W mar-

cu 1982 roku – kiedy w Polsce z powodu

wprowadzenia stanu wojennego dostęp

do informacji był jeszcze bardziej ograni-

czony niż zwykle – z plaż duńskiej wys-

py Bornholm poszybowało w niebo

w kierunku polskiego wybrzeża 10 tys.

balonów, a wiatr zrobił resztę.

– 60 –

AKCJA BALONOWA

Artykuł czołówkowy w „Bornholms Tidende”,

6 marca 1982

Dar Jeana-Dominique’a Pita, uczestnika i członka

Komitetu Wolnych Balonów dla Polski

Balon z 12-stronicową ulotką w foliowym opakowaniu. Przesył-

ki takie zabezpieczono na terenie województw: koszalińskiego,

szczecińskiego, słupskiego, elbląskiego, pilskiego i toruńskiego.

Ulotka zawiera następujące opracowania: „Jan Paweł II o Polsce

i Solidarności”; „Do społeczeństwa polskiego” – odezwa praw-

ników z Wydziału Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego (Kraków,

14 grudnia 1981); „Jak bronić się przed represjami” (Rybnik,

21 grudnia 1981); „Podstawowe zasady ruchu oporu” – sygno-

wane przez Związek Oporu „Solidarność”; „Stanowisko NSZZ

»Solidarność« Regionu Małopolska w sprawie groźby terrory-

zmu” (Kraków, 4 stycznia 1982); „Jak gromadzić i przechowywać

informacje” (Kraków, 19 grudnia 1981); „Sposoby drukowania” –

instrukcja druku przy wykorzystaniu kalki woskowej

– 61 –

Z ARCHIWUM ECS

Drukowanie tekstów

Drukarnia – autorski projekt Bronisława Sarzyńskiego – pracowała od wprowa-

związkowych w siedzibie

dzenia stanu wojennego w 1981 do 1988 roku. Mieściła się na kilku metrach

Międzyzakładowego Komitetu

Założycielskiego w Gdańsku,

kwadratowych piwnicy domu państwa Sarzyńskich w Gdyni-Małym Kacku.

grudzień 1980

Obecnie prezentowana jest na wystawie stałej ECS.

Fot. Grzegorz Jerkiewicz

Bronisław Sarzyński (1931–2003) był nauczycielem fizyki i matematyki.

Po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce był jednym z organizatorów

strajku w Stoczni Gdańskiej im. Lenina. Pielęgnowane od dziecka zamiło-

wanie do mechaniki w czasach opozycji okazało się zbawienne. Zbudo-

wał własnoręcznie powielacz z części pochodzących ze złomu, które

wyszukiwał dla niego na zamówienie syn Jarosław. Wiele pochodziło

z rozmontowanej pralki marki Frania, marzenia każdej pani domu.

– Ta maszyna nadawała się przede wszystkim do drukowania

ulotek, bo na jednej matrycy można ich było wydrukować 100,

200 tysięcy – wspomina Bogdan Borusewicz, jeden z przywód-

ców opozycji, w wolnej Polsce poseł, senator i marszałek Senatu.

– Bronisław Sarzyński z tej racji, że był nauczycielem, zdecydował

się powielać także książki popularnonaukowe i historyczne.

PodziemnaI tak zabrał się najpierw za esej Adama Michnika „Białe plamy”,

a potem za książkę Krystyny Kersten o historii PRL.

drukarnia

Tylko cztery osoby wiedziały o istnieniu

drukarni – założyciel, jego żona i syn oraz

Bogdan Borusewicz, który wraz z żoną

ukrywał się od czasu do czasu w domu

Sarzyńskich. Co ciekawe, ta drukarnia

nigdy nie została zdekonspirowana

przez Służbę Bezpieczeństwa.

Rozrzucanie ulotek w związku

z ogólnopolskim strajkiem ostrzegawczym

pod hasłem „O żywność i kontrolę

społeczną”, wejście do tunelu

przy Dworcu Głównym PKP w Gdańsku,

28 października 1981

Fot. Jacek Awakumowski

– 62 –

Drukarnia,

autorski projekt

Bronisława Sarzyńskiego,

eksponowana

na wystawie stałej ECS

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

– 63 –

Z ARCHIWUM ECS

Kartki pocztowe

z niezależnego obiegu

Sporządzona odręcznie kartka

Kartka pocztowa z motywem panoramy

Kartka pocztowa wydana z okazji

pocztowa z życzeniami

Gdańska, pomnikiem Poległych

Dnia Kobiet ze znakami Stoczni

od ks. Hilarego Jastaka (1914–2000),

Stoczniowców 1970 i cytatem z Psalmu 29

Gdańskiej i Solidarności

legendarnego kapelana Solidarności

w przekładzie Czesława Miłosza,

Dar Krzysztofa Bartosiewicza

z Gdyni, Wielkanoc 1973

wydana z okazji 10-lecia Solidarności

Dar Juliana Skelnika

Dar Jana Taylora

Drukowane w konspiracji, okolicznościowe, drugoobiegowe kartki pocztowe zyska-

ły dużą popularność na początku lat 80. Ich podstawowa funkcja miała niewiele

wspólnego z tradycyjnym przeznaczeniem – pełniły rolę cegiełek, finansowały

działalność ruchów opozycyjnych, niosły informacje i oddawały nastroje społecz-

ne, nierzadko w satyrycznej formie. Tematy represji, prześladowań i złej sytuacji

ekonomicznej najczęściej stanowiły tło dla świąt religijnych i państwowych.

Najpowszechniej ukazywały się kartki dotyczące świąt Bożego Narodzenia

i Wielkanocy, stanowiąc dowód znaczenia kościelnych świąt w tradycji nie-

podległościowej Polski.

Kartki pocztowe powstawały głównie w podziemnych drukarniach z wyko-

rzystaniem matryc lub sitodruku, ale znane są też egzemplarze wykonane

odręcznie, pochodzące z obozów internowania. Za produkcję i dystrybucję,

ale nawet posiadanie niewielkiej liczby tego typu materiałów groziły róż-

Kartka pocztowa wydana z okazji świąt

nego rodzaju szykany, obejmujące nawet karę bezwzględnego więzienia.

wielkanocnych, Solidarność wykluwa

Kartki – świadectwo nieustępliwej walki opozycji z ówczesnym reżimem –

się na nowo, mimo widma generała

Wojciecha Jaruzelskiego w tle, 1985

mają dziś wyjątkową wartość artystyczną, kolekcjonerską i historyczną.

Dar Haliny Słojewskiej-Kołodziej

– 64 –

KARTKI POCZTOWE Z NIEZALEŻNEGO OBIEGU

W charakterystyczny dla siebie prześmiewczy

sposób również organizacje młodzieżowe życzyły

Kartka pocztowa

Kartka pocztowa

Bożonarodzeniowa

bliskim i sprzymierzeńcom Wesołych Świąt.

wydana z okazji

z hasłem: „Sierpnia nigdy kartka pocztowa, 1984

Kartka świąteczna Federacji Młodzieży Walczącej

Dnia Dziecka, 1983

nie oddamy,

Dar Marii Maciejowskiej

w Gdańsku wydana nakładem Wydawnictwa

Dar Krzysztofa

1980–1983, Solidarność”

MONIT, lata 80. XX wieku

Bartosiewicza

Dar Marii Pomianowskiej

Autor nieznany / Dar Jacka Ostapkowicza

„Może nie wesołych,

ale pogodnych Świąt

Wielkiej Nocy” – pisał

internowany

w Strzebielinku Henryk

Łapiński do swojej córki

Melanii. Kartka pocztowa

odręcznie wykonana na

kartonie, 5 kwietnia 1982

Autor Henryk Łapiński

Wielkanocna kartka pocztowa, 1989

Dar Melanii Łapińskiej

Wielkanocna kartka pocztowa, 1983

Dar Wojciecha Barysza

Dar Wojciecha Barysza

Awers kartki z życzeniami

bożonarodzeniowymi

i noworocznymi, wydanej

w 1981 roku przez organizację

Friends of „Solidarity” ze Stanów

Zjednoczonych, jeszcze

przed wprowadzeniem stanu

wojennego. Słowo „Solidarność”

przetłumaczone między innymi

na język niemiecki, ukraiński,

Solidarnościowa kartka wielkanocna w satyryczny sposób

litewski i albański, 1981

ujmująca zmiany zachodzące w Polsce, 1989

Autor Jan B. Tereszczenko

Autor nieznany / Dar Bogusławy Knopik

Dar Aleksandra Wołosa

ze spuścizny po Zdzisławie Gajdku

– 65 –

Z ARCHIWUM ECS

Zamieszki podczas demonstracji

w rocznicę uchwalenia

Konstytucji 3 maja, Gdańsk, 1982

Fot. Janusz Bałanda Rydzewski

Panie,

fotografuj

pan

to skurwysyństwo!

Utrwalona na zdjęciach przez fotoreporterów bez-

duszność władzy i determinacja demonstrantów,

osnuta oparami granatów gazowych i świec dym-

nych, wyraźnie oddawała i nadal oddaje trudy

polskiej drogi do wolności.

Choć Konstytucja PRL gwarantowała oby-

watelom wolność „zgromadzeń i wieców,

pochodów i manifestacji”, to władza regla-

mentowała to prawo do świąt z oficjalne-

go kalendarza: pochodów pierwszoma-

jowych czy wieców poparcia dla partii.

Tymczasem niemała część obywateli

chciała kultywować pamięć Konstytu-

cji 3 maja i odzyskania niepodległości

w 1918 roku czy wspominać kolej-

ne rocznice masakry z Grudnia ’70

Dramatyczna scena ewakuacji przez kolegów ciężko rannego Michała Adamowicza

podczas tłumienia demonstracji w Lubinie w rocznicę strajków sierpniowych, 31 sierpnia 1982

i wprowadzenia stanu wojennego.

Fot. Krzysztof Raczkowiak

– 66 –

PANIE, FOTOGRAFUJ PAN TO SKURWYSYŃSTWO!

Ulice zamieniały się w pola bitwy. Milicja brutalnie

Biuletyn informacyjny

obchodziła się z manifestantami, byli pobici i ranni.

brytyjskiej organizacji

Obrazem dziś już niemal ikonicznym jest fotografia

Polish Solidarity Campaign:

„Solidarność Polish

autorstwa Krzysztofa Raczkowiaka (1952–2016),

Solidarity Campaign News”,

fotoreportera prasowego „Tygodnika Zagłębia

nr 7, maj/czerwiec 1982

Miedziowego”, wykonana 31 sierpnia 1982 roku

Dar Elżbiety Laskowskiej

podczas tłumienia demonstracji w Lubinie. Ukazuje

ona dramatyczną scenę ewakuacji przez kolegów

ciężko rannego Michała Adamowicza, 28-letniego

elektryka z Zakładów Górniczych w Lubinie, członka

Solidarności.

– Wszystkie te zdjęcia powstały właściwie przy-

padkiem. Aparat miałem ze sobą z przyzwyczajenia.

To był odruch po kilku latach pracy w charakterze

fotoreportera. Nie miałem jednak w nawyku boha-

terstwa – wspominał Raczkowiak na łamach portalu

fotopolis. – Zanim w tym dniu zacząłem fotogra-

Manifestacja niepodległościowa, Gdańsk, 11 listopada 1987

fować, normalnie, po ludzku się bałem. Tłumu, Fot. Wojciech Milewski

że weźmie mnie za ubeka, milicji, że mnie zwinie

i spałuje. Dopiero gdy ktoś, z kim razem uciekałem

przed szarżującymi zomowcami, zawołał: „Panie,

fotografuj pan to skurwysyństwo!”, odważyłem się

przyłożyć aparat do oka.

Michał Adamowicz zmarł w szpitalu pięć dni później

w wyniku ran postrzałowych głowy. Osierocił dwoje

dzieci.

Celującym w sztuce uwieczniania demonstracji

ulicznych był niewątpliwie jeden z gdańskich foto-

grafów – Janusz Bałanda Rydzewski (1931–2014).

Artysta mieszkał w centrum miasta, dzięki czemu

miał możliwość stałego śledzenia wydarzeń roz-

grywających się na ulicach Gdańska. Zaowoco-

wało to, zwłaszcza w stanie wojennym, wieloma

niezwykłymi ujęciami i kadrami. Fotografie przed-

stawiające dynamiczne, pełne ruchu sytuacje, czę-

sto przesycone bitewnym dramatyzmem, ukazują

zarazem ukryte znaczenie gestów i symboli.

Pod hasłem „demonstracje” mamy w archiwum ECS

około 1 tys. zdjęć.

– 67 –

Z ARCHIWUM ECS

Solidarność

Norwesko-Polska

W całej Norwegii było ich 100 tys., od wojujących socjalistów,

dla których idea socjalizmu realizowana przez silne związki zawo-

dowe była niezwykle atrakcyjna, po zajadłych antykomunistów.

Solidaritet Norge–Polen powołano tylko po to, aby niosła pomoc

Solidarności – moralnie, finansowo i materialnie. Solidaritet

Norge–Polen to największa w krajach Europy Zachodniej organi-

zacja wspierająca Polskę.

Zegarek męski

z logo Solidaritet Norge–Polen,

O roli i znaczeniu norweskiej pomocy dla opozycji w Polsce

produkowany w latach 1984–1985

przypomniano 25 maja 2012 roku podczas uroczystości

Dar Solidaritet Norge–Polen

w polskiej ambasadzie w Oslo, gdzie okazja do świętowania

i wspomnień była podwójna. Medalami Wdzięczności

uhonorowani zostali John Golding oraz Hege Boman

Grundekjon, Norwedzy czynnie wspierający opozycję

antykomunistyczną w Polsce, a zbiory ECS wzbogaciły się

o wyjątkową kolekcję – archiwalia organizacji SNP.

Aktywność SNP rozpoczęła się już w 1980 roku,

gdy organizowano wysyłkę maszyn drukarskich

dla rosnącej w siłę Solidarności. Szczególnie mocno

rozwinęła się zaś po wprowadzeniu stanu wojen-

nego. W 1982 roku w całej Norwegii działało

ok. 60 lokalnych oddziałów SNP, z których każdy

aktywnie organizował pomoc. Norweskie związki

zawodowe, które licznie zrzeszały się w SNP,

zainaugurowały kampanię adopcyjną uwięzio-

nych działaczy Solidarności, nie tylko aktywnie

działając na rzecz ich uwolnienia, ale i wspie-

rając materialnie ich rodziny. W 1983 roku

– 68 –

SOLIDARNOŚĆ NORWESKO-POLSKA

norwescy aktywiści urządzili pochód z pochodniami z okazji przyznania Lechowi

Wałęsie Pokojowej Nagrody Nobla.

Archiwalia Solidaritet Norge–Polen, które trafiły do ECS, to niezwykle cenny

dar z lat 1981–1989. Wśród nich można znaleźć m.in. wycinki prasowe, pisma,

raporty, sprawozdania ze spotkań, kopie korespondencji oraz kolekcję plakatów.

– Takie zbiory są bardzo rzadkie. Właściwie jest to pierwsze spójne archiwum

inicjatywy zagranicznej, która angażowała się na rzecz Solidarności – mówił na

antenie polskiego radia Basil Kerski, dyrektor ECS.

„Nie zapomnij o Polsce!” – głosi plakat norwesko-polskiej organizacji Solidaritet Norge–Polen,

wspierającej społeczeństwo polskie w walce z reżimem komunistycznym. Związek Radziecki

przedstawiono symbolicznie jako niedźwiedzia pożerającego słowika, czyli Solidarność, 1982

Autor nieznany / Dar Bjørna Cato Funnemarka

Uczniowie ze szkoły w Raumyr

przeprowadzili zbiórkę darów

dla polskich dzieci, aby te

znalazły pod choinką paczki

z zabawkami i przyborami

szkolnymi, Norwegia, 1982

Fot. Autor nieznany

Bjørn Cato Funnemark

i Arne Borg w imieniu

Solidaritet Norge–Polen

przekazują zbiory do ECS

na ręce dyrektora

Basila Kerskiego,

Oslo, 12 maja 2012

Fot. Grzegorz Mehring

Archiwum ECS

– 69 –

Z ARCHIWUM ECS

Sztandar z regionu Nord-Pas-de-Calais

Z pięciu kontynentów pochodzi spuści-

Dar Stanisława Gasika i Renè Bogaerta

zna organizacji zachodnich wspierających

społeczeństwo polskie i Solidarność, jakie

udało nam się zgromadzić w archiwum ECS.

Aktywność przybrała na sile wraz z wprowa-

dzeniem w Polsce stanu wojennego.

– Obszerny zbiór biuletynów, plakatów, zdjęć

oraz wycinków prasowych czy wspaniałego

sztandaru z regionu Nord-Pas-de-Calais ukazuje

działalność francuskich solidarnościowych orga-

nizacji od chwili strajku w sierpniu 1980 roku aż

do końca pierwszych, częściowo wolnych wyborów

w 1989 roku – mówi Monika Krzencessa-Ropiak,

kierownik Działu Archiwum i Organizacji Wystaw.

Stowarzyszenie solidarnościowe Solidaritè France Pologne

regionu Nord-Pas-de-Calais powołano jesienią 1980 roku

i podobnie jak Solidarność w Polsce, tak i ono miało swoje

regionalne przedstawicielstwa w wielu miastach. Działania

tej organizacji wspierali zwykli obywatele, poczuwający się

do solidarności z Polakami, ale także znane postacie, takie jak

filozof Michel Foucault czy socjolog Alain Touraine. W działal-

ność stowarzyszenia zaangażowana była również Polonia fran-

cuska, wśród której należy wspomnieć Karola Sachsa i Krystynę

Vinaver, założycieli organizacji. W archiwum ECS znajduje się również

Vive la France!

dokumentacja innej organizacji – Solidaritè avec Solidarność, przekazana

przez Stanisława Gasika. Zbiory francuskojęzyczne wzbogacają również

materiały ofiarowane przez Jeana-François Noëla, fotografa i związkowca,

obejmujące zbiór fotografii z logo Solidarności. A także dary Alana Gelly’ego

i Józefa Kaczkowskiego, którzy przekazali materiały Francuskiej Demokra-

tycznej Konfederacji Pracy (CFDT) oraz Francuskiej Konfederacji Robotników

Chrześcijańskich (CFTC).

– Kolekcja ta dowodzi, z jak wielkim odzewem wśród społeczności francuskiej

spotkały się działania władz komunistycznych przeciwko NSZZ „Solidarność” –

podkreśla Monika Krzencessa-Ropiak.

– 70 –

VIVE LA FRANCE!

Fragment urządzenia drukarskiego

Dwa napisy na murze przy siedzibie CFDT, Paryż, styczeń 1982

niemieckiej firmy Wifag,

Fot. Jean-François Noël

podarowanego

„Gazecie Wyborczej”

przez francuski tygodnik

„Le Monde”, grudzień 1989

Fot. Jean-François Noël

Plakat z Francji, 1982

Wydanie specjalne biuletynu „Solidarność” Comite de Coordination

Dar Muzeum Plakatu w Wilanowie

du Syndicat „Solidarność” en France, Paryż, 1981

Dar Stanisława Gasika

– 71 –

Z ARCHIWUM ECS

Biuro Informacyjne NSZZ „Solidarność” w Australii

powstało już w 1982 roku. Aż do pierwszych czę-

ściowo wolnych wyborów australijska Polonia dbała

o stały kontakt z opozycją w Polsce i wspierała ją.

Polacy migrowali do Australii od 1856 roku. Druga zna-

cząca fala imigracji – po powojennej – przypadła na czas

stanu wojennego i następne lata, liczyła ponad 25 tys. osób.

Działalność Biura Informacyjnego NSZZ „Solidarność”

w Australii nabrała rozpędu właśnie po 13 grudnia 1981

roku wraz z falą emigrantów. 10 marca 1985 roku organi-

zacja jasno wytyczyła sobie cele: informowanie społeczności

australijskiej o sytuacji w PRL oraz pomoc finansowa, moralna

i polityczna dla opozycji w Polsce.

Na

antypodach

W kolejnych latach powstały na bazie organizacji dwa kolejne przed-

sięwzięcia: Australijski Fundusz Solidarności z Polską oraz Australijski

Instytut Spraw Polskich.

Charytatywna działalność Australijskiego Funduszu Solidarności

z Polską zaowocowała m.in. loterią na rzecz szpitali dziecięcych

w Polsce, w której główną nagrodą był fiat 126p, w Australii

nazywany „Niki”. Australijski Instytut Spraw Polskich z kolei

organizował spotkania z wpływowymi Polakami, z wizytami

zawitali m.in. Leszek Balcerowicz, Władysław Bartoszewski,

Jan Karski i Adam Michnik.

Polonia australijska zaangażowała się również w wybory

Wystawa w centrum Sydney na Martin Place,

czerwcowe z 1989 roku. Z inicjatywy Biura Informacyj-

zorganizowana przez Biuro Informacyjne

nego NSZZ „Solidarność” w Australii oraz Komitetu Spo-

NSZZ „Solidarność” z okazji 5 rocznicy podpisania

łecznego Solidarność do spraw Wyborów na kilka dni

Porozumień Sierpniowych, Australia, 31 sierpnia 1985

Fot. Henryk Sikora

po ukazaniu się w Polsce „Gazety Wyborczej” wydano

australijską edycję opatrzoną datą 19 maja 1989 roku.

– 72 –

NA ANTYPODACH

Ulotka Australijskiego Funduszu Solidarności z Polską

zachęcająca do udziału w loterii, z której dochód

przeznaczony został na pomoc dla szpitali dziecięcych

w Polsce, 1991

Dar Henryka Sikory

Australijskie wydanie „Gazety Wyborczej”, 19 maja 1989

Dar Henryka Sikory

– 73 –

Z ARCHIWUM ECS

„Pragniemy pokoju i dlatego nie chwytaliśmy i nie

chwytamy za narzędzie siły fizycznej” – w imieniu

Lecha Wałęsy zabrała głos jego żona Danuta, gdy

odbierała w Oslo Pokojową Nagrodę Nobla.

O nagrodzie dla Lecha Wałęsy, w uznaniu jego dzia-

łań na rzecz wolności i demokracji w Polsce, Komitet

Noblowski poinformował 5 października 1983 roku.

W uzasadnieniu napisano, że „Komitet uznaje Wałęsę

za wyraziciela tęsknoty za wolnością i pokojem [...]. W czasach,

Karta pocztowa wydana w drugim obiegu

w których odprężenie i pokojowe rozwiązywanie konfliktów

wydawniczym z okazji przyznania Lechowi Wałęsie

Pokojowej Nagrody Nobla, 1983

są bardziej potrzebne niż kiedykolwiek wcześniej, wysiłek

Autor nieznany / Dar Szymona Pawlickiego

Wałęsy jest zarówno natchnieniem, jak i przykładem”.

Pokojowy Nobel

dla Lecha Wałęsy

„Kolejna reaganowska złośliwość” oraz „niewielki epizod w antypolskiej

i antykomunistycznej krucjacie” – komentował Jerzy Urban, rzecznik

prasowy polskiego rządu. 11 października władze wystosowały do

Norwegii oficjalny protest przeciwko decyzji Komitetu Noblowskiego.

Lech Wałęsa tymczasem zdecydował, że nie uda się do Oslo, aby

osobiście odebrać nagrodę. Obawiał się, że nie będzie mógł już

wrócić do ojczyzny. W zastępstwie po laur pojechać miała żona

Danuta w towarzystwie najstarszego syna, 13-letniego Bogdana.

W dniu ich wylotu do Norwegii dla uniknięcia demonstracji

wstrzymano ruch samochodowy w okolicy lotniska Okęcie,

na jego teren wpuszczano tylko pracowników i pasażerów,

a taras widokowy zamknięto pod pozorem nagłego remontu.

Wiwatujący tłum przed domem Lecha Wałęsy na gdańskiej Zaspie

po ogłoszeniu wiadomości o przyznaniu mu Pokojowej Nagrody

Nobla, 5 października 1983

Fot. Stefan Kraszewski

– 74 –

POKOJOWY NOBEL DLA LECHA WAŁĘSY

„Znane Wam są powody, dla których nie mogłem przyjechać

do Waszej stolicy, aby odebrać tę zaszczytną nagrodę. W tym

uroczystym dniu moje miejsce będzie wśród tych, spomiędzy

których wyszedłem i do których należę – wśród robotników

Gdańska. Niechaj te słowa zaniosą Wam radość i niewygasłą

nadzieję milionów moich braci, milionów ludzi pracy fizycznej

i umysłowej, zrzeszonych w związku, którego nazwa wyraża

jedną z najszlachetniejszych idei ludzkości. To oni wszyscy czują

się dziś pospołu ze mną uczczeni tą nagrodą” – 10 grudnia

1983 roku Danuta Wałęsa w trakcie ceremonii wręczenia

nagrody przeczytała list laureata.

Nagłówki prasowe obwieściły zwycięstwo Polaka niemal w każ-

dej części globu.

Do dziś Lech Wałęsa pozostaje jedynym Polakiem wyróżnionym

Pokojową Nagrodą Nobla.

„Newsweek The International Newsmagazine”,

nr 42, 17 października 1983

Dar Paula Gradvohla

Prasa francuska donosiła o odebraniu

przez Danutę Wałęsę Pokojowej Nagrody Nobla,

którą przyznano jej mężowi Lechowi Wałęsie,

przywódcy Solidarności, 12 grudnia 1983

– 75 –

Z ARCHIWUM ECS

Satyra w PRL

Dowcip i satyra były jak środki znieczulające na szarą rzeczywistość PRL z codziennymi rytuała-

mi stania w kolejkach, brakami w zaopatrzeniu oraz napięciami politycznymi. Humor oswajał

rzeczywistość, budował poczucie wspólnoty, stanowił wreszcie odpowiedź na propagandę

władz państwowych.

Satyryczne rysunki oraz utwory pojawiały się w wielu

pismach drugoobiegowych, a niektóre tytuły były tylko im

poświęcone, jak „Jaruzela. Pismo Obyczajowe” czy „Daj

Po tym, jak Jacek Fedorowicz wyraził nieprzychyl-

Głos. Organ”. Humorystyczne przedstawienia władz

ną opinię o dziennikarzach reżimowej TV, krytyką na

oraz liderów prodemokratycznej opozycji pojawiały

łamach „Trybuny Ludu” odpowiedział mu Jerzy Urban,

się również na walorach poczty podziemnej, bank-

ukrywający się pod pseudonimem Jan Rem. Satyryk jako

notach, ulotkach i plakatach. Wśród autorów za-

komentarz sportretował samego siebie z numerem „Trybu-

ny Ludu”. Prace Fedorowicza, nacechowane dystansem do

pisali się Jacek Fedorowicz, Andrzej Mleczko,

samego siebie, zaangażowaniem w kwestie społeczne oraz

Sławomir Łuczyński, Andrzej Krauze, Zbigniew

nieoczywiste na pierwszy rzut oka, stanowią jedne z najbardziej

Jujka i wielu innych rysowników, często

przemawiających do odbiorcy satyr, lata 80. XX wieku

nieznanych z imienia i nazwiska.

Dar autora Jacka Fedorowicza

– 76 –

SATYRA W PRL

Sytuacja polityczna w Polsce nie była źródłem tematów jedynie dla rodzimych

karykaturzystów. Dwa rysunki satyryczne pochodzące z Francji, 1982

Autor Jean-François Batellier / Dar Alaina Gelly’ego

„Daj Głos. Organ”,

nr 1, 1984

Bloczek znaczków „Niezależna

Satyra Polityczna”, 1985

Dar Bogusławy Knopik

ze spuścizny

po Zdzisławie Gajdku

– 77 –

Z ARCHIWUM ECS

Głos, który jest

milczeniem

„Uważa się za nieetyczny udział w oficjalnych wystawach organizowanych przez instytucje państwowe

zarówno w kraju, jak i za granicą” – napisali artyści plastycy w odezwie „Głos, który jest milczeniem”,

opublikowanej w kwietniu 1982 roku. I zachęcali do samoorganizacji środowiska – „tworzenia nieofi-

cjalnego obiegu sztuki przez wernisaże i wystawy w prywatnych mieszkaniach, tworzenie grup dys-

kusyjnych…”. Bojkot oficjalnych instytucji państwowych walnie przyczynił się do rozwoju niezależne-

go nurtu artystycznego, aktywnie uczestniczyło w nim ok. 1,7 tys. artystów i krytyków sztuki. Co

więcej, powołano Komitet Kultury Niezależnej, który we współpracy z podziemną Solidarnością

przyznawał raz do roku Nagrodę Kulturalną „Solidarność”. Prace laureatów tej nagrody znajdują

się w zbiorach ECS, są wśród nich m.in. grafiki Leszka Sobockiego, Anny Mizerackiej czy Jacka

Krzysztofa Zielińskiego.

Przestrzenią poza zasięgiem cenzury były kościoły, kaplice i plebanie. Zazwyczaj artyści po-

zostawali wierni własnym środkom wyrazu i sposobie kreacji, jednak kontekst przestrzeni

wystawienniczych siłą rzeczy narzucał pewne ograniczenia w zakresie treści, ikonografii

i formy. Wystawiane prace często sięgały do tradycji walki narodowowyzwoleńczej,

religijno-patriotycznych symboli i wartości absolutnych.

Leszek Sobocki, „Jeden dzień w życiu stoczniowca”, z cyklu: „Gazetka ścienna”, olej na płycie pilśniowej, 1971

– 78 –

GŁOS, KTÓRY JEST MILCZENIEM

Zbigniew Maciej Dowgiałło, „Solidarność – Strajk 1982”,

Anna Mizeracka, „Tamtej zimy”, z cyklu: „Czas wojenny”,

obraz olejny, 1982

akwaforta, 1988

Na drugim biegunie tworzyli artyści neoekspresjonistycz-

ni, pozostający w opozycji do sztuki znajdującej schronie-

nie w Kościele. Twórcy wchodzili w dialog z trudną polską

rzeczywistością. Ich prace charakteryzowała ironia i hu-

mor wobec absurdalnej rzeczywistości, ale i perspektywa

utopijnego raju z dużą dozą autoironii do własnych wizji.

Stylistyka neue wilde pozwalała na szczery gest malarski,

ostrą barwę i ekspresyjną formę wypowiedzi. Prace z tego

kręgu również mamy w zbiorach naszego archiwum.

– Rdzeniem kolekcji zbiorów artystycznych ECS jest sztu-

ka lat 80., która w imię solidarności i obrony wartości

sprowadziła większość artystów do podziemia – opowia-

da Karolina Lejczak-Pastuszka, kustosz z Działu Archiwum

i Organizacji Wystaw ECS. – Obrazy i grafiki pochodzą

z lat 1970–1989, ze szczególnym naciskiem na dziesię-

ciolecie wyznaczone datami 13 grudnia 1981 – 4 czerwca

1989 roku, kiedy to wydarzenia polityczne i splot prze-

mian tradycji artystycznych zdecydowały o kształcie

nowych tendencji w sztuce.

Jacek Krzysztof Zieliński, „Przesilenie I”, mezzotinta, akwaforta.

Ta grafika była wręczana laureatom Nagrody Kulturalnej „Solidarność”

w 1989 roku, 1989

– 79 –

Z ARCHIWUM ECS

Strajk okupacyjny studentów Uniwersytetu Łódzkiego,

W sierpniu 1988 roku studenci poparli protest stoczniowców, dzieląc

styczeń 1981

z nimi trudy strajku i domagając się m.in. ponownego zalegalizowania

Fot. Marek Widerkiewicz

NSZZ „Solidarność”. Na zdjęciu: Wyjście ze Stoczni Gdańskiej

im. Lenina przez Bramę nr 2 po zakończeniu strajku, 1 września 1988

Fot. Wojciech Milewski

Studenci

Studenci byli jedną z najaktywniejszych grup

społecznych, które wspierały opozycję demo-

kratyczną w PRL.

Pierwszy od 1968 roku studencki strajk

okupacyjny podjęli w 1980 roku studenci

Akademii Medycznej w Gdańsku. Nie wy-

sunęli żadnych własnych postulatów,

popierali jedynie żądania lekarzy i pielę-

gniarek.

Na Uniwersytecie Gdańskim już dwa

dni po zakończeniu strajku sierp-

niowego w 1980 roku z inicjaty-

Strajk solidarnościowy na Uniwersytecie Gdańskim był wyrazem poparcia dla strajkujących

pracowników oświaty, kultury i służby zdrowia, listopad 1980

wy Pawła Huelle, Donalda Tuska

Fot. Jacek Awakumowski

– 80 –

STUDENCI

i Andrzeja Zarębskiego powstał Tymczasowy Komitet

Plakat zapraszający

Założycielski Niezależnego Zrzeszenia Studentów

na happening

Polskich, a w październiku na Politechnice War-

organizowany

przez Niezależne

szawskiej uchwalono statut Niezależnego Zrzesze-

Zrzeszenie Studentów

nia Studentów oraz wybrano tymczasowe władze.

Uniwersytetu

Natychmiast też podjęto starania o rejestrację nowej

Gdańskiego, 1988

organizacji. Tak jak w przypadku NSZZ „Solidarność”

Autor nieznany

rejestracja nie przebiegła bez problemów i oporu

ze strony władzy. Z początkiem 1981 roku przez

uczelnie przetoczyły się strajki. Dziś cykl fotografii

ze strajku na Uniwersytecie Łódzkim autorstwa

Marka Widerkiewicza, fotografa łódzkiej Solidarności,

stanowi bezcenną pamiątkę tamtych wydarzeń.

Kolejna fala strajków studenckich nadeszła wiosną

i latem 1988 roku.

Strajk okupacyjny w Wyższej Oficerskiej Szkole Pożarniczej, ostatecznie siłą spacyfikowany, grudzień 1981

Fot. Autor nieznany

– 81 –

Z ARCHIWUM ECS

Milicjanci

byli zmuszeni

aresztować

krasnoludki

Satyryczne graffiti na murze, krasnoludek wiszący na szubienicy

mówi: „PA!”, jak Pomarańczowa Alternatywa

Fot. Jan Juchniewicz

Mnogość i młodość – te dwa przymioty najlepiej cha- ległą i demokratyczną Polskę” i deklarując współpracę

rakteryzują opozycyjną scenę społeczno-polityczną z każdą organizacją wyznaczającą sobie podobne cele.

połowy lat 80. Młodzi nie chcieli rozmawiać z władzą, Ruch „Wolność i Pokój” (WiP), Ruch Społeczeństwa

nie używali przemocy, drogie im były wolność wyboru Alternatywnego (RSA) czy Pomarańczowa Alternatywa

i ekologia, chętnie korzystali z artystycznych środków podnosiły w swych programach kwestie społeczne i po-

wyrazu.

lityczne, kładąc jednocześnie nacisk na samokształcenie

Jeszcze w 1979 roku, przed powstaniem Solidarności, i samoorganizację. Młodzi opozycjoniści akcentowali

zawiązała się jedna z najprężniej działających organiza- obronę praw człowieka i konieczność rozwijania spo-

cji młodszego pokolenia opozycjonistów – Ruch Młodej łecznej świadomości ekologicznej.

Polski. Bardzo szybko stała się ona jedną z najbardziej

znaczących grup opozycji demokratycznej w PRL.

Młodzi drukowali wydawnictwa, organizowali happe-

W 1984 roku powstała Federacja Młodzieży Walczącej ningi, pikiety czy tzw. sittingi, czyli siedzące demon-

(FMW), za jeden ze swoich celów ustanawiając „niepod- stracje uliczne.

– 82 –

MILICJANCI BYLI ZMUSZENI ARESZTOWAĆ KRASNOLUDKI

Pieczęć Federacji Młodzieży Walczącej

wykonana z gumki kreślarskiej „Myszka” –

najpopularniejszej gumki lat 80.,

druga połowa lat 80. XX wieku

Dar Michała Kasprzaka

Działacze Ruchu Młodej Polski gotowi do Białego Marszu, który zorganizowano

po zamachu na papieża Jana Pawła II, Gdańsk, 15 maja 1981

Fot. Jacek Awakumowski

Obraz „Krzyk” Edvarda

Muncha w nowej odsłonie.

Żart był tym zabawniejszy,

im trafniej komentował

życie codzienne i najważniejsze

kwestie polityczne.

Szablon do wykonywania grafiki

na murach, lata 80. XX wieku

Autor Rafał Grunt

Antywojenny plakat Ruchu

„Wolność i Pokój”, ok. 1985

Autor nieznany

– 83 –

Z ARCHIWUM ECS

Chcemy papier toaletowy

nie reaktor atomowy

– Gdy generał Wojciech Jaruzelski, zwany przez moje pokolenie „spa-

waczem” z powodu ciemnych okularów, które nosił, wprowadził

stan wojenny, a na ulicach polskich miast pojawiły się czołgi, wie-

dzieliśmy, że mamy wreszcie „swoją” wojnę – opowiadał młodym

w ECS Krzysztof Skiba, członek zespołu Big Cyc, autor tekstów,

satyryk, jeden z pokolenia urodzonych w latach 60. Skiba w stanie

wojennym był współzałożycielem podziemnego Ruchu Społe-

czeństwa Alternatywnego oraz aktywistą Ruchu „Wolność

i Pokój”, redaktorem pisma „A Cappella. Nieregularnik Ruchu

»Wolność i Pokój«”. Został zatrzymany przez milicję pod-

Demonstracja organizacji młodzieżowych przeciwko

czas festiwalu w Jarocinie za rozrzucenie antypaństwo-

budowie elektrowni jądrowej w Żarnowcu,

plac Zebrań Ludowych w Gdańsku, 22 kwietnia 1989

wych ulotek i aresztowany na trzy miesiące (1985). Pod

Fot. Stanisław Bednarz

koniec lat 80. organizował happeningi Pomarańczowej

Alternatywy.

Nową falę opozycji zajmowało wiele kwestii – ze-

rwanie sojuszu z ZSRR, możliwość odpracowania

wojska w służbie zdrowia, zniesienie cenzury, kary

śmierci, wycofanie wojsk radzieckich z Polski,

poszerzenie swobód obywatelskich i wprowa-

dzenie systemu demokratycznego. Wkrótce

pojawiły się też hasła ekologiczne, takie jak

np. wstrzymanie budowy elektrowni jądro-

wej w Żarnowcu.

Społeczny sprzeciw wobec budowy

przybrał największe nasilenie po ka-

tastrofie w Czarnobylu, w drugiej

połowie lat 80. XX wieku. Postu-

laty ochrony środowiska znalazły

najwięcej zwolenników wśród

– 84 –

CHCEMY PAPIER TOALETOWY NIE REAKTOR ATOMOWY

młodszej części społeczeństwa związanej

między innymi z takimi organizacjami jak

Ruch „Wolność i Pokój”, Federacja Młodzieży

Walczącej oraz Federacja Zielonych.

Kwestie ochrony środowiska często łączo-

no ze społecznymi. Federacja Zielonych,

wychodząc od ekologicznego postulatu po-

chwały różnorodności, upominała się również

o prawa mniejszości kulturowych, seksual-

nych, religijnych, etnicznych…

Cegiełki w formie dwóch

walorów filatelistycznych,

Poczta Solidarność, 1986

Autor nieznany

Dar Pawła Stolarskiego

z archiwum prywatnego

Andrzeja Stolarskiego

Szablon do wykonywania grafik na murach, Żarnowiec

przemianowano na Żarnobyl, lata 80. XX wieku

Autor Rafał Grunt

Członkowie Federacji Młodzieży Walczącej w maskach przeciwgazowych,

demonstracja sprzeciwu wobec budowy elektrowni jądrowej w Żarnowcu,

plac Zebrań Ludowych w Gdańsku, 22 kwietnia 1989

Fot. Leonard Szmaglik

– 85 –

Z ARCHIWUM ECS

Dla młodych stoczniowców rozrywką w czasie strajku były

inscenizacje zajść ulicznych, styropianowym transporterem

zbudowanym w stoczniowych halach przewożą zatrzymanych

demonstrantów, sierpień 1988

Fot. Stanisław Składanowski

„Newsweek The International Newsmagazine” nr 20,

16 maja 1988

Dar Andrzeja Moritza

Moralne zwycięstwo

Już z początkiem 1988 roku atmosfera w kraju była na- dopiero biskup Gocłowski – wspominał Aleksander

pięta, ceny żywności rosły. Majowe protesty były naj- Hall na łamach albumu „Gość. Arcybiskup Tadeusz Go-

większe od czasów stanu wojennego.

cłowski” (wydanego przez ECS z wykorzystaniem archi-

2 maja rano 800–1000 stoczniowców przystąpiło do walnych zdjęć z zasobów instytucji), historyk, wówczas

strajku okupacyjnego, w akcie solidarności z Nową redaktor warszawskiego „Przeglądu Katolickiego”, który

Hutą i Stalową Wolą. Dyrekcja uznała protest za nie- dołączył do strajku. – Wygłosił podczas mszy kazanie.

legalny, ZOMO odcięło zakład od miasta, zamilkły te- Mówił o moralnym zwycięstwie i nieustawaniu w wy-

lefony. 10 maja 1988 roku, kiedy 1,5 tys. strajkujących siłku. Wracałem do domu w poczuciu sukcesu i z prze-

opuszczało Stocznię Gdańską, nie podpisawszy poro- konaniem, że to kolejny etap drogi do większych celów.

zumienia z władzą, wielu młodych robotników płakało.

22 sierpnia wybuchł kolejny protest w Stoczni Gdań-

– Opuściliśmy stocznię w pochodzie, zmierzając głów- skiej. Strajkujący robotnicy poczuli ducha Sierpnia ’80.

nymi ulicami do kościoła św. Brygidy, ale poczucie, że Jeden z gdańskich mistrzów fotografii Stanisław Skła-

to nie był kolejny zmarnowany strajk, przezwyciężył danowski, obecnie prezes Związku Polskich Artystów

– 86 –

MORALNE ZWYCIĘSTWO

Fotografików, udokumentował niezwykłą atmosferę tych dni.

Protest, napędzany w dużej mierze przez młodszych robotników,

odróżniał od innych humor strajkowych haseł.

Rząd zgodził się podjąć rozmowy o reformach pod warunkiem za-

kończenia protestów. Ostatecznie strajk zakończył się 1 września.

Stoczniowcy nie opuścili zakładu o godz. 5, jak sugerowała władza,

kiedy miasto jeszcze spało, ale o godz. 14. Alojzemu Szablewskiemu

(1925–2017) z Biura Projektowo-Konstrukcyjnego Stoczni Gdańskiej,

występującemu przeciw władzy od 1970 roku, który w maju i sierpniu

1988 roku stanął na czele stoczniowego Komitetu Strajkowego, ten mo-

ment zapadł w pamięci.

Stoczniowcy na dachu hali

– W przemarszu przeszliśmy do kościoła św. Brygidy, kiedy ludzie z pracy

przy bramie nr 3 Stoczni Gdańskiej

wracali do domów, żeby wszyscy zobaczyli, że wychodzimy w triumfie.

im. Lenina, maj 1988

Fot. Anna Beata Bohdziewicz

Zakończenie strajku sierpniowego w Stoczni Gdańskiej im. Lenina.

Na czele pochodu zmierzającego do kościoła św. Brygidy idą (od lewej):

Czesław Trzeciak, Jacek Merkel, ks. Henryk Jankowski, Ryszard Zbyszewski, Jerzy Borowczak,

Alojzy Szablewski, Jan Jabłoński, Marian Moćko, Edwin Dobrzyński, 1 września 1988

Fot. Bogusław Nieznalski

– 87 –

Z ARCHIWUM ECS

Mebel eksportowy

„Tej historycznej szansy Polska nie może zmarnować” – obwieszczał tytuł

na pierwszej stronie „Głosu Wybrzeża” z 7 lutego 1989 roku, opublikowany

na dzień po rozpoczęciu obrad Okrągłego Stołu.

Podczas dwumiesięcznych obrad zaledwie dwa razy użyto okrągłego stołu:

6 lutego – podczas posiedzenia inaugurującego i 5 kwietnia – na zamknięcie

obrad. W Sali Kolumnowej Pałacu Prezydenckiego przy Krakowskim Przedmieściu

naprzeciwko siebie zasiedli Lech Wałęsa i gen. Czesław Kiszczak, a między nimi

przedstawiciele stron. Na granicy styku obu delegacji z jednej strony posadzo-

no przedstawicieli Kościoła katolickiego i ewangelicko-augsburskiego, a z drugiej

mecenasa Władysława Siłę-Nowickiego. Podczas posiedzenia inauguracyjnego

opozycjoniści żartowali: „Nasz jest Siła, ich Nowicki”.

Negocjacje pomiędzy stroną rządową a opozycją zgromadziły w grupach robo-

czych, zespołach i podzespołach ponad 700 osób. Toczono negocjacje co do

kształtu przyszłego ustroju politycznego kraju, jego prawodawstwa i wielu innych

ważnych społecznie kwestii. Stronę rządową reprezentowali m.in. Leszek Miller,

Wiele dzienników reżimowych

oraz opozycyjnych relacjonowało

i komentowało negocjacje,

7 lutego – 2 czerwca 1989

Zakończenie obrad Okrągłego Stołu,

Tadeusz Mazowiecki (z lewej) i Mieczysław Gil,

Warszawa, 5 kwietnia 1989

Fot. Anna Beata Bohdziewicz

– 88 –

MEBEL EKSPORTOWY

Alfred Miodowicz i późniejszy prezydent Aleksander Kwaśniewski.

Opozycję zaś m.in. przyszły premier Tadeusz Mazowiecki, Jarosław

Kaczyński i Adam Michnik.

Choć dzięki obradom Okrągłego Stołu stała się możliwa w Polsce

pokojowa zmiana ustroju, to do dziś Polaków dzieli ocena tego

wydarzenia. Dla jednych pozostaje zręcznym kompromisem i wy-

razem troski o dobro wspólne, dla innych zgniłym kompromisem

i zdradą ideałów. „Będziemy mieli taką Polskę, na jaką zasłużymy” –

przewidywał Lech Wałęsa na łamach „Tygodnika Solidarność”

w rozmowie z Małgorzatą Niezabitowską.

Tymczasem w grudniu 1989 roku do rozmów przy okrągłym stole

przystąpiono w NRD, a w styczniu 1990 roku w Ludowej Republice

Bułgarii. W grudniu 2013 roku do okrągłego stołu jedności narodo-

wej zaprosił rodaków prezydent Ukrainy Wiktor Janukowycz.

Lista nazwisk osób biorących udział w obradach Okrągłego Stołu wraz z odręcznymi notatkami oraz rozrysowanym rozkładem zajmowanych w trakcie obrad miejsc, 1989

Dar Andrzeja Michałowskiego

Rozpoczęcie obrad Okrągłego Stołu

w Sali Kolumnowej,

Warszawa, 6 lutego 1989

Fot. Anna Beata Bohdziewicz

– 89 –

Z ARCHIWUM ECS

Natychmiast po ogłoszeniu wyborów na dzień 4 czerwca 1989 roku i drugiej tury na 18 czerwca ruszyła kampania

wyborcza. Było o co walczyć. W tzw. Sejmie kontraktowym dla solidarnościowych kandydatów dostępnych było

35 proc. miejsc, a w Senacie – 100 proc.

W wyborach pod sztandarami Solidarności szło 261 kandydatów, lwia część z nich reklamowała się na

afiszach ramię w ramię z Lechem Wałęsą, legendarnym przywódcą opozycji. „Zdjęcie z Wałęsą” stało się

jedną z ikon czerwcowych wyborów. To Andrzej Wajda (1926–2016) i Bronisław Geremek (1932–2008)

wpadli na ten pomysł. Dzięki wyjątkowej mobilizacji zorganizowano dwie główne sesje fotograficz-

ne i kilka indywidualnych. Pierwsza odbyła się pod koniec kwietnia 1989 roku w Sali BHP Stoczni

Gdańskiej, druga dwa tygodnie później w Warszawie. Lwią część portretów wykonali Erazm Ciołek

(1937–2012) i Jarosław M. Goliszewski, wspomagani przez Jerzego Kośnika i Macieja Laprusa.

Przez lata wokół plakatów Drużyny Lecha narosły mity, najsilniej odciskają się dwa. Pierwszy

głosi, że zdjęcia z Wałęsą nie zrobił sobie tylko jeden kandydat i przez to przegrał wybory.

Drugi, że wszyscy kandydaci solidarnościowi stanęli do zdjęcia z Wałęsą. Oba są fałszywe.

– Jedynym kandydatem opozycji, który przegrał wybory, był Piotr Baumgart, kandydat na

senatora z województwa pilskiego, jego plakat znajduje się w zbiorach ECS – opowiada

Drużyna Lecha

Adam Cherek z Działu Archiwum i Organizacji Wystaw ECS. – W toku kwe-

rendy udało się nam ustalić nazwiska kilkunastu kandydatów Solidarności,

którzy mimo braku zdjęcia z Wałęsą wygrali wybory.

Z gdańskiej Drużyny Lecha tylko przyszły premier Jan Krzysztof Bie-

lecki miał afisz. Lech Kaczyński, startujący do Senatu z województwa

gdańskiego, był uczestnikiem sesji fotograficznej w Gdańsku, jednak

w trakcie sesji zdjęciowej, na prośbę Wałęsy, wyjechał z misją do

strajkującego zakładu pracy. Kilkakrotnie zdarzyło się, że przygo-

towując plakaty do druku, mylono nazwiska lub zdjęcia. Adela

Dankowska, kandydatka na posłankę z okręgu Leszno, pilotka

samolotowa i szybowcowa, była np. równocześnie Marią

Stolzman z okręgu Pińczów, doktorem nauk rolniczych.

Archiwum ECS posiada największy w Polsce zbiór pla-

katów Drużyny Lecha – brakuje nam jedynie dwóch!

To było wielkie przedsięwzięcie, w poszukiwaniach

wsparło nas ponad 100 instytucji kultury i ok. 100

prywatnych kolekcjonerów, w tym aż ponad

Gary Cooper jako szeryf z filmu „W samo południe” (1952),

50 ówczesnych kandydatów Solidarności.

który zamiast rewolweru trzyma kartę wyborczą,

to jeden z najbardziej znanych plakatów wyborczych w 1989 roku

Autor Tomasz Sarnecki

– 90 –

DRUŻYNA LECHA

Przemiany ustrojowe w Polsce budzi-

ły duże zainteresowanie na świecie.

Wiosną 1989 roku na fali kampanij-

nych nastrojów warszawski artysta

fotograf Jerzy Kośnik wykonał serię

plakatów z gwiazdami Hollywoodu

w roli głównej prezentującymi logo

Solidarności. Wśród portretowanych

znaleźli się m.in.: Grace Jones (na zdję-

ciu), Jane Fonda, Nastassja Kinski i Carole

Bouquet

Fot. Jerzy Kośnik

Plakaty wyborcze Hanny Suchockiej

i Gustawa Holoubka, 1989

Fot. Jerzy Kośnik / Dar Erazma Ciołka

Na zakończenie kampanii w Trójmieście członkowie, działacze i sympatycy Solidarności urządzili uroczysty przejazd samochodami oblepionymi wyborczymi plakatami, tzw. rajd Solidarności ulicami Gdańska, 3 czerwca 1989

Fot. Jan Juchniewicz

– 91 –

Z ARCHIWUM ECS

Wolny rynek

Po mięso jeździło się na wieś, ryby kupowało z kutra, a dżinsy od marynarza. Łatkę „spekulantów” władza

przypinała tym, którzy z handlu czynili profesję. I choć dziś brzmi to niewiarygodnie, to za obrót towarami

poza oficjalnym obiegiem nie tylko karano grzywną, ale i konfiskatą majątku i więzieniem. Ocalała garstka indywidualnych rzemieślników, sklepikarzy, kupców, tzw. prywaciarzy – byli oni jak wyspa na oceanie gospodarki

nakazowo-rozdzielczej.

– Konsekwencją pierwszych częściowo wolnych wyborów w Polsce, w czerwcu 1989 roku, było uwolnienie

rynku od ingerencji państwa – mówi Agnieszka Bacławska-Kornacka z Działu Archiwum i Organizacji Wystaw,

kuratorka czasowej wystawy fotografii Jacka Awakumowskiego (1957–1999) ze zbiorów ECS, traktujących

o wolnym rynku. – Spekulanci z czasów PRL stali się przedsiębiorcami. Handlowano wszędzie: na bazarach,

w przejściach podziemnych i przy traktach spacerowych. Ulice zaroiły się od składanych łóżek turystycznych,

stolików campingowych, metalowych budek zwanych „szczękami”, stoisk, naprędce obmyślanych z tego,

co było pod ręką. Polacy wzięli swoje sprawy we własne ręce.

Kupić można było wszystko: swetry z Turcji, środki czystości z Niemiec, piórniki z Chin, kasety magnetofonowe

z rodzimą muzyką disco polo i białe skarpety frotte z czerwonym i niebieskim paskiem na wysokości ściągacza.

Czy ktoś wie, kto je produkował?

Towary przez lata

zarezerwowane

dla wąskiej grupy klientów

na początku lat 90.

stały się dostępne

dla każdego obywatela.

Handlarz na rynku

oferuje klientom futra,

Gdańsk, lata 90.

Fot. Jacek Awakumowski

– 92 –

WOLNY RYNEK

Na targu, kolejka do stoiska z rybami, Gdańsk, lata 90.

Fot. Jacek Awakumowski

Punkt sprzedarzy gazet ustawiony w tunelu

Dworca Głównego w Gdańsku, lata 90.

Fot. Jacek Awakumowski

Stoisko sprzedaży afiszy hollywodzkich filmów, Gdańsk, lata 90.

Fot. Jacek Awakumowski

Wielu drobnych przedsiębiorców

nie było stać na wynajęcie sklepu.

Swoje towary oferowali bezpośrednio

z bagażników samochodów, którymi

je przywieźli na rynek, Gdańsk, lata 90.

Fot. Jacek Awakumowski

Inflacja w 1990 roku osiągnęła

rekordowy poziom 1395 proc.,

Gdańsk, lata 90.

Fot. Jacek Awakumowski

– 93 –

Z ARCHIWUM ECS

Zimowe rewolucje

Partyjne władze Litwy, Łotwy i Estonii po demokratycznych wyborach w Polsce i oba-

leniu Muru Berlińskiego próbowały bezskutecznie nadążyć za narastającymi ruchami

narodowymi. W podróż do Wilna, Rygi i Tallina – które stoczyły bój o wolność ze

Związkiem Radzieckim – ruszył gdański fotoreporter.

Moskwa najpierw odpowiedziała na dążenia niepodległościowe republik

bałtyckich sankcjami gospodarczymi, ale w styczniu 1991 roku Michaił

Gorbaczow zdecydował o siłowym rozwiązaniu konfliktu. Najpierw na Litwę,

potem na Łotwę wkroczyły wojska radzieckie. W wyniku walk na Litwie

zginęło 14 osób, a kilkaset zostało rannych. Na Łotwie dwa tygodnie

trwał tzw. czas barykad, zginęło kilka osób. W Estonii zajścia miały nieco

łagodniejszy przebieg niż w pozostałych dwóch państwach bałtyckich.

Odważny pokojowy opór obywateli republik bałtyckich i erozja Związku

Radzieckiego ostatecznie wymusiły w sierpniu 1991 roku zgodę ZSRR

na uniezależnienie się Litwy, Łotwy i Estonii.

Na wieść o styczniowych wydarzeniach na Litwie, Łotwie i w Estonii

Polska zintensyfikowała pomoc finansową i humanitarną świadczoną,

zwłaszcza Litwie, również we wcześniejszych latach. Jednym z doku-

mentalistów tamtego okresu, który w połowie stycznia 1991 roku

dotarł do Wilna, a później do Rygi i Tallina, był gdański fotorepor-

ter Jacek Awakumowski (1957–1999), wieloletni współpracownik

NSZZ „Solidarność”. Wykonał wówczas wiele fotografii, doku-

mentując pierwsze chwile życia trzech miast dopiero leczących

rany po walkach i poniesionych ofiarach. Zarówno barwne, jak

i czarno-białe kadry ukazywały barykady, zniszczone samocho-

dy i infrastrukturę oraz miejsca pamięci ofiar. Często to meta-

foryczne obrazy nierównej, ale ostatecznie zwycięskiej walki

o niepodległość toczonej na ulicach nadbałtyckich miast.

Zbiór ponad 350 bezcennych negatywów z podróży Jacka

Awakumowskiego udało się pozyskać do kolekcji ECS

w 2011 roku.

Barykada z drutu kolczastego w Wilnie, Litwa, styczeń 1991

Fot. Jacek Awakumowski

– 94 –

ZIMOWE REWOLUCJE

Barykada w Tallinie

Plakat litewskiego Ruchu na rzecz Przebudowy,

ze znakiem zakazu wjazdu dla czołgów,

projektu Algimantasa Reimirisa,

Estonia, styczeń 1991

na podstawie fotografii Zinasa Kazenasa,

Fot. Jacek Awakumowski

Litwa, 1989

Dar Zinasa Kazenasa

Płot z plakatami

i wycinkami

prasowymi

dotyczącymi

wydarzeń

styczniowych

w Rydze,

Łotwa,

styczeń 1991

Fot. Jacek Awakumowski

– 95 –

Z ARCHIWUM ECS

Dziadku, nie trzymaj

skarbów w szufladzie

Mikołaj, choć miał dopiero dziewięć lat, to przekonał swojego dziadka Wawrzyńca

Rozenberga, żeby pamiątek solidarnościowych nie trzymał w szufladzie, ale przeka-

zał je do ECS.

Wawrzyniec Rozenberg, dziennikarz „Dziennika Bałtyckiego”, przez niemal 30

lat pracował jako elektromonter w Stoczni Północnej. Od 1970 roku uczest-

niczył w strajkach, współorganizował protesty w 1988 roku. Pamiątki odkrył

jego wnuk, dziewięcioletni Mikołaj – uczeń III klasy Zespołu Szkół im. Karola

Wojtyły w Rotmance, uczestnik naszych warsztatów edukacyjnych ZIMA

W STOCZNI – i przekonał dziadka, aby ten przekazał je do ECS.

– Mikołaj interesuje się wszystkim i lubi u dziadków myszkować. Miał

pewnie z sześć lat, gdy dobrał się do moich pamiątek i zaczął dopy-

tywać – wspomina Wawrzyniec Rozenberg. – Opowiedziałem mu

o mojej przygodzie z Solidarnością, choć na co dzień tym się nie

chwalę, takie czasy nastały, że nikt już tego nie rozumie.

I tak trafiły do ECS m.in. transparent strajkowy z 1988 roku

z napisem „Nie ma wolności bez Solidarności”. (To pamiętne

zdanie Jan Paweł II wygłosił podczas wizyty w Gdańsku

w 1987 roku. Dwanaście lat później w Sopocie dodał:

„Nie ma wolności bez solidarności! Dzisiaj wypada

powiedzieć: nie ma solidarności bez miłości, więcej!

nie ma przyszłości człowieka i narodu”). A także kilka-

naście znaczków solidarnościowych, m.in. wykona-

nych chałupniczą metodą z kawałków pleksi, film

z manifestacji niepodległościowej, mosiężna matryca

do wyrobu pieczątek, ponad 50 fotografii i „Por-

tret nieznanego mężczyzny z wąsem (2. połowa

XX wieku)” autorstwa Jacka Fedorowicza.

– 96 –

DZIADKU, NIE TRZYMAJ SKARBÓW W SZUFLADZIE

Mosiężna matryca do wyrobu pieczątek

Dar Mikołaja Rozenberga

Transparent z napisem „Nie ma wolności bez Solidarności”, który trafił do zbiorów ECS

dzięki ofiarności Wawrzyńca Rozenberga, w trakcie strajku utrwalili fotoreporterzy.

Czarno-białe fotogramy dokumentające to zdarzenie również znalazły się w przekazanej

nam kolekcji, kolaż Mirosława Miłogrodzkiego

Fot. archiwalna: Autor nieznany / Dar Mikołaja Rozenberga

Fot. współczesna: Arkadiusz Bilecki / Archiwum ECS

– 97 –

Prywatni darczyńcy archiwum ECS

A | Piotr Adamowicz, Urszula Adamus, Alina Afanasjew, Ewa Andrzejewska, Jan Antczak, Jan Antoł, Bernard Antosiak B | Piotr Babiński, Karol Bach, Mirosława Bakalarska, Heronim Balicki, Julia i Edmund Ballowie, Janusz Bałanda Rydzewski, Beata Baniecka, Adrian Baning, Halina i Jerzy Baranowscy, Hanna Baranowska, Maria Baranowska, Jan Barański, Sławomir Baraszko, Romuald Barciński, Krzysztof Bartosiewicz, Sebastian Bartoszewicz, Wojciech Barysz, Mirosław Bastian, Jerzy Bednarek, Stanisław Bednarz, M. Białek, Dariusz Białoś, Michał Bidas, Bogdan Bielak, Alicja Bielawska, Bolesława Bielec, Urszula Bieńczuk, Monika Bieńczyk, Jacek Bieńkowski, Mieczysław Bigdoń, Arkadiusz Bilecki, Dieter Bingen, Jacek Bitel, Wiktoria Blacharska, Anna Błaszczykowska, Jerzy Błaszkowski, Zygmunt Błażek, Włodzimierz Bober, Adam Bochiński, Brunon Bocholc, Andrzej Bocianowski, René Bogaert, Magdalena Bogdanowicz-Zaremba, Anna Bogucka-Skowrońska, Marzena Bołaszewska, Krzysztof Bołdyn, Elżbieta Boroszewska, Jerzy Borowczak, Tomasz Borowicz, Bogdan Borusewicz, Józef Borusewicz, Andrzej Bratkowski, Paweł Brejnak, Piotr Bresiński, Marek Bronk, Jerzy Brukwicki, Zenon Bruniecki, Marek Brzeskowski, Teresa Brzezicka, Rafał Bubnicki, Przemysław Buchalski, Brunon Buchholtz, Antoni Buczek, Krzysztof Bućko, Beata Buderowska, Robert Budziński, Jacek Bugała, Wacław Bujacki, Zbigniew Burkowski, Marcin Burzyński, Andrzej Busse, Mirosław Bylicki C | Krystyna i Wacław Cabajowie, Hans Campman, Jolanta Chałkowska, Dennis Chamberlin, Wojciech Charkin, Adam Chciuk, Adam Cherek, Janina W. Chimiak, Jolanta Chmara, Roman Chrzanowski, Zyta Chudzińska, Sylwia Chutnik, Zdzisław Ciesielski, Maria Cieszko, Jan Cieślak, Jan Cieślukowski, Piotr Ciężkal, Erazm Ciołek, Krzysztof Ciosłowski, Waldemar Ciszkiewicz, Leszek Cygan, Bogumiła Czaplicka, Piotr Czapnik, Krystyna Czarnecka, Zofia Czarnecka, Piotr Czarnecki, Marek Czasnojć, Henryk Czechowski, Anna Czekanowicz-Drążewska, Krystyna Czekańska, Danuta Czerwińska, Janusz Czerwiński, Tadeusz Czerwiński, Irena Czinczołł-Włudyka, Benedykt Czuma D | Tomasz Dalniuk, Monika Danowska, Mirosław Danuski, Tomasz Degórski, Henryk Dembek, Tadeusz Deptała, Andrzej Deręgowski, Janusz Deręgowski, Andrzej Dering, Stanisław Dębski, Piotr Dittkowski, Janusz Długoński, Bolesław Długosz, Piotr Dolny, Jerzy Domagała, Zbigniew Maciej Dowgiałło, Hanna Dowling, Celina Draniewicz-Kowalska, Bogdan Draschanowski, Tadeusz Drozda, Marcin Dróbka, Jerzy Drygalski, Zdzisław Drzewicki, Wojciech Duda, Zbigniew Dunowski, Hieronim Durzyński, Mirosław Duszak, Jan Dutka, Jarosław Dybka, Kazimierz Dymarczyk, Teresa Dziedzic, Jerzy Dzienisz, Ryszard Dziewulski, Agnieszka Dziurzyńska E | Jacek Ejsmont, Katarzyna Elert, Elżbieta Ert-Eberdt F | Adam Falecki, Jerzy Faściszewski, Jan Federowicz, Jacek Fedorowicz, Zdzisław Andrzej Fic, Sławomir Fiebig, Jerzy Fijas, Dariusz Filański, Iulius Filip, Maria Filipowicz, Dorota Folga-Januszewska, Alina Frankowska-Senderacka i Andrzej Senderacki, Bjørn Cato Funnemark G | Zbigniew Gach, Andrzej Gajewski, Jan Galant, Grzegorz Gałczyński, Agnieszka Garbacz, Zbigniew Garbacz, Mirosław Garniewicz, Gerda i Stanisław Gasik-Jarocińscy, Andrzej Gawęda, Emilia Gawrońska, Alain Gelly, Rajmund Gill, Franciszek Glejt, Stanisław Głażewski, Marta Gniech, Sylwia Godniewicz, Elżbieta Goetel, Jerzy Goiński, Zofia Golińska, Damian Goliński, Lech Goliński, Dariusz Goliszewski, Kamila Gołębiowska, Antoni Gorazd, Krzysztof Gorczyński, Lesław Gorzelana, Grażyna Goszczyńska, Grażyna Gotner, Jan Góra, Dorota Górak-Łuba, Tadeusz Górecki, Szymon Górny, Michał Górski, Robert Górski, Krystyna Grabowska, Paul Gradvohl, Andrzej Grajewski, Zofia Graniecka, Jadwiga Greger, Eufemia Grochowska, Andrzej Grochowski, Janusz Gromadzki, Romualda Grondowska, Jiří Gruntorád, Barbara Grygolewicz, Tadeusz Grys, Zbigniew Gryszkiewicz, Wojciech Gumoś, Iwanczo Gyłbow H | Iwona Halpern, Bożena Harasimowicz, Maciej Hasse, Maryla Hempowicz, Adam Hodysz, Krzysztof Homzink, Anna Huskowska I | Ewa i Victor Ibanez, Mateusz Ihnatowicz, Andrzej Ikert J | Witold Jachimowicz, Denis Jackson, Janusz Jagielski, Jakub Jagodziński, Feliks Jakimowicz, Krzysztof Jakubowski, Jerzy Jamroż, Zbigniew Janas, Witold Janicki, Krystyna Janiszewska, Małgorzata Jankowska, Józef Jańczak, Joanna Jarecka, Katarzyna Jaroszewska-Drąg, Włodzimierz Jaroszewski, Maciej Jasiecki, Bożena Jasieńska-Łuczak, Łukasz Jasiński, Jerzy Jasiurkowski, Jarosław Jaszak, Justyna Jaszak, Adam Jedliński, Marian Jeliński, Grzegorz Jerkiewicz, Jerzy Jerkiewicz, Piotr Jędrzejewski, Zofia Jowdiuk, Jan Juchniewicz, Roman Jura, Grzegorz Jurczyk, Marek Jurewicz, Jerzy Jurgielewicz, Teresa Juszczak K | Piotr Kacała, Józef Kaczkowski, Tomasz Kaczmarczyk, Andrzej Kaczorowski, Aldona Kaczyńska, Bogusław Kadłuczka, Zofia i Roman Kahl-Stachniewiczowie, Marek Kaliszczak, Aleksander Kałamarski, Danuta Kamińska, Kazimierz Kamiński, Tomasz Karasinowicz, Jan Karczewski, Andrzej Karczmarzyk, Jacek Karnowski, Roman Karwowski, Andrzej Kasparek, Michał Kasprzak, Artur Kasprzykowski, Ryszard Kaszubowski, Barbara Katarzyńska, Zinas Kazenas, Julian Kaźmierczak, Basil Kerski, Hubert Kierkowski, Janina Kierszk, Regina Kierzkowska, Janusz Kiliński, Henryka Kinaszewska, Jerzy Kiszkis, Bożena Kitlińska, Jadwiga Kitlińska, Edward Kliem, Jerzy Klimczak, Krzysztof Klimczak, Tadeusz Kłapyta, Marcin Kmicik, Marek Knoblanek, Konrad Knoch, Anna Knol, Bogusława Knopik, Danuta Kobzdej, Helena Kocjan, Gerd Koenen, Andriy Kohut, Krystyna Kojta, Maria Kokot, Stefan Koleński, Marcin Kolmas, Barbara i Mieczysław Kołakowscy, Andrzej Kołodziej, Lech Krzysztof Kołtuński, Bronisław Komorowski, Sławomir Komosa, Mariusz Konarski, Ewa Konkel, Irena Konkol, Zdzisław Kopeć, Krzysztof Korda, Krzysztof Kornacki, Iwona Korzeniewska, Wojciech Korzeniewski, Kazimierz Kos, Sławina Kosmulska, Jan Kościuk, Iwona Kotarba, Daniel Kotliński, Stanisław Kotliński, Aleksander Kowalczyk, Anna Kowalczyk, Mariusz Kowalik, Hanna Kowalska, Wiesław Kowalski, Tomasz Kowszun, Krystyna Koziarska, Małgorzata Kozielska, Ligia Kozłowska, Edwin Franciszek Kozłowski, Jan Kozłowski, Michał Kozłowski, Ondrej Krajnak, Stanisław Krakowiak, Dariusz Krasnodębski, Edmund Krasowski, Marek Krawczyk, Bernard Krawiec, Jan Krezymon, Mirosława Kręzla, Stanisław Krotoszyński, Jacek Król, Krzysztof Król, Marek Krówka, Zofia Kruszczyńska-Gust, Bogdan Kruszona, Witold Krymarys, Wojciech Kryński, Marcin Kryza, Ireneusz Krzemiński, Monika Krzencessa-Ropiak, Bożena i Zdzisław Krzeszewscy, Anna Krzymińska, Franciszek Krzysiak, Henryka Krzywonos, Jerzy Kubiński, Jacek Kucharczyk, Urszula i Zbigniew Kucharscy, Stanisława Kuczkowska, Adam Kujot, Zofia Kukulski, Dorota Kulikiewicz, Mariusz Kulpa, Zbigniew Kummert, Jadwiga Kumorek, Piotr Kuropatwiński, Radosław Kustra, Krzysztof Kuś, Anna Kuźmińska, Aleksander Kuźnik, Marek Kwaśniak, Mariusz Kwaśnik, Robert Kwiatek, Rafał Kwiatkowski, Stanisław Kwiatkowski, Stefan Kwiatkowski, Roman Kwidzyński, Piotr i Halina Kwiecińscy, Piotr Kwieciński L | Bogusław Lachowicz, Arie i Karen Lagendijk, Krystyna Lajourdie-Smolska, Maciej Laprus, Elżbieta Laskowska, Bogdan Laskowski, Stanisław Lato, Joanna Latoszek, W. Leczyński, Krzysztof Lemański, Ewa Leo, Barbara Leśniak, Sławomir Leśniewski, Dorota Levine, Maria Lewandowska, Jan Lewandowski, Anna Lewińska, Zofia Lidzbarska, Barbara Liedtke, Jadwiga Limczyk, Krystyna Lipke, Wojciech Lipski, Bernadet Listwoń, Zbigniew Litewnicki, Maria Litwiniak, Piotr Lotterhoff, Franciszek Lubiejewski, Jan Ludwig Ł | A. Łapicki, Krzysztof Łaszuk, Irena Łuczyńska, Katarzyna Łukasik, Stanisław Łyczewski M | Dariusz Machtelewski, Maria Maciejowska, Krzysztof Maćków, Grzegorz Madej, Kazimierz Andrzej Madrak, Grzegorz Majchrzak, Arkadiusz Makar, Brygida Aniela Makarewicz, Agnieszka Makonsza, Franciszek Makowski, Zdzisław Wacław Malik, K. Malinowska, Włodzimierz Malinowski, Zygmunt Manderla, Remy Marchand,

– 98 –

Anna Marcinkiewicz, Halina Marcinkowska, Henryk Marczak, Janusz Marszalec, Edward Mayer, Łukasz Mazur, Anna Mazurkiewicz, Janusz Mazurkiewicz, Rajmund Menzel, Jacek Merkel, Edward Meyer, Irena Meyerska, Andrzej Michałowski, Maria Mielewska, Marcin Milancej, Ewa Milewska, W. Milewska, Wojciech Milewski, Mirosław Miłogrodzki, J. Minoly, Zenon Mirota, Adam Młóciński, Anna Młynik-Skawnoss, Irena Młyńska, Jerzy Model, Dariusz Molik, Brian Mooney, Jacek Morawski, Andrzej Moritz, Julita Morowczyńska, Małgorzata Mosakowska, Tomasz Moszczak, Wojciech Mroczyński, Edward Mróz, Jan Mróz, Henryk Mruk, Ewa Mulkiewicz, Stephen Mull, Aleksandra Musielak, Anna Maria Mydlarska, John Myhre, Renata Mytych N | Jerzy Nacel, Karol Nawrocki, Jan Neubauer, Magdalena Niedźwiedzka, Roman Nielubszyc, Wiktor Niemiro, Iwona Niewiadomska, Małgorzata Niezabitowska, Konrad Niklas, Janina Niwińska-Płocka, Jan Niżnikiewicz, Jean-François Noël, Ivan Nosal, Jolanta Nowaczyk-Karczewska i Wojciech Karczewski, Czesław Nowak, Janusz Nowakowski, Zbigniew Nowek, Zofia Nowińska, Mieczysław Nurek, Mieczysław Nycz O | Emil Ociepka, Helena Ohnatowicz, Jan Okonek, Zbigniew Okuniewski, Rafał Olbiński, Małgorzata Olechno, Aleksandra Olszewska, Barbara Olszewska-Sobolewska, Zbigniew Olszewski, Cezary Ornatowski, Teresa Orzyłowska, Franciszek Osesek, Andrzej Osipów, Jacek Ostapkowicz, Ryszard Zbigniew Ostrowski, Janusz Ośka, Katarzyna Owczarek, Czesław Ożóg P | Henryk Pabich, Henryk Pabicki, Zygmunt Pabiś, Kazimierz Pachulski, Zofia Palasik, Zygmunt Pałasz, Włodzimierz Pankiewicz, Włodzimierz Pańków, Matti Parsanen, Bronisław Paśko, Jacek Pawełczak, Grażyna Pawlak, Maciej Pawlak, Szymon Pawlicki, Aleksander Pawłowski, Mateusz Pazgan, Maciej Paziewski, Andrzej Pągowski, Robert Pepliński, Jan Perkowski, Guy Perrier, Wojciech Pędzich, Jerzy Pfeiffer, Jaremi Picz, Sławomir Pieniążek, Jarosław Pieńkowski, Zbigniew Pietrzyk, Wojciech Pijański, Danuta Pikor, Andrzej Piłatowicz, Kazimierz Piontek, Jan Piotrowicz, Zofia Piotrowska, Tadeusz Piotrowski, Barbara Piórek, Marianna Piórkowska, Janina Pisanko-Świeżawska, Michał Pisarewicz, Janusz Piszczatowski, Jean-Dominique Pit, Krzysztof Płaska, Hubert Pobłocki, Jolanta Poleska, Krystyna Połacik, Maria Pomianowska, Jacek Poniatowski, Ewa Popławska, Alicja Pora, Zbigniew Porębski, Rafał

Potrzebowski, Dawid Półrolniczak, Joanna Pruszyńska, Józef Przybylski, Krzysztof Przychodzki, Józef Puciłowski, Jacek Purzycki, Jan Pynerski R | Krzysztof Raczkowiak, Danuta Raczkowska, Andrzej Jadwiga Radowicz, Bożydar Radwański, Tomasz Radziemski, Marek Rapior, Longina Rasińska, Jacek Rewerski, Bartosz Rief, Jerzy Robotnik, Edward Roedin, Jan Rogala, Małgorzata Rogalska-Garczyńska, Małgorzata Ropiak, Marek Ropiak, Zofia Rosiak, Rafał Roskowiński, Mikołaj Rozenberg, Lech Różański, Przemysław Ruchlewski, Marek Ruciński, Leszek Rudnik, Marek Rumiński, Izabella Rusinowa, Ewa Rutkiewicz, Grzegorz Rutkowski, Marek Rutkowski, Andrzej Ryba, Ireneusz Rybakowski, Małgorzata Rybicka, Mirosław Rybicki, Jan Rywerski, Andrzej Rzeczycki S | Jerzy Sadłowski, Ryszard Saganowski, Kazimierz Sajnóg, Maria Sakowska, Marek Sałaciński, Marek Sapiński, Tomasz Sarnecki, Leszek Sarnowski, Halina Sarul, Jarosław Sarzyński, Halina Barbara Sawicka, Jarosław Schabowski, Paweł Schneider, Michał Semka, Władysław Serwatowski, Joanna Sienkiewicz, Rafał Sienkiewicz, Henryk Sikora, Jacek Sikorski, Beppe de Simone, Iwona Siwek-Front, Julian Skelnik, Krzysztof Skiba, Stanisław Skolarus, Jacek Skoracki, Krzysztof Skrzypski, Anna Skulimowska, Grażyna Skutnik, Halina Słojewska-Kołodziej, Roman Słok, Jarosław Marek Słoma, Sławomir Smyk, Marek Sobczański, Dariusz Sobieski, Marek Sobociński, Leszek Sobocki, Barbara Sobolewska, Zbigniew Sobór, Marek Jan Sodolski, Wojciech Soiński, Andrzej Sokołowski, Felicjan Sokołowski, Mieczysław Sokołowski, Iwona Maria Soldenhoff, Bogusław Sonik, Rolf Sørby, Alicja Sowińska, Zofia Spława-Neyman, Bolesław Srebro, Tatiana Srokowska, Zdzisław Stachowicz, Hanna Stankiewicz-

-Jóźwicka, Krzysztof Stańczuk, Wojciech Stawarz, Antoni Stawikowski, Zdzisław Steć, Tomasz Stembrowicz, Franciszek Stencel, Barbara Sterczyńska, Jerzy Stępień, Mirosław Stępniak, Barbara Stępniewska, Zygmunt Stodulski, Zuzanna Stokarska, Paweł Stolarski, Piotr Styk, Jan Styskal, Marek Suchar, Alina Suchomska-Chabior, Anna Sujkowska, Zofia Sulkowska, Robert Szczawiński, Agnieszka Szczęśniak, Joanna Szczucka, Andrzej Szczygielski, Edward Szczygieł, Waldemar Szczypior, Jadwiga Szejder, Romuald Szeremietew, Grażyna Szester, Leonard Szmaglik, Beata Szmytkowska, Czesław Szpanowski, Magdalena Szulc, Halina Szumiło, Jan Szumiło, Stanisław Szukalski, Jacek Szura, Regina Szwed, Bogusław Szybalski, Waldemar Szydłowski, Małgorzata Szymańska, Marcin Szyndlarewicz, Krzysztof Szynglewski, Janina Szypcio, Wiesław Szyślak Ś | Ewa Ślężak, Edward Śliwicki, Mieczysław Śliwka, Lutgarda Ślosowska, Romuald Śmiech, Marek Jan Święch, Tomasz Świtka T | Józef Talarek, Andrzej Tanewski, Małgorzata Tarasiewicz, Michał Targowski, Maciej Tatarewicz, Jacek Taylor, Jan Taylor, Agnieszka Templin, Adam Terlecki, Gerard Thurn, Ryszard Toczek, Tomasz Tomaszewski, Ryszard Treibetz, Jerzy Trociński, Barbara Tryton, Andrzej Trzeciak, Lechosław Trzęsowski, Bogusław Turek, Wojciech Tusznio, Jolanta Twardowska, Zbigniew Tybel, Wiktor Tyburski, Zygmunt Tyska U | Wojciech Ulatowski, Joanna Umbras, Tadeusz Urbaniak V | Manuel Valls, Guido Vannini, Erwin Virstein W | Andrzej Wajda, Zbigniew Walczak, Tomasz Walendziak, Andrzej Walewski, Elżbieta Walkiewicz, Danuta i Lech Wałęsowie, Jerzy Warasiecki, Janina Warszawska, Andrzej Wawrzeńczak, Ryszard Wawrzyniak, Andrzej Wawrzyńczak, Szymon Wawrzyszko, Marek Wenta, Andrzej Werner, Ilona Wieczorkiewicz, Jacek Wieliński, Mirosław Wiereńko, Anna Winiarska, Edward Wisiorowski, Mieczysław Wiśniewski, Piotr Wiśniewski, Elżbieta Włodarska, Jerzy Wnorowski, Wit Wojtowicz, Ewa Wołyńska, Krystyna Wotus, Lucyna Woźniak, Waldemar Woźniak, Andrzej Woźnicki, Ewa Wrzyszcz, Bogdan Wyciechowski, Jan Wyrożemski, Marek Wyszkowski Z | Piotr Zabawski, Andrzej Zacharski, Krystyna Zachwatowicz-Wajda, Dariusz Zając, Andrzej Zajączkowski, Tomasz Zalesiński, Elwira Zalewska, Tamara Załęska, Krzysztof Zamościński, Janusz Zandberg, Eufemia Zapolska-Downar, Krystyna Danuta Zarankow, Halina Barbara Zawistowska-

-Dorniak, Maria Zborowicka, Anna Zbytniewska, Barbara Zgorzelska, Maria Zielazna, Hanna i Jan Zielińscy, Andrzej Zieliński, Paweł Zieńczuk, o. Maciej Zięba, Waldemar Zimmerman, Kazimierz Zimny, Paweł Zinczuk, Andrzej Ziółkowski, Zbigniew Zjeżdżałka, Andrzej Zwaniecki, Richard Zwarra, Marek Zygmunt Ż | Janina Żabkiewicz, Krzysztof Żmuda, Bogumiła Danuta Żółciak, Ryszard Żuk, Agnieszka Żuławska-Umeda, Apolonia Żydkowicz, M. Żyliński, Marcin Żywica oraz darczyńcy anonimowi

Dary przekazali także

Fundacja Centrum Solidarności, Fundacja Ośrodka KARTA, Fundacja Sopockie Korzenie, „Gazeta Wyborcza”, Muzeum Plakatu w Wilanowie, Ośrodek Brama Grodzka – Teatr NN: akcja Wagon Lublin 2000, Solidaritet Norge–Polen, Społeczny Komitet Budowy Pomnika i Tradycji Poległych Stoczniowców 1970, Stocznia Gdynia SA, Towarzystwo Przyjaciół Sopotu

▪ stan z dnia 1 października 2017

– 99 –

Ze zbiorów ECS | Autorzy fotografii

A | Jacek Awakumowski B | Piotr Babiński, Janusz Bałanda Rydzewski, Sławomir Baraszko,

Stanisław Bednarz, Dariusz Białoś, Leszek Biernacki, Dieter Bingen, Zygmunt Błażek,

Anna Beata Bohdziewicz, Józef Bruniecki, Zenon Bruniecki, Antoni Buczek C | Edmund

Chabowski, Dennis Chamberlin, Mieczysław Ciepiński, Jan Cieślukowski, Piotr Czarnecki,

Marek Czasnojć, Janusz Czerwiński, Benedykt Czuma D | Andrzej Dębski, Józef Dobkowski,

Jarosław Dybka F | Zdzisław Andrzej Fic, Sławomir Fiebig, Stefan Figlarowicz, Jerzy Fijas

G | Paweł Glanert, Roman Goetel J | Giedymin Jabłoński, Krzysztof Jakubowski, Józef

Jańczak, Maciej Jasiecki, Grzegorz Jerkiewicz, Piotr Jędrzejewski, Jan Juchniewicz,

Grzegorz Jurczyk K | Elżbieta Kaczkowska-Figlarowicz, Tomasz Kaczmarczyk, Aldona

Kaczyńska, Marek Kaliszczak, Artur Kasprzykowski, Alfons Klejna, Tadeusz Kłapyta,

Krzysztof Korczyński, Jerzy Kośnik, Stefan Kraszewski, Bernard Krawiec, Wojciech

Kryński L | Arie Lagendijk, Karen Lagendijk, Leszek Latos, Małgorzata Lewandowska,

Jan Lewandowski M | Andrzej Madrak, Włodzimierz Malinowski, Zygmunt Malinowski,

Stanisław Markowski, Mieczysław Michalak, Wojciech Milewski, Zenon Mirota,

Dariusz Molik, John Myhre N | Henryk Nagrodzki, Jan Neubauer, Bogusław

Zapraszamy do środka

Nieznalski, Jean-François Noël O | Andrzej Osipów, Janusz Ośka P | Jacek

Fot. Dawid Linkowski / Archiwum ECS

Pawełczak, Edmund Pepliński, Lech Pepliński, Jan Perkowski, Zbigniew Pietrzyk,

Wojciech Pijański, Janusz Piszczatowski, Jean-Dominique Pit R | Krzysztof

Raczkowiak, Edward Roedin, Lech Różański, Marek Ruciński, Jarosław Rybicki,

Andrzej Rzeczycki S | Jerzy Sadurski, Henryk Sikora, Beppe de Simone,

Stanisław Składanowski, Sławomir Smyk, Dariusz Sobieski, Krzysztof Stańczyk,

Zdzisław Steć, Mirosław Stępniak, Paweł Stolarczuk, Jerzy Strzeszewski,

Anna Sujkowska, Leonard Szmaglik, Stanisław Szukalski T | Andrzej Tanewski,

Zbigniew Trybek, Lechosław Trzęsowski, Bogusław Turek U | Janusz

Uklejewski W | Marek Wenta, Ryszard Wesołowski, Marek Widerkiewicz,

Marek Wyszkowski Z | Przemysław Zagierski, Krzysztof Zamościński,

Andrzej Ziółkowski Ż | Józef Żak

Ze zbiorów ECS

Autorzy obiektów artystycznych

A | Alina Afanasjew, Janusz Akermann B | Ewa Bałuk-Zaborowska,

Czesław Bielecki, Bruno Blum, Zygmunt Błażek, Jan Bokiewicz,

Dorota Brodowska, Tadeusz Brudzyński, Maciej Buszewicz C | Luigi

Castiglioni, Antoni Chodorowski, Mikołaj Chylak Ć | Jacek Ćwikła

D | Katarzyna Dobrowolska, Zbigniew Maciej Dowgiałło

F | Henryk Fajlhauer, Łukasz Fruczek G | Patric Gervaise, Jan

Góra I | Krzysztof Ignatowicz J | Krystyna Janiszewska, Jerzy

Janiszewski K | Zbigniew Kapuściński, Sławomir Kitowski,

Aleksandra Król M | Jacek Marczewski, Jan Misiek, Anna

Mizeracka, Andrzej Mleczko, Marcin Mroszczak N | Jerzy

Napieracz, Dorota Nieznalska O | Rafał Olbiński, Andrzej

Wojciech Ożarek P | Andrzej Pągowski, Maciej Pietrzyk

R | Stanisław Rodziński, Łukasz Rogiński, Rafał

Roskowiński S | Tomasz Sarnecki, Leszek Sobocki, Klaus

Staeck T | Henryk Tomaszewski, Andrzej Trzaska U |

Paweł Udorowiecki W | Jan Wieliczko, Michał Więckowski

Z | Jarosław Zduniewski, Jacek Krzysztof Zieliński

– 100 –

ZESPÓŁ ARCHIWUM ECS / lata 2008–2017

Agnieszka Bacławska-Kornacka, Zygmunt Błażek, Katarzyna Bogusławska,

Adam Cherek, Adam Czubaszek, Paweł Golak, Grażyna Goszczyńska,

Jakub Jagodziński, Katarzyna Kiel, Jerzy Klimczak, Piotr Kolas, Ewa Konkel,

Łukasz Kowalewski, Monika Krzencessa-Ropiak, Adam Kujot, Iwona Kwiatkowska,

Arkadiusz Legutko, Karolina Lejczak-Pastuszka, Katarzyna Nowak, Piotr Sieczkowski,

Magdalena Staręga, Andrzej Trzeciak

WYDAWCA

Europejskie Centrum Solidarności

Dział Archiwum i Organizacji Wystaw

Gdańsk, pl. Solidarności 1

tel.: 58 772 41 34 | e-mail: archiwum@ecs.gda.pl

Szef projektu | Monika Krzencessa-Ropiak

Kolektyw autorski | Jerzy Klimczak, Ewa Konkel, Monika Krzencessa-Ropiak,

Iwona Kwiatkowska, Karolina Lejczak-Pastuszka

Współpraca | Konrad Dydziński, Jakub Jagodziński

Redakcja | Katarzyna Żelazek

Korekta | Mirosław Wójcik

Projekt graficzny i skład | Emilia Miklikowska

ISBN 978-83-62853-81-6

Wydawnictwo bezpłatne

Gdańsk 2017