EUROPEJSKIE CENTRUM SOLIDARNOŚCI

PORTRET

PIERWSZEGO

DZIESIĘCIOLECIA

LAT

EUROPEJSKIE CENTRUM SOLIDARNOŚCI

PORTRET

PIERWSZEGO

DZIESIĘCIOLECIA

Gdańsk 2017

SPIS RZECZY

Idea

Basil Kerski

7

Poprzemysłowe tereny Basil Kerski i Andrzej Trzeciak

23

dawnej Stoczni Gdańskiej

i Europejskie Centrum Solidarności

Budynek

Paweł Golak

37

Wystawa stała

Konrad Knoch

51

Kultura obywatelska

Patrycja Medowska

67

Kultura

Iwona Katarzyńska-Czaplewska 81

Edukacja

Agnieszka Piórkowska

97

Działalność naukowa, Jacek Kołtan

111

intelektualna i wydawnicza

Archiwum

Monika Krzencessa-Ropiak

125

Biblioteka

Gabriela Skoracka

137

Mediateka

Anna Maria Mydlarska

153

Promocja i komunikacja

Magdalena Mistat

167

Kalendarium

180

Kolegium Historyczno-Programowe i Rada

184

Pracownicy

185

Bryła budynku Europejskiego Centrum Solidarności

na tle pomnika Poległych Stoczniowców 1970 w Gdańsku

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

IDEA

Lech Wałęsa podpisuje Akt Erekcyjny Europejskiego Centrum Solidarności, dokument

sygnowało tego dnia na placu Solidarności w Gdańsku m.in. ponad 20 europejskich

prezydentów i premierów, 31 sierpnia 2005

Fot. Wojciech Jakubowski / Archiwum ECS

Basil Kerski

GDAŃSKA AGORA,

EUROPEJSKIE CENTRUM

Gdańska agora i europejskie centrum –

powiedział jeden z gdańskich artystów

pytany przez zagranicznych dziennikarzy,

CHOĆ GOŚCILIŚMY JUŻ PONAD

jak mógłby scharakteryzować dzisiejsze

2 MILIONY LUDZI, TO NIE BYŁO TU

Europejskie Centrum Solidarności (ECS).

ŻADNEJ POLITYCZNEJ AGRESJI. CENTRUM

Myślę, że to trafne określenie instytucji

WYPEŁNIONE JEST POZYTYWNĄ ENERGIĄ

przy placu Solidarności w Gdańsku. ECS

LUDZI OTWARTYCH, ZWIEDZAJĄCYCH

stało się dzięki wystawie stałej ważnym

WYSTAWY W SKUPIENIU I SZACUNKU

miejscem pamięci o rewolucji Solidar-

DLA HISTORII, ORAZ OBYWATELI

ności oraz innych antykomunistycznych

ZAANGAŻOWANYCH, REALIZUJĄCYCH

zrywach w Europie. Oddziałuje na cały

PEŁNE PASJI SPOŁECZNE PROJEKTY

kontynent, o czym świadczy zainte-

resowanie krajowych i zagranicznych

zwiedzających oraz przyznana w 2016

roku Nagroda Muzealna Rady Europy.

A dzięki programowi kulturalnemu i in-

telektualnemu ECS stało się miejscem

europejskich debat na temat wyzwań

współczesnego świata.

Bez ECS trudno sobie dziś wyobrazić Gdańsk.

Centrum, położone na historycznym terenie

Stoczni Gdańskiej, jest dziś gdańską agorą,

niekomercyjnym miejscem spotkań ludzi, któ-

rzy chcą czuć swoją obywatelską tożsamość.

Młodzież i świadkowie historycznych wyda-

rzeń, mieszkańcy Trójmiasta, Pomorza oraz

turyści z Polski i zagranicy czują się tu dobrze –

ze względu na architekturę, wyjątkowe od-

działywanie przestrzeni, ale i naszą filozofię

otwartości, równości i tolerancji.

Otwarcie budynku Europejskiego Centrum Solidarności, 30–31 sierpnia 2014

Fot. Dawid Linkowski / Archiwum ECS

12

13

POZYTYWNA ENERGIA

program wychodzi naprzeciw tym ukrytym

OTWARTYCH LUDZI

oczekiwaniom. Szczególnie wystawa stała,

Cieszy mnie bardzo, że na tle gorących sporów

stworzona w duchu pluralizmu i szacunku dla

politycznych w Polsce ECS jest miejscem spo-

różnych bohaterów rewolucji Solidarności,

koju, kulturalnych debat, szacunku dla innego.

jest wyrazem kształtowania pamięci, która łą-

Przyznam szczerze, że obserwując rosnącą

czy, a nie dzieli Polaków i Europejczyków.

temperaturę dyskursu publicznego, niekiedy

charakteryzującego się agresywnym tonem

NIE TYLKO MUZEUM

i niemerytorycznymi argumentami, obawia-

Pierwszy raz o ambicjach zbudowania Euro-

łem się, że atmosfera podziału wkroczy także

pejskiego Centrum Solidarności usłyszałem

w nasze progi. Jestem bardzo szczęśliwy, że

latem 2005 roku podczas obchodów 25

tak się nie stało. Choć gościliśmy już ponad

rocznicy narodzin Solidarności. Z entuzja-

2 miliony ludzi, to nie było tu żadnej poli-

zmem przyjąłem informację, że powstaje

tycznej agresji. Centrum wypełnione jest

w Gdańsku instytucja, która ma przypomnieć

pozytywną energią ludzi otwartych, zwie-

zapomniane solidarnościowe więzi Europej-

dzających wystawy w skupieniu i szacunku

czyków. Silnie pobudził moją wyobraźnię

dla historii, oraz obywateli zaangażowanych,

fakt, że w moim rodzinnym mieście rodzi się

realizujących pełne pasji społeczne projekty.

nowoczesne muzeum poświęcone rewolucji

Nawet 31 sierpnia 2017 roku, kiedy widzia-

Solidarności. Żyjąc w Berlinie, doświadczyłem,

łem na placu Solidarności Polskę podzieloną,

jak duży wpływ mają nowoczesne muzea

to ci sami ludzie spotykali się w naszym budyn-

i pomniki na tożsamość miast i narodów, na

ku, na wystawie lub przy kawie, zapominając

pamięć zbiorową, wyobraźnię historyczną

o podziałach. W ECS można odkryć oblicze

i kulturalną, a także jak kluczowe są dla roz-

naszego społeczeństwa, które nie znajdu-

woju metropolii. Miejsca pamięci odnoszące

je reprezentacji w mediach. Wiele tematów

się do najnowszej historii w stolicy Niemiec,

dzieli dziś Polaków, ocena historii, stosunek

takie jak na przykład Muzeum Żydowskie, po-

do wiary, solidarność wobec uchodźców.

mnik Pomordowanych Europejskich Żydów,

Niewiele jest osobowości i instytucji, które

pomnik Spalonych Książek czy Muzeum Hi-

potrafią łączyć. Tymczasem w ECS obserwu-

storii Niemiec, w znaczący sposób określiły

ję, jak bardzo Polacy potrzebują przestrzeni

tożsamość zjednoczonego Berlina, stały się

wolnych od retoryki podziałów, gdzie spo-

wręcz ikonami metropolii nad Szprewą. Mia-

tykają się różne światy. Niekiedy nie chcemy

łem nadzieję, że także w moim rodzinnym

się do tego przyznać, że łatwiej przychodzi

mieście nad Motławą powstanie muzeum

nam mówienie o konfliktach. W naszym spo-

upamiętniające rewolucję Solidarności, które

łeczeństwie jest jednak tęsknota za spokojną

będzie symbolem nowoczesnego Gdańska

refleksją na temat wyzwań, przed którymi stoi

i jego znaczenia dla świata.

nasze społeczeństwo, za rozmową na temat

Pierwsze wizualizacje siedziby ECS, które zo-

nowego kształtu dobra wspólnego, jest w nas

baczyłem krótko po zakończeniu konkursu

szacunek dla wspólnego dziedzictwa kulturo-

architektonicznego, potwierdziły moje nadzie-

wego. Te potrzeby objawiają się w ECS. Nasz

je. Zachwyciła mnie ekspresja architektury,

Uroczystość powołania instytucji kultury Europejskie Centrum Solidarności,

Basil Kerski

stanowisko dyrektora objął dr Maciej Zięba OP, Dwór Artusa w Gdańsku, 8 listopada 2007

Fot. Grzegorz Mehring / „Dziennik Bałtycki” / dzięki uprzejmości autora

GDAŃSKA AGORA,

EUROPEJSKIE CENTRUM

14

15

nowoczesność budynku, zaprojektowanego tak szerokiej pespektywie. Z wielu względów

BERLIŃSKIE INSPIRACJE

przez zespół gdańskich architektów pro- uważałem i nadal uważam ten europejski cha-

Droga do formalnego powołania ECS była

wadzony przez Wojciecha Targowskiego. rakter upamiętnienia Solidarności za kluczowy.

długa. W 1998 roku Paweł Adamowicz,

Fascynację wywołała we mnie także próba Żyjemy w czasach, kiedy dużo mówimy o ko-

przewodniczący Rady Miasta Gdańska, a w

wkomponowania nowoczesnej architektu- nieczności kształtowania europejskiej sfery

kolejnej kadencji nowo wybrany prezydent

ry w historyczną przestrzeń dawnej stoczni. publicznej jako przeciwwagi dla brukselskiej

miasta, sformułował idee powołania muzeum

Poźniej, kiedy poznałem szczegóły projek- biurokracji unijnej, sporo jest refleksji na te-

Solidarności. Kilkakrotnie w wystąpieniach

tu, zwróciła moją uwagę otwarta przestrzeń mat budowy tożsamości europejskiej opartej

publicznych, ale też w prywatnych rozmowach

w budynku, potencjalna agora. W latach

ze mną podkreślał, jak duże wrażenie

przed otwarciem siedziby ECS, kiedy byłem Z ENTUZJAZMEM PRZYJĄŁEM INFORMACJĘ,

zrobiło na nim Muzeum Muru Berlińskiego,

już dyrektorem instytucji, często pytano mnie: ŻE POWSTAJE W GDAŃSKU INSTYTUCJA,

prywatna inicjatywa słynnego działacza

Czy naprawdę panu podoba się ten budynek? KTÓRA MA PRZYPOMNIEĆ ZAPOMNIANE

antykomunistycznego Rainera Hildebrandta,

Tak! – odpowiadałem z entuzjazmem, a wielu SOLIDARNOŚCIOWE WIĘZI EUROPEJCZYKÓW.

które powstało krótko po budowie granicy

nie wierzyło, sądząc, że dyrektorowi inaczej SILNIE POBUDZIŁ MOJĄ WYOBRAŹNIĘ FAKT,

wewnątrz Berlina w 1961 roku. Najpierw

nie wypada mówić.

ŻE W MOIM RODZINNYM MIEŚCIE RODZI

mieściło się w prywatnym mieszkaniu przy

Nie tylko projekt architektoniczny ECS zwró- SIĘ NOWOCZESNE MUZEUM POŚWIĘCONE

ulicy Bernauer Strasse, a w 1963 roku zostało

cił wcześnie moją uwagę. Oprócz odważnej REWOLUCJI SOLIDARNOŚCI

przeniesione w pobliże legendarnego przejścia

architektury bardzo pozytywnie odebrałem

granicznego dla aliantów, tak zwanego

nowatorski charakter planowanej instytucji. na pamięci o najnowszej historii kontynentu,

Checkpoint Charlie. Rainer Hildebrandt,

Przypomnę, 8 listopada 2007 roku założycie- wiele się dyskutuje o łączeniu różnych do-

człowiek odważny, który w czasie Trzeciej

le ECS (Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa świadczeń historycznych Europejczyków. Tak

Rzeszy ryzykował jako młody student

Narodowego, miasto Gdańsk, samorząd wo- naprawdę jednak większość Europejczyków

swoim życiem, uczestnicząc w działaniach

jewództwa pomorskiego, NSZZ „Solidarność” prowadzi monologi. Tworzymy na naszych

opozycji antynazistowskiej, dokumentował

oraz Fundacja Centrum Solidarności) podpi- narodowych czy regionalnych podwórkach

w swoim muzeum przemoc komunistów. Jej

sali statut, który określał powołanie nie tylko instytucje publiczne, które nas od siebie

symbolem stał się nieludzki mur dzielący

muzeum upamiętniającego rewolucję Solidar- oddalają.

organizm miasta. Uciekając ze wschodniego

ności, ale także instytucji kultury otwartej na Historia emancypacji narodów Europy

Berlina i NRD, ludzie ryzykowali życiem. Przy

wyzwania świata współczesnego, wspiera- Środkowej i Wschodniej, oporu wobec ko-

granicy obowiązywał rozkaz użycia broni przy

jącej rozwój społeczeństwa obywatelskiego munizmu otwiera szansę na budowanie więzi

każdej nielegalnej próbie ucieczki. W swoim

w Polsce i Europie. Mnie, jako człowieka nauk między narodami. Opozycja antykomunistycz-

muzeum Hildebrandt dokumentował także

społecznych, nie historyka, to zwrócone na na, co prawda, była ograniczona w swoich

działania ruchów antykomunistycznych,

przyszłość podejście do dziedzictwa solidar- możliwościach współpracy, nie było przecież

szczególnie Solidarności. Jej pokojowy

ności wydawało się bardzo cenne. Dawało otwartych granic wewnątrz bloku wschodnie-

charakter fascynował tego wroga wszelkich

szansę na ponadgeneracyjny dialog o Polsce go. Władze ścigały wszelkie formy współpracy,

totalitaryzmów. W latach 80. poszerzył

i Europie. Wyjątkową instytucję czyni z ECS ale wszyscy ludzie opozycji między Warszawą

wystawę stałą Muzeum Muru o ekspozycję

także zapisany w statucie cel opieki nad dzie- a Pragą, wschodnim Berlinem a Budapesztem

o pokojowym proteście „Od Gandhiego

dzictwem całej opozycji antykomunistycznej inspirowali się nawzajem, oddziaływali na sie-

do Wałęsy. Walka bez przemocy na rzecz

Europy Środkowej i Wschodniej. Nie znam bie. Szczególnie wielomilionowa Solidarność

praw człowieka”, która stała się inspiracją

podobnej narodowej instytucji muzealno-ar- była wzorem, wręcz katalizatorem przemian

dla twórców ECS. Krąg berlińsko-gdańskiej

chiwalnej w Europie, którą zbudowano na w państwach Europy Środkowej i Wschodniej.

opowieści zamknął się w czerwcu 2015 roku,

Do chwili otwarcia nowej siedziby ECS wykłady z cyklu ETYKA SOLIDARNOŚCI

odbywały się w Dworze Artusa w Gdańsku, 30 sierpnia 2013

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

17

kiedy wspólnie z prezydentem Pawłem

ści i jej znaczeniu dla światowej polityki. Jak rozmawiam dziś z uczestnikami tej konferencji,

Adamowiczem przekazaliśmy Muzeum Muru

w której też miałem zaszczyt brać udział, to słyszę nostalgiczną tęsknotę za umiejętnością

przy Checkpoint Charlie kopię gdańskiego

wspólnego promowania dziedzictwa Solidarności. Rzeczywiście, wówczas – krótko po śmier-

pomnika Jana Pawła II i Ronalda Reagana,

ci Jana Pawła II, przed wyborami parlamentarnymi i prezydenckimi 2005 roku – cały obóz

która została ustawiona w części wystawy

postsolidarnościowy umiał się zebrać wokół dziedzictwa Sierpnia 1980 roku, niezależnie od

stałej muzeum poświęconej Solidarności.

aktualnych sporów. Inicjatywa uczczenia 25 rocznicy narodzin Solidarności połączyła na-

Ważnym etapem na drodze do utworzenia

wet polityków postsolidarnościowych z byłymi członkami PZPR. Państwowe uroczystości

ECS było powołanie 29 grudnia 1999 roku –

wspierane były przez lewicowy rząd premiera Marka Belki i prezydenta Aleksandra Kwa-

z inicjatywy prezydenta Pawła Adamowicza,

śniewskiego, reżimowego uczestnika obrad Okrągłego Stołu. Wspólny cel wprowadzenia

przy poparciu arcybiskupa Tadeusza Gocłow-

dziedzictwa Solidarności w europejską narrację zmobilizował wszystkich, atmosfera jed-

skiego, Lecha Wałęsy, NSZZ „Solidarność”,

ności dominowała, wzmacniając autorytet państwa polskiego na arenie międzynarodowej.

Stoczni Gdańskiej, województwa pomor-

Umiejętność wspólnego działania ponad

skiego i miasta Gdańska – Fundacji Centrum

partyjnymi podziałami towarzyszyła też PONAD 20 EUROPEJSKICH PREZYDENTÓW

Solidarności. Prezesem został wówczas Bog-

w procesie powoływania ECS. 29 stycznia I SZEFÓW RZĄDÓW PODPISAŁO AKT EREKCYJNY

dan Lis, jeden z legendarnych bohaterów

2007 roku list intencyjny w sprawie utworze- ECS. BIORĄC UDZIAŁ W UROCZYSTOŚCI NA PLACU

Sierpnia ’80. W 2000 roku, w 20 rocznicę

nia instytucji kultury ECS podpisali minister SOLIDARNOŚCI, EUROPEJSKA ELITA POLITYCZNA

podpisania Porozumień Sierpniowych, mia-

kultury i dziedzictwa narodowego Kazimierz PODKREŚLIŁA WAGĘ IDEI WYBUDOWANIA ECS

sto Gdańsk przygotowało wystawę „Drogi

Michał Ujazdowski, jako przedstawiciel rządu TAKŻE DLA ŚWIATA

do Wolności”, którą długi czas eksponowano

premiera Jarosława Kaczyńskiego, prezydent

w Sali BHP, a później w podziemiach przy sie-

Gdańska Paweł Adamowicz, marszałek województwa pomorskiego Jan Kozłowski, prze-

dzibie NSZZ „Solidarność”. Wystawa ta, która

wodniczący i wiceprzewodniczący NSZZ „Solidarność” – Janusz Śniadek i Jerzy Langer

na stałe wprowadziła narrację wolnościową

oraz prezes Fundacji Centrum Solidarności Bogdan Lis. W październiku 2006 roku pre-

w gdański pejzaż muzealny, funkcjonowała do

zydent Gdańska powołał Biuro do spraw ECS, którego dyrektorem został Jacek Kobiela.

momentu otwarcia nowej siedziby ECS i jej

Pełnomocnikami prezydenta Gdańska do spraw ECS byli kolejno Sławomir Czarlewski

wystawy stałej latem 2014 roku. Fundacja

(2006) i Jacek Taylor (2007). Wreszcie 8 listopada 2007 roku powołano instytucję

Centrum Solidarności prowadziła na początku

kultury Europejskie Centrum Solidarności, a jej pierwszym dyrektorem został do-

nowego stulecia szeroką działalność eduka-

minikanin ojciec Maciej Zięba OP, który prowadził instytucję do jesieni 2010 roku.

cyjną i promocyjną, organizowała wystawy

W lutym 2008 roku ECS rozpoczęło działalność w tymczasowej siedzibie, w budynku

czasowe, które dzięki wsparciu instytutów

dawnej dyrekcji Stoczni Gdańskiej przy ul. Doki 1.

polskich oraz placówek dyplomatycznych

Jeszcze przed formalnym powołaniem instytucji miasto Gdańsk ogłosiło w maju

były prezentowane na całym kontynencie.

2007 roku międzynarodowy konkurs architektoniczny na opracowanie koncepcji bu-

W 25 rocznicę narodzin Solidarności, 31

dynku ECS. Rozstrzygnięcie konkursu, do którego przystąpiło 58 zespołów z całego

sierpnia 2005 roku, ponad 20 europejskich

świata, nastąpiło 13 grudnia 2007 roku: zwycięski projekt przygotowało gdańskie

prezydentów i szefów rządów podpisało Akt

Przedsiębiorstwo Projektowo-Wdrożeniowe FORT. Budowę nowej siedziby ECS

Erekcyjny ECS. Biorąc udział w uroczystości

rozpoczęto pod koniec 2010 roku.

na placu Solidarności, europejska elita poli-

tyczna podkreśliła wagę idei wybudowania

CEZURA

ECS także dla świata. Gdański akt erekcyjny

Z perspektywy dzisiejszego zespołu ECS najważniejszą cezurą w naszej historii jest

poprzedziła w Warszawie międzynarodowa

podział na pierwsze siedem lat przed otwarciem siedziby i na trzy lata w budynku

konferencja poświęcona historii Solidarno-

przy placu Solidarności 1. Lata od realizacji pierwszych projektów kulturalnych

Zawieszenie wiechy na budynku ECS, 4 kwietnia 2012

Basil Kerski

Fot. Krzysztof Mystkowski KFP / Archiwum ECS

GDAŃSKA AGORA,

EUROPEJSKIE CENTRUM

18

19

w 2008 roku do otwarcia siedziby latem 2014 roku były pełne pionierskiego entuzjazmu ze-

ku po rozbiorach Rzeczypospolitej i zniszczeń wej, tak aby obie ekspozycje się uzupełniały

społu ECS, a także niekiedy ciężkich prób. Dużym wyzwaniem był fakt, iż przez pierwsze lata

wojen światowych – inne, gdyby w czasach i zazębiały.

ECS tworzyło formaty kulturalne w różnych miejscach Gdańska, Polski i Europy, pomyślane

szczytowego rozwoju myślano o kulturze Kluczowym momentem pierwszej dekady

tak, aby w przyszłej siedzibie mogły na siebie oddziaływać. Kolejnym wyzwaniem było to,

nie tylko z perspektywy rozrywki, ale także ECS było otwarcie nowej siedziby – 30–31

że podczas wznoszenia nowego budynku jego architektura dla wielu osób nie była czytel-

z większą odwagą i otwartością. Powołanie sierpnia 2014 roku. Był to ważny moment nie

na. Ludziom, którzy przychodzili na plac Solidarności, trudno było sobie wyobrazić otwarty,

ECS postrzegałem zatem od początku nie tylko dlatego, że oddaliśmy zwiedzającym na-

obywatelski charakter wnętrza budynku, nie znali treści wystawy stałej, nad którą zespół

tylko w kategoriach budowania znaczącego szą wystawę stałą, ale także dlatego, że dzięki

pracował wiele lat. Masywna fasada, widoczna tylko od strony południowej, tworząca tło dla

muzeum, miejsca pamięci o ponadregional- wypracowanej filozofii otwarcia udało nam

pomnika Poległych Stoczniowców 1970, przerażała niektórych swoim monumentalizmem.

nym zasięgu, ale jako szansę na wzmocnienie się stworzyć pozytywną atmosferę wokół

Otwarta, świetlista wschodnia strona była niewidoczna, tak jak motywy odwołujące się do

odwagi kulturowej, otwartości na świat oraz ECS, w ciągu kilku godzin zdobyć sympatię

kształtu statku w budowie, który można dostrzec, obchodząc budynek. Na dodatek teren,

innowacyjności Gdańska.

wielu tysięcy obywateli. Filozofia otwarcia

na którym powstawała siedziba ECS, wydawał się obszarem zamkniętym, dopiero powsta-

Chcąc wytłumaczyć gdańszczanom idee ECS, była bardzo prosta i charakteryzuje naszą in-

wała nowa struktura uliczna. Te wyzwania przyczyniły się w znacznej mierze do tego, że

weszliśmy w intensywny dialog z nimi, wpro- stytucję do dziś. Potraktowaliśmy wszystkich

projekt budowy ECS był w Gdańsku niepopularny.

wadziliśmy np. dni otwarte na placu budowy, obywateli na równi, daliśmy im poczucie, że

Pytania o sens tak ambitnego projektu pogłębiły także posmoleńskie głębokie podziały

a promując nasze Centrum, opowiadaliśmy tak- ECS jest ich miejscem. Razem z obywatelami

w obozie postsolidarnościowym, wzmacniająca się instrumentalizacja pamięci najnow-

że o innych powstających instytucjach kultury o godzinie 10.00 weszli do ECS legendarny

szej historii do walki politycznej. Wielu obywateli, dziennikarzy i historyków wątpiło, że

przywódca Solidarności Lech Wałęsa, prezy-

można stworzyć w ECS wystawę stałą, która będzie obiektywna, a jednocześnie budząca

PODJĘLIŚMY RYZYKO OTWARCIA

dent Gdańska Paweł Adamowicz i minister

pozytywne emocje, łącząca różne perspektywy generacyjne. Przed otwarciem w 2014

NIEGOTOWEJ WYSTAWY STAŁEJ I NIE

kultury Małgorzata Omilanowska, marsza-

roku ulicy Nowej Wałowej (dziś ul. Księdza Jerzego Popiełuszki) tereny postoczniowe

W PEŁNI PRZYGOTOWANEGO DO

łek Senatu RP Bogdan Borusewicz, Andrzej

były mało znane, trudno było ludziom ocenić kluczową rolę budynku ECS dla rozwoju

WSZYSTKICH FUNKCJI PUBLICZNYCH

Wajda z Krystyną Zachwatowicz oraz wielu

przestrzeni postoczniowej. Powściągliwość wobec architektury budynku, wystawy sta-

BUDYNKU, BO ZALEŻAŁO NAM NA TYM, innych bohaterów Solidarności. Nie było stre-

łej oraz nieznajomość terenów postoczniowych były dla mnie zrozumiałe.

ABY LUDZIE JAK NAJSZYBCIEJ WESZLI

fy dla bardzo ważnych person.

Nie potrafiłem zrozumieć niechęci gdańszczan do ambitnych inwestycji miasta w rozwój

DO CENTRUM I ZROZUMIELI, ŻE NOWA

Pokazaliśmy funkcje publiczne budynku,

kultury. Muzeum II Wojny Światowej długo nie budziło w Gdańsku zainteresowania,

SIEDZIBA ECS TO NIE BIUROWIEC

a w nich nasze formaty. Programem otwarcia

ponieważ było finansowane całkowicie ze środków rządu. Traktowano tę inwestycję

CZY KOMERCYJNY OŚRODEK, TYLKO

wytłumaczyliśmy, w jaki sposób łączymy hi-

jako „nie naszą”, obcą, jakby pieniądze na realizację tej instytucji nie pochodziły także

MIEJSCE SPOTKAŃ LUDZI, A ZA

storię ze współczesnością, czego obywatele

z podatków gdańszczan. Budowa ECS, realizowana w połowie ze środków miasta

WIDOCZNĄ OD PLACU SOLIDARNOŚCI

mogą od nas oczekiwać. Zrezygnowaliśmy

i z funduszy unijnych, budziła natomiast pytania, takie jak: A po co nam inwestować

MASYWNOŚCIĄ ŚCIANY KRYJE SIĘ

z wielkiego koncertu gwiazd popkultury, który

z samorządowych środków w instytucję o zasięgu europejskim?

ŚWIATŁO, LEKKOŚĆ, NADZIEJA I CIEPŁO

miałby podkreślić wagę wydarzenia. Wszy-

Ten dystans do dalekowzrocznych inwestycji w kulturę, wobec budowania opowie-

scy goście byli bohaterami tego dnia, a naszą

ści o historii, która tak pozytywnie wpisała Gdańsk w najnowszą historię świata,

na Pomorzu. Widzieliśmy, że ECS nie w poje- gwiazdą była wielka wystawa stała o rewolu-

mnie jako gdańszczanina zaskoczył. Ten brak dalekowzroczności, ten deficyt od-

dynkę, ale wspólnie z Gdańskim Teatrem Szeks- cji Solidarności, po tej wystawie oprowadzali

wagi w sferze kultury, wręcz otwartości, skojarzył mi się z kluczowymi momentami

pirowskim, Muzeum II Wojny Światowej i Mu- znani działacze związkowi i dawni opozycjoni-

w historii Gdańska. W czasach złotego wieku, największego dobrobytu, od XVI do

zeum Emigracji, zmienia pozycję Pomorza na ści, dziennikarze, historycy.

XVIII wieku, Gdańsk nie zainwestował odważnie w innowację w świecie kultury

kulturalnej mapie Polski i Europy. To była bar- Wystawę otworzyliśmy, mimo że nie była

i nauki. Nie powstał nad Motławą uniwersytet o europejskim znaczeniu, a kiedy

dzo ważna perspektywa myślenia o naszym jeszcze w pełni gotowa. Także inne ważne

Jan Sebastian Bach zainteresował się pracą kantora w protestanckim Gdańsku, pa-

Centrum. W konsekwencji narracja wystawy przestrzenie publiczne, jak Wydział Zabaw,

trycjusze nie zrobili nic, aby związać muzycznego geniusza z miastem. Znaczenie

stałej ECS została pomyślana w kontekście biblioteka, mediateka oraz przestrzeń wy-

Gdańska na kulturalnej mapie Europy byłoby dziś – mimo ekonomicznego upad-

powstającego Muzeum II Wojny Świato- staw czasowych, nie były jeszcze oddane do

Basil Kerski

GDAŃSKA AGORA,

EUROPEJSKIE CENTRUM

20

21

użytku. Nie czekaliśmy na otwarcie siedzi-

Udało nam się, wspólnie z autorami sceno-

by do momentu, aż zakończą się prace we

grafii ze Studia 1:1, wypracować na budowę

wszystkich przestrzeniach. Niemal przez rok

naszej opowieści własny język ekspozycyjny.

udostępnialiśmy je krok po kroku. Podjęliśmy

Kiedy tworzyliśmy wystawę, panował wśród

ryzyko otwarcia niegotowej wystawy stałej

muzealników spór – dla mnie akademic-

i nie w pełni przygotowanego do wszystkich

ki – czy na wystawie fundamentem narracji

funkcji publicznych budynku, bo zależało nam

powinny być jedynie artefakty, eksponaty,

na tym, aby ludzie jak najszybciej weszli do

czy nie lepsza jest wystawa narracyjna pełna

Centrum i zrozumieli, że nowa siedziba ECS

zdjęć, filmów, nowych mediów? Nasz zespół

to nie biurowiec czy komercyjny ośrodek, tyl-

podszedł do tego problemu nieideologicz-

ko miejsce spotkań ludzi, a za widoczną od

nie. Dla każdego rozdziału opowieści, dla

placu Solidarności masywnością ściany kryje

każdej sali ekspozycji wybraliśmy adekwatny

się światło, lekkość, nadzieja i ciepło.

język, np. pierwsza sala poświęcona sierp-

niowemu strajkowi jest pełna historycznych

RYZYKO

eksponatów, dominują obiekty ze stocz-

Podjęliśmy ryzyko, ponieważ byliśmy prze-

ni, a w centrum sali uwagę przyciąga ikona

konani do jakości wystawy stałej. Mieliśmy

strajku – oryginalne Tablice 21 Postulatów

nadzieję, że ekspozycja wywoła pozytywne

Gdańskich. W przedostatniej sali ekspozycji

reakcje u większości odwiedzających. Zale-

zaś, która jest poświęcona wszystkim rewo-

żało nam, aby pamięć Solidarności połączyła

lucjom w Europie Środkowej i Wschodniej,

Polaków w ECS. Oddaliśmy zwiedzającym

dokonaliśmy redukcji, skupiliśmy się na narra-

wystawę o rewolucji Solidarności nienarzuca-

cji zbudowanej za pomocą multimediów. To

jącą w prosty sposób emocji, ale jednocześnie

przestrzeń, w której za pomocą filmów po-

budzącą wielkie uczucia, zarówno wśród star-

kazujemy przebieg i genezę poszczególnych

szych, jak i wśród młodszych Polaków oraz

ruchów wolnościowych i rewolucji. Stwo-

gości z zagranicy. Największym zaskoczeniem

rzyliśmy nie tylko jedyną na kontynencie

dla wielu było to, że można opowiedzieć hi-

wystawę na temat wszystkich tych antyko-

storię Solidarności w sposób zrozumiały dla

munistycznych zrywów, ale jednocześnie

kilku generacji i umożliwiający odnalezienie

zaproponowaliśmy kanon wiedzy na temat

ludziom różnych doświadczeń. Ta wieloper-

przemian w Europie Środkowej i Wschod-

spektywiczność wystawy oraz ukryty w niej

niej. Budowa kanonu wydawała nam się

szacunek dla pluralizmu są efektem pra-

ważniejsza niż np. wyeksponowanie jednego

cy ludzi różnych generacji, ale też różnych

obiektu, który symbolizowałby poszczególną

perspektyw społecznych i politycznych.

rewolucję.

Współpracowaliśmy z wieloma środowiskami

Z tej przestrzeni europejskiej jestem wyjątko-

historyków i świadków oraz ze wszystkimi in-

wo dumny, ponieważ nie była to wiedza łatwo

stytucjami społecznymi i publicznymi, które

dostępna i nie chodzi tylko o fakty, materia-

posiadają kluczowe dla najnowszej polskiej

ły filmowe, zdjęcia, biografie. Nie istnieją na

historii zbiory, jak chociażby Instytut Pamięci

przykład żadne wystawy, książki, filmy, któ-

Narodowej czy Fundacja Ośrodka KARTA.

re w podobny sposób dokonałyby bilansu

Wiec solidarności z narodem ukraińskim po szturmie sił rządowych na Majdan,

Basil Kerski

plac Solidarności w Gdańsku, 20 lutego 2014

Fot. Dawid Linkowski / Archiwum ECS

GDAŃSKA AGORA,

EUROPEJSKIE CENTRUM

22

wszystkich tych historycznych dynamik. Oce- nasze projekty stały się symbolami nowocze-

niam wystawę stałą jako jeden z największych snej kultury pamięci oraz oddziaływania na

sukcesów naszego zespołu, czego wyrazem współczesne społeczeństwo. Znaczną część

jest Nagroda Muzealna Rady Europy. Wysta- naszych projektów kulturalnych i społecznych

wa ugruntowała pozycję ECS jako ważnego adresujemy do gdańszczan, wiedząc, że w ten

miejsca pamięci. ECS to jednak nie tylko ośro- sposób będziemy mogli zmieniać lokalną rze-

dek pamięci, ale także miejsce oddziaływania czywistość i oddziaływać poza granice miasta.

na współczesność.

Zaczęliśmy realizować wiele oddolnych

projektów, uznając, że kultura to nie tylko

BILANS DZIESIĘCIOLECIA

wielkie wydarzenia artystyczne, ale także sfe-

W jaki sposób, za pomocą jakiej koncep- ra wartości i narzędzie budowy społeczeństwa

cji możemy jako gdańska instytucja kultury obywatelskiego, potrzebnego w dzisiejszych

oddziaływać na społeczeństwo? To pytanie polskich realiach. To bardzo ważne przesła-

towarzyszy nam od początku istnienia ECS. nie, bo zakorzeniliśmy ECS w Gdańsku, wręcz

Mamy świadomość, że za pomocą progra- stworzyliśmy sojusz ludzi dobrej woli wspiera-

mu kulturalnego, debat publicznych, spotkań jących naszą instytucję. Ta współpraca bardzo

z wybitnymi myślicielami możemy wpłynąć na szybko przyniosła efekty. Na podstawie tej

myślenie naszych odbiorców. Taka metoda filozofii działania powstały inicjatywy ważne

działań jednak nie w pełni nas satysfakcjo- w symbolicznym znaczeniu dla Gdańska i Pol-

nuje. Zastanawiając się nad naszą filozofią, ski, jak gdański Model Integracji Imigrantów,

powróciliśmy do źródeł Solidarności. W mo- społeczne obchody Sierpnia ZROZUMIEĆ

jej opinii Solidarność była odzwierciedleniem SIERPIEŃ czy inkubator nowych działań spo-

prostej idei: myśl uniwersalnie, działaj lokal- łecznych SOLIDARNOŚĆ CODZIENNIE.

nie. Małe grupy mogą stworzyć coś wielkiego, Ta próba budowania nowej jakości życia

oddziaływać na świat, skupiając się na swo- obywatelskiego w mieście, razem z narracją

im najbliższym otoczeniu. Solidarność mogła wystawy stałej i wysokim poziomem reali-

działać tylko w przestrzeni swojego zamknię- zowanych przez nas projektów kulturalnych,

tego kraju, ale w sensie globalnym czuła edukacyjnych czy naukowych, czyni Europej-

odpowiedzialność za pokój na kontynencie, skie Centrum Solidarności żywym miejscem.

nie dała się wciągnąć w prowokacje, które Wydaje mi się, że dla wielu gdańszczan, przy-

byłyby zagrożeniem dla pokoju. Twórcy Soli- najmniej dla tych, dla których kultura jest

darności wiedzieli, że ruch może być wzorem ważna, ECS jest dziś pozytywnym symbolem

dla innych i katalizatorem zmian.

współczesnego Gdańska, miasta wolności

Nasz statut zobowiązuje nas do działań poza- i solidarności.

regionalnych, wręcz pomocy nowym ruchom

na świecie. Obawiałem się, że pogubimy się, Basil Kerski

gdy będziemy chcieli być wszędzie. Ważnym dyrektor Europejskiego Centrum Solidarności

priorytetem dla mnie i zespołu stało się więc w ECS pracuje od 2011 roku

skupienie na naszym budynku i najbliższym

otoczeniu. Budynek dawał szansę na to, aby

Dyplom Nagrody Muzealnej Rady Europy 2016 dla Europejskiego Centrum Solidarności

POPRZEMYSŁOWE

TERENY DAWNEJ

STOCZNI GDAŃSKIEJ

I EUROPEJSKIE CENTRUM

SOLIDARNOŚCI

Stocznia stanowiła ogromny ośrodek produkcyjny,

pod koniec lat 70. pracowało w niej ok. 17 tysięcy ludzi

Fot. Zenon Mirota / Zbiory ECS

Basil Kerski i Andrzej Trzeciak

HISTORYCZNA I NOWA

AGORA

Tereny dawnej Stoczni Gdańskiej

są przestrzenią o dużym symbolicz-

nym znaczeniu dla Polski i Europy. To

ważne miejsce pamięci, które Polacy i Eu-

ropejczycy zaczynają na nowo poznawać.

Percepcję tego terenu zasadniczo zmie-

niło otwarcie 30–31 sierpnia 2014 roku

Europejskiego Centrum Solidarności.

Sercem ECS jest wystawa stała poświęcona

rewolucji Solidarności i przemianom systemo-

wym w całej Europie Środkowej i Wschodniej

w latach 1989–1991. Z jej sal widać kluczowe

dla historii Solidarności obiekty – Bramę nr 2,

pomnik Poległych Stoczniowców 1970

i Salę BHP. Nowoczesny, ekspresyjny budynek,

przypominający statek, nawiązuje także este-

tycznie do przemysłowego dziedzictwa

stoczni.

MIASTO Z PERSPEKTYWY TARASU ECS

Na szóstym piętrze siedziby ECS znajduje się

taras widokowy – można by rzec, że to dru-

ga wystawa stała. Rozpościera się stąd widok

na cały obszar stoczniowy oraz historyczne

śródmieście Gdańska. Ta perspektywa umoż-

liwia odczytanie etapów rozwoju centrum

miasta, pozytywnych przemian oraz efektów

zanikania historycznej i symbolicznej tkan-

ki miejskiej, szczególnie dawnej przestrzeni

industrialnej. Skłania też do refleksji nad war-

tością znaczeń i kodów kulturowych silnie

wpisanych w to miejsce oraz ich oddziały-

wania na tożsamość miasta i ludzi. Pozwala

jednocześnie na uchwycenie szczególnych

Położenie najstarszej części Stoczni Gdańskiej. Po lewej zachowany

kompleks dawnej Stoczni Cesarskiej (potem Danziger Werft).

Nieco dalej plac, który powstał po rozebraniu obiektów stoczniowego

wydziału kadłubowego K2. U dołu po prawej zabudowania dawnej

Stoczni Schichaua. Powyżej budynek ECS w budowie. W głębi gdańskie

Stare i Główne Miasto z sylwetą kościoła Mariackiego

Fot. Paweł Stolarczuk / Zbiory ECS

29

relacji historycznych i przestrzennych tego

realizować na terenie stoczni nową śród- wa grupa kapitałowa w Polsce. W jej ramach

terenu z innymi częściami Gdańska, ich szans,

miejską dzielnicę Gdańska – Młode Miasto. działa wiele podmiotów produkcji okrętowej,

zagrożeń i wyzwań.

Właściciele terenu skupili swoje dotychczaso- w tym Remontowa Shiprepair Yard – dawna

Główne tereny stoczni rozciągają się wzdłuż

we działania na realizacji nowej infrastruktury Gdańska Stocznia Remontowa czy Remonto-

lewego brzegu Martwej Wisły na ponad 70

drogowej, w sposób ograniczony zabezpie- wa Shipbuilding – dawna Stocznia Północna.

hektarach. Po wschodniej stronie ECS wi-

czając historyczne obiekty. Wiosną 2014 roku Dziś w przemyśle stoczniowym na Pomorzu

dać obszerne puste tereny postoczniowe,

otwarto nową, centralną arterię, ul. ks. Jerzego zatrudnionych jest ok. 30 tys. osób. To nadal

będące własnością prywatnych inwestorów.

Popiełuszki, która ułatwiła dojazd autem największa branża przemysłowa w Trójmieście.

Planowano na nich budowę gigantycznej ga-

na historyczny teren stoczni, ale jednocze- Siedziby większych zakładów pracy oddaliły

lerii handlowej o kubaturze większej niż bryła

śnie przecięła na dwie części teren stoczni się w ostatnich latach od centrum Gdańska, są

budynku ECS. Tak duży obiekt zdominował-

i ważne miejsce pamięci historii Solidarności. dla mieszkańców i turystów mniej widoczne.

by przestrzeń stoczni. Nadmiar powierzchni

Kontrowersyjna inwestycja pierwszy raz od Stocznia Gdańsk SA skupiła swoją produkcję

handlowych w Trójmieście spowodował, iż

ogłoszenia upadłości stoczni w 1996 roku na wyspie Ostrów (dawniej Holm), którą wi-

projekt zawieszono.

zwróciła uwagę szerszej opinii publicznej na dać z północnej strony tarasu widokowego

Ze wschodniej strony tarasu ECS widać

zagadnienie związane z terenem historyczne- ECS.

także budynki starej Stoczni Cesarskiej,

go zakładu. Pozytywnym efektem tej debaty Najstarsze tereny Stoczni Gdańskiej, gra-

w tym gmach dyrekcji oraz stary magazyn

było to, że zarówno otwarcie nowej ulicy niczące ze Starym Miastem, zostały po

torped, czyli budynek z historyczną Salą

oraz działalność ECS w jego nowej siedzibie ogłoszeniu upadłości zakładu w 1996 roku

BHP Stoczni Gdańskiej im. Lenina, w której

przyciągnęły na teren historycznej Stoczni sprywatyzowane. Jednocześnie powstał

31 sierpnia 1980 roku podpisano Porozu-

Gdańskiej tysiące osób, które chciały poznać plan stworzenia na tym terenie nowej

mienie Gdańskie. Gmach jest dziś własnością

to ważne miejsce pamięci. Dzięki temu ta dzielnicy miejskiej nawiązującej nazwą do śred-

NSZZ „Solidarność”, prezentowane są w nim

symboliczna, ale mniej znana część Gdańska niowiecznej historii tego obszaru. W XIV w.

wystawy czasowe i niewielka ekspozycja po-

połączyła się z centralną przestrzenią miejską. zakon krzyżacki utworzył m.in. na terenach

święcona Stoczni Gdańskiej. Obiekt pełni też

Z północnej strony tarasu widokowego ECS późniejszej stoczni miejski kompleks osad-

można dostrzec pracujące dźwigi stoczniowe, niczy nazywany Młodym Miastem. Miało

NAJSTARSZE TERENY STOCZNI GDAŃSKIEJ,

co dla wielu gości zwiedzających ECS jest za- ono stanowić gospodarczą przeciwwagę dla

GRANICZĄCE ZE STARYM MIASTEM, ZOSTAŁY

skoczeniem, żyją bowiem w przekonaniu, że Głównego i Starego Miasta, funkcjonujących

PO OGŁOSZENIU UPADŁOŚCI ZAKŁADU

przemysł stoczniowy na Pomorzu upadł. On w tym czasie jako odrębne organizmy miejskie.

W 1996 ROKU SPRYWATYZOWANE.

funkcjonuje nadal, jednak na mniejszym terenie Podczas wojny trzynastoletniej mieszkańcy

JEDNOCZEŚNIE POWSTAŁ PLAN STWORZENIA

i nie jest zdominowany przez wielkie zakłady Głównego i Starego Miasta, popierani przez

NA TYM TERENIE NOWEJ DZIELNICY

gospodarki socjalistycznej zatrudniające kil- polskiego króla Kazimierza Jagiellończyka,

MIEJSKIEJ NAWIĄZUJĄCEJ NAZWĄ DO

kanaście tysięcy pracowników, jak przed laty doprowadzili do zniszczenia Młodego Miasta.

ŚREDNIOWIECZNEJ HISTORII TEGO OBSZARU

Stocznia Gdańska im. Lenina. Obecnie polski Jego obszar wykorzystywany był następnie

przemysł okrętowy to dziesiątki mniejszych, jako teren składów drzewnych, zaś w XVII

funkcję centrum konferencyjnego, jest jedy-

wąsko wyspecjalizowanych firm, a także więk- stuleciu powstały tu elementy gdańskiego

nym budynkiem historycznym na terenie byłej

szych spółek czy grup kapitałowych, takich systemu fortyfikacji. Znaczna część umocnień

stoczni, dokumentującym historię polityczną

jak należąca m.in. do ukraińskiego przemy- i wałów przetrwała do końca XIX w. Od poło-

tego miejsca. Siedziba byłej dyrekcji oraz hi-

słowca Siergieja Taruty Gdańsk Shipyard wy tego stulecia obszar ten wykorzystywany

storyczne budynki Stoczni Cesarskiej należą

Group ze Stocznią Gdańsk SA czy Gdańsk był także na potrzeby powstającego w króle-

dziś do zagranicznych właścicieli, mających

Remontowa Holding SA, największa stocznio- stwie pruskim przemysłu stoczniowego.

Stocznia Gdańska, która powstała z połączenia dawnej Stoczni Cesarskiej i Stoczni Schichaua,

Basil Kerski i Andrzej Trzeciak

była największym tego typu zakładem w Polsce i jednym z największych w Europie.

Na zdjęciu w głębi wydział kadłubowy K3 (dawna Stocznia Schichaua)

HISTORYCZNA I NOWA AGORA

Fot. Zenon Mirota / Zbiory ECS

30

31

STOCZNIA – PRZESTRZEŃ POLITYCZNA

w Gdańsku. Miała istotne znaczenie dla histo-

W 1844 roku powstała tu baza postojowa

rii politycznej i społecznej miasta.

i warsztaty dla okrętów szkolnych pruskiej

Od końca lat 80. XIX w. obok Stoczni

marynarki. Po kilku latach przekształcono je

Cesarskiej zaczęło się rozwijać drugie przed-

w tzw. Stocznię Królewską, przemianowaną

siębiorstwo produkcji okrętowej – prywatna

w 1871 roku, po wojnie prusko-francuskiej,

stocznia należąca do elbląskiego przedsię-

na Cesarską. Stocznia Cesarska stała się

biorcy Ferdinanda Schichaua. Budowała ona

jednym z najważniejszych państwowych za-

głównie jednostki specjalne, handlowe lub pa-

kładów stoczniowych nowych Niemiec. Przed

sażerskie, w tym m.in. transatlantyki. W czasie

I wojną światową i w jej trakcie przedsiębior-

wojen Stocznia Schichaua realizowała także

stwo realizowało produkcję m.in. okrętów

niemieckie zamówienia rządowe na okręty

wojenne, szczególnie łodzie podwodne. War-

STRAJKI I PROTESTY, JAKIE ROZEGRAŁY SIĘ

to podkreślić, że na potrzeby obu zakładów

W STOCZNI GDAŃSKIEJ W GRUDNIU 1970

pracowały liczne obozy pracy i filie obozu

I SIERPNIU 1980 ROKU, DOPROWADZIŁY

koncentracyjnego Stutthof, zlokalizowane

DO POWSTANIA NSZZ „SOLIDARNOŚĆ”

także na terenie samych stoczni.

I BYŁY ISTOTNYM ELEMENTEM PROCESU

Po zakończeniu II wojny światowej oba

DEMOKRATYCZNYCH PRZEMIAN W POLSCE

przedsiębiorstwa przejęła Armia Czerwona,

ORAZ EUROPIE ŚRODKOWEJ I WSCHODNIEJ.

a następnie polska administracja. W 1947

BUNT ROBOTNICZY NADAŁ TAKŻE TEMU

roku z połączenia obu zakładów powstała

MIEJSCU WYJĄTKOWE ZNACZENIE MIEJSCA

Stocznia Gdańska, nosząca od 1967 roku imię

PAMIĘCI

Lenina. W okresie PRL stała się ona najwięk-

szym przedsiębiorstwem produkcji okrętowej

podwodnych. W dwudziestoleciu międzywo-

w Polsce i największym zakładem pracy na

jennym, po upadku Cesarstwa Niemieckiego,

Wybrzeżu. Strajki i protesty, jakie rozegrały się

stocznia przestawiona została na produkcję

w Stoczni Gdańskiej w grudniu 1970 i sierpniu

cywilną i stała się współwłasnością Polski

1980 roku, doprowadziły do powstania NSZZ

i Wolnego Miasta Gdańska. Do zarządza-

„Solidarność” i były istotnym elementem pro-

nia nią utworzono spółkę międzynarodową,

cesu demokratycznych przemian w Polsce

w której udziały miały: państwo polskie, Wol-

oraz Europie Środkowej i Wschodniej. Bunt

ne Miasto Gdańsk, Anglia i Francja. Wówczas

robotniczy nadał także temu miejscu wyjąt-

po raz pierwszy do użytku weszła polska na-

kowe znaczenie miejsca pamięci. W grudniu

zwa zakładu – Stocznia Gdańska, stosowana

1970 roku stocznia stała się symbolem krwa-

obok niemieckiej – Danziger Werft. Rządową

wego stłumienia wolnościowych ambicji

własnością Niemiec zakład stał się ponownie

polskiego społeczeństwa. Dekadę później,

w czasie II wojny światowej. Powrócił wów-

w sierpniu 1980 roku, protestujący stocz-

czas do produkcji U-Bootów.

niowcy wyciągnęli wnioski z grudniowego

Przez cały okres istnienia stocznia była jed-

protestu – zamknęli się w zakładzie i ogłosili

nym z największych zakładów przemysłowych

strajk okupacyjny. Nie wychodząc na ulicę,

uniknęli bezpośredniej konfrontacji z milicją

Widok z tarasu ECS na obiekty historyczne i przemysłowe. U dołu Sala BHP.

Basil Kerski i Andrzej Trzeciak

Powyżej gmach dyrekcji stoczni oraz zabudowania dawnej Stoczni Cesarskiej.

Fot. Andrzej Trzeciak / Archiwum ECS

HISTORYCZNA I NOWA AGORA

32

33

i wojskiem. Stocznia stała się głównym miej- pracy i produkcji, ale także przestrzenią kultu-

budynków, w tym także istotnych historycznie. Inna była percepcja zabytków poprzemysło-

scem negocjacji między reżimem a opozycją, ry i pamięci.

wych zarówno przez specjalistów, jak i społeczność lokalną.

jej teren przekształcił się w agorę skupiającą Znaczną część terenu postoczniowego

uwagę całego świata, zafascynowanego in- przejęła spółka Synergia 99. Obok niej funk-

ZAINTERESOWANIE NA NOWO

teligentną, pokojową strategią oporu ludzi cjonowały inne firmy, jak m.in.: Shipyard City

Do niedawna większość gdańszczan nie interesowała się losem obiektów stoczniowych oraz

skupionych wokół Lecha Wałęsy, Bogdana Gdańsk, Drewnica Development, Atrium Po-

działaniami prywatnych właścicieli. Stosunek do tych terenów zmieniło zasadniczo rozpo-

Borusewicza oraz Anny Walentynowicz i An- land Real Estate czy Aluship Technology. Część

częcie budowy ECS w 2010 roku. Centrum zwróciło uwagę na historyczny obszar, ponieważ

drzeja Gwiazdy.

terenu, na którym działała Stocznia Cesarska,

było inwestycją kontrowersyjną. Dyskusje wokół budowy i działalności ECS przyciągnęły

z najciekawszym zespołem obiektów, zakupi-

uwagę gdańszczan na historyczny teren stoczni. Nadal jednak była to zbyt wąska gru-

PO UPADKU KOMUNIZMU

ła duńska firma Baltic Property Trust Optima

pa społeczna, aby zatrzymać proces znikania ważnych zabytków. 13 grudnia 2014 roku,

W drugiej połowie lat 90. XX w. stocznia (BPTO), szukająca inwestorów do realizacji

w 33 rocznicę wprowadzenia stanu wojennego, rozebrano halę, w której pracowała Anna

wycofała produkcję z terenów leżących na projektu Młode Miasto. W ramach partner-

Walentynowicz. To wydarzenie stało się niczym kamień, który pociągnął za sobą lawinę.

lewym brzegu Martwej Wisły, przenosząc stwa publiczno-prywatnego z miastem Gdańsk

Z inicjatywy Anety Szyłak – kuratorki działającego na terenie stoczni Instytutu Sztuki Wy-

się na wyspę Ostrów. W 1996 roku ogłosiła wybudowała ona główną arterię drogową,

spa, oraz Basila Kerskiego – dyrektora ECS, wystosowana została do prezydenta RP petycja

upadłość, ale utrzymała produkcję okrętową. wspomnianą ul. ks. Jerzego Popiełuszki.

z postulatem nadania stoczni rangi pomnika historii. Petycję podpisało kilka tysięcy osób,

W latach 2006–2007 większościowym udzia- W pakiecie inwestycji w krajach nadbałtyckich

w tym prominentnych opozycjonistów i ludzi kultury, takich jak Lech Wałęsa, Henryka

łowcem stoczni stał się ukraiński koncern przekazanym przez BPTO szwajcarsko-duń-

Krzywonos, Zbigniew Bujak, Grażyna Staniszewska czy Anda Rottenberg. W jej efekcie

Przemysłowy Związek Donbasu (ISD). Po la- skiemu konsorcjum znalazł się także projekt

prezydent Bronisław Komorowski zwrócił się do prezydenta Gdańska Pawła Adamowi-

tach funkcjonowania na granicy bankructwa, Młodego Miasta. W 2017 roku właściciela-

cza z prośbą o objęcie stoczni opieką. Ten z kolei wystosował pismo do konserwatora

w maju 2015 roku część terenów zadłużonej mi tego terenu zostały dwie belgijskie firmy

wojewódzkiego o wpisanie stoczni do rejestru zabytków. Był to moment zwrotny w pu-

Stoczni Gdańsk zakupiła Pomorska Specjalna deweloperskie Re-Vive i Alides, mające zre-

blicznej debacie na temat losu historycznej przestrzeni stoczniowej. Władze miasta

Strefa Ekonomiczna. Pozyskane w ten sposób alizować projekt, który zostanie wyłoniony

i państwa poparły artystów, ludzi kultury, historyków sztuki oraz inicjatywy społeczne,

środki miały zostać przeznaczone na spłatę w konkursie urbanistycznym. Właściciele

które w ostatniej dekadzie zwracały uwagę na znaczenie kulturowe, architektoniczne

wierzycieli. Tereny oraz infrastruktura pozy- terenu dzierżawią należące do nich obiek-

i symboliczne terenów stoczni, a ich działania

skane przez PSSE przechodzą modernizację ty, jak hale czy urządzenia, w tym również te

przez lata były często odbierane jako blokują- 13 GRUDNIA 2014 ROKU, W 33 ROCZNICĘ

i są wykorzystywane przez firmy z branży historyczne, licznym mniejszym podmiotom

ce inwestycje i rozwój tej przestrzeni miasta. WPROWADZENIA STANU WOJENNEGO,

okrętowej i morskiej. Stocznia Gdańsk zacho- gospodarczym. Całą przestrzeń dawnego

Inicjatorzy petycji wyraźnie podkreślili, że nie ROZEBRANO HALĘ, W KTÓREJ PRACOWAŁA

wała dla własnych potrzeb leżącą na wyspie wydziału kadłubowego K3 wraz ze zmoder-

chcą zatrzymać rozwoju terenów ani tworzyć ANNA WALENTYNOWICZ. TO WYDARZENIE

Ostrów gigantyczną halę K1, w której reali- nizowanymi pochylniami Stoczni Schichaua

skansenu historycznego. Przeciwnie, widzą STAŁO SIĘ NICZYM KAMIEŃ, KTÓRY

zuje produkcję wież wiatrowych, konstrukcji dzierżawi obecnie Stocznia Nauta z Gdyni.

szansę pogodzenia perspektyw, zbudowa- POCIĄGNĄŁ ZA SOBĄ LAWINĘ

okrętowych oraz konstrukcji offshore.

W efekcie najbardziej atrakcyjne pod wzglę-

nia pomostu pomiędzy interesami nowych

Niemal cały obszar, z którego wycofano pro- dem historycznym i architektonicznym

właścicieli a opinią publiczną. Dowodem tego było funkcjonowanie takich miejsc

dukcję okrętową, skupiający najważniejsze części terenów dawnych Stoczni Cesarskiej

i przestrzeni publicznych na terenie stoczni jak Sala BHP, ECS czy Instytut Sztuki

z punktu widzenia historii przemysłowej i po- i Schichaua, a tym samym Stoczni Gdań-

Wyspa. W listopadzie 2016 roku do rejestru zabytków został wpisany najstarszy

litycznej zabytki, stał się własnością prywatną, skiej im. Lenina, są dziś trudno dostępne dla

obszar i wszystkie obiekty dawnej Stoczni Cesarskiej.

co wpłynęło na powstanie w tym miejscu zło- zwiedzających. Nadal służą za to produk-

Należy dodać, że plany inwestycyjne i rachunek ekonomiczny, które spowodowały

żonej struktury właścicielskiej. Zmieniły się cji przemysłowej. Działalność deweloperów

wyburzenie jednych obiektów, dla innych stały się ocaleniem. Decyzją właścicieli

także charakter i funkcje tego terenu. Uległ gruntowych, polegająca na przygotowaniu

pozostała w stanie nienaruszonym tzw. Hala U-Bootów, jedna z najciekawszych

on rozpadowi na kilka niezależnych prze- terenu pod inwestycje infrastrukturalne, wią-

realizacji architektonicznych na terenie stoczni. Przedstawiciele dewelopera BPTO

strzeni. W znacznej mierze pozostał miejscem zała się z wyburzeniami wielu stoczniowych

w swojej koncepcji funkcjonalnej założyli także np. realizację przystani jachtowej

Basil Kerski i Andrzej Trzeciak

HISTORYCZNA I NOWA AGORA

34

35

REFLEKSJĘ NAD PROBLEMEM ZACHOWANIA

w basenie dawnych pochylni. Zabra-

Festiwal Sztuk Wizualnych Alternativa. Po- tożsamość, a związane są z wartościami

STOCZNIOWYCH DŹWIGÓW INICJOWAŁ M.IN.

kło jednak wizji całościowej.

wstała sieć klubów, takich jak Centrum demokratycznymi i wspólnotowymi oraz za-

NIEŻYJĄCY JUŻ ARKADIUSZ RYBICKI. DZIAŁANIA Próby poznania i wykorzystania

Stocznia Gdańska, B90, Wdział Remonto- sadami tolerancji i humanitaryzmu. Dzięki

W TYM ZAKRESIE ORAZ PRESJA SPOŁECZNA

dziedzictwa stoczni pojawiły się już

wy czy Protokultura, przyciągających swoją temu Stocznia Gdańska, miejsce narodzin

DOPROWADZIŁY DO OPRACOWANIA PRZEZ

w latach 90. Powstał niezrealizowany

ofertą szczególnie osoby młode. Funkcjonują Solidarności, stanęła w jednym rzędzie m.in.

URZĄD MIASTA EWIDENCJI STOCZNIOWYCH

projekt zorganizowania na terenach

także nowe zewnętrzne przestrzenie spo- z ateńską agorą, symbolem początku demo-

I PORTOWYCH ŻURAWI

postoczniowych oddziału Centralne-

łeczne – ul. Elektryków, przy której kiedyś kracji, a także unią lubelską i Konstytucją

go Muzeum Morskiego w Gdańsku.

pracował m.in. Lech Wałęsa i 100cznia – ini- 3 maja. ECS odgrywa rolę koordynatora

W realizację tej idei zaangażował się dyrektor placówki Jerzy Litwin. Niedługo po

cjatywa gastronomiczno-kulturalna.

wszelkich aktywności związanych z budową

przejęciu terenu przez Synergię 99 w stoczni pojawili się artyści i kuratorzy sztuki

Nowe instytucje i inicjatywy społeczne sta- ponadnarodowej sieci obiektów uhonorowa-

współczesnej. Jako pierwsi dostrzegli potencjał tego miejsca. Uciekając od dominują-

rają się przeciwdziałać destrukcji tego terenu, nych ZDE i współpracy pomiędzy nimi.

cej narracji, koncentrującej się jedynie na wątkach związanych z historią Solidarności,

podnosić poziom społecznej świadomości. Ciągłe zaangażowanie wielu podmiotów co-

odkrywali inne znaczenia i konteksty tej przestrzeni. Powstała Kolonia Artystów,

Stanowią krytykę działania deweloperów raz silniej wzmacnia walor symboliczny nie

a później Instytut Sztuki Wyspa, który zakończył działalność w 2016 roku. Swoje

i władz, ale także szukają platform dialogu. tylko ważnych miejsc pamięci Grudnia ’70

spektakle realizował w stoczni m.in. teatr Wybrzeże. W przestrzeni tej pojawili się

Refleksję nad problemem zachowania stocz- i Sierpnia ’80, ale całej stoczni. Jej wcześ-

animatorzy i artyści, tacy jak Aneta Szyłak i Grzegorz Klaman, Michał Szlaga czy Iwona

niowych dźwigów inicjował m.in. nieżyjący niejsza historia staje się ważnym kontrapunk-

Zając. Przez kilkanaście lat zbudowali oni nowy mit stoczni, stworzyli jej nową ikonogra-

już Arkadiusz Rybicki. Działania w tym zakre- tem dla dziejów Solidarności. Działania te

fię i wyobrażenie, inspirujące zwłaszcza dla ludzi młodych. W 2013 roku Michał Szlaga

sie oraz presja społeczna doprowadziły do przynoszą nowe zaangażowanie społeczne

wydał album fotograficzny stanowiący zapis jego kilkunastoletniej pracy dokumentalisty

opracowania przez Urząd Miasta ewidencji i indywidualne. Jest to dynamika, której nie

utrwalającego powolny, dramatyczny proces zanikania stoczni. Działania artystyczne

stoczniowych i portowych żurawi.

da się już powstrzymać, ale którą trzeba wciąż

i społeczne stały się początkiem zmian świadomości oraz sposobów myślenia i odczyty-

stymulować.

wania stoczni, wzrostu społecznej wrażliwości i zainteresowania tą przestrzenią.

ZNAK DZIEDZICTWA EUROPEJSKIEGO

Szukając pozytywnych zjawisk wynikają-

Obecnie obserwujemy kolejną falę aktywności w zakresie rewitalizacji poprzez kulturę

Podczas debat o znaczeniu i przyszłości cych ze zmian, jakie zaszły na historycznym

i pracę społeczną. Spontaniczna artystyczna kolonizacja stoczni weszła w fazę instytu-

historycznych terenów stoczniowych, organi- obszarze Stoczni Gdańskiej, jako jedno z naj-

cjonalną. Dużą rolę w tym procesie odgrywa ECS. Prowadzi ono aktywność edukacyjną

zowanych przez ECS, padł pomysł ówczesnej bardziej widocznych wskazać należy otwarcie

i obywatelską zarówno w przestrzeni samej stoczni, jak i w dzielnicach sąsiednich. W ECS

minister kultury i dziedzictwa narodowego tego terenu, poddanie jego dziedzictwa głęb-

spotyka się społeczność stoczniowców, głównie seniorzy, którzy dzielą się wspomnieniami

Małgorzaty Omilanowskiej utworzenia na

i pamiątkami. Sami przygotowują i prezentują referaty poświęcone historii stoczni i Solidar-

terenie stoczni parku kulturowego. ECS opra- STOCZNIA GDAŃSKA, MIEJSCE NARODZIN

ności. ECS przygotowuje pierwszy przewodnik po terenie historycznej Stoczni Gdańskiej,

cowało pierwszy w historii spis wszystkich SOLIDARNOŚCI, STANĘŁA W JEDNYM

w którym znajdą się kompleksowe informacje na temat historii miejsca oraz opisy ważnych

postoczniowych zabytków, który stał się pod- RZĘDZIE M.IN. Z ATEŃSKĄ AGORĄ,

istniejących i nieistniejących obiektów. Publikacja będzie zawierać ponadto kilka propozycji

stawą wpisu większości z nich do gminnej SYMBOLEM POCZĄTKU DEMOKRACJI,

odczytywania przestrzeni stoczni, nie tylko widzianej przez pryzmat doświadczenia Soli-

ewidencji zabytków, ta z kolei była elemen- A TAKŻE UNIĄ LUBELSKĄ

darności, ale także historii gospodarczej, społecznej i politycznej miejsca. W zabezpieczanie

tem przygotowawczym do wpisu stoczni do I KONSTYTUCJĄ 3 MAJA

dziedzictwa stoczni włączają się inne podmioty, jak Fundacja Promocji Solidarności i NSZZ

rejestru zabytków. ECS przygotowało także

„Solidarność”, właściciel historycznej Sali BHP. Aktywne są Fundacja Centrum Solidarności,

aplikację i zdobyło dla stoczni szczególne wy- szej analizie historycznej, zabytkoznawczej

gdański Instytut Kultury Miejskiej czy inicjatywa „Nie dla burzenia Stoczni Gdańskiej”. Reali-

różnienie – Znak Dziedzictwa Europejskiego i społecznej. W pewien sposób oddanie jej

zowane są plany miasta Gdańska i Urzędu Marszałkowskiego Województwa Pomorskiego

(ZDE). Jest on nadawany przez Komisję Eu- ludziom i miastu. W listopadzie 2016 roku

utworzenia na terenie postoczniowym Nowego Muzeum Sztuki – NOMUS.

ropejską miejscom i dokumentom, a przez ECS zorganizowało dwudniową konferen-

Obszar stoczni ze swoją przemysłową poetyką stał się bardzo atrakcyjny dla twórców i od-

nie ideom o wyjątkowym znaczeniu dla kul- cję poświęconą historii Stoczni Gdańskiej

biorców alternatywnej kultury, w szczególności muzyki. IS Wyspa realizował Międzynarodowy

tury europejskiej, które kształtują wspólną i jej różnorodnym aspektom. Spotkali się na

Basil Kerski i Andrzej Trzeciak

HISTORYCZNA I NOWA AGORA

36

niej specjaliści z zakresu historii politycznej, stoczni pomaga zmienić myślenie o niej wśród

tworzyli liczne kody tej przestrzeni, a tymi,

społecznej i gospodarczej, architekci, urba- mieszkańców Trójmiasta oraz gości z kraju

którzy są ich ciekawi i pragną je odczytywać.

niści analizujący współczesne przemiany i zagranicy. Pozwala na odkrycie dziedzictwa

przestrzeni poprzemysłowych oraz artyści Solidarności i stoczni wewnątrz ECS, na wy-

Basil Kerski

i aktywiści. W przyszłości ECS planuje organi-

dyrektor Europejskiego Centrum Solidarności

zację wystawy poświęconej Stoczni Gdańskiej OBOK MŁODYCH LUDZI,

w ECS pracuje od 2011 roku

wraz z publikacją katalogu i realizacją filmu POSZUKUJĄCYCH W PRZESTRZENI

Andrzej Trzeciak

dokumentalnego.

STOCZNI WRAŻEŃ I ROZRYWKI,

kustosz, specjalista ds. dziedzictwa kulturowego

ALE TAKŻE MITÓW ORAZ KORZENI

w ECS pracuje od 2009 roku

WPŁYW ECS NA PRZESTRZEŃ MIASTA

WSPÓŁCZESNOŚCI, W WYMIARZE

Młode Miasto jeszcze nie powstało. Jego OSOBISTYM, LOKALNYM

istnienie jednak zainicjowała budowa I UNIWERSALNYM, DO STOCZNI

ul. ks. Jerzego Popiełuszki i ECS, które pier- ZACZYNAJĄ POWRACAĆ TAKŻE OSOBY

wotnie miało zwieńczyć proces realizacji STARSZE, LUDZIE, KTÓRZY TWORZYLI

nowej dzielnicy. Wpłynęło to na nowe proce- NIEGDYŚ TO PRZEMYSŁOWE MIASTO,

sy inwestycyjne w przestrzeni postoczniowej. TWORZYLI SOLIDARNOŚĆ

Choć na realizację czeka zaplanowany przez

miasto Gdańsk bulwar pieszy pod nazwą Dro- stawie stałej, jak i poza gmachem Centrum.

ga do Wolności – biegnący w stronę Martwej W jego bezpośrednim sąsiedztwie funkcjo-

Wisły obok Bramy nr 2, ECS i Sali BHP – nują powszechnie znane obiekty-symbole:

w sąsiedztwie placu Solidarności powstał Sala BHP, Brama nr 2 i pomnik Poległych

biurowiec Tryton Business House zrealizo- Stoczniowców 1970. Razem tworzą one spój-

wany przez firmę Echo Investment. Zakupiła ną narrację.

ona także teren w bezpośrednim sąsiedztwie Granice miasta coraz bardziej przesuwają się

ECS. W ciągu dwóch lat powstaną na nim trzy w tym kierunku, nie tylko w wymiarze inwesty-

nowe inwestycje o charakterze biurowym.

cyjnym, przestrzennym i urbanistycznym, ale

Ogromne znaczenie ma otwarte w marcu 2017 społecznym i symbolicznym. Obok młodych

roku, niedaleko stoczni, Muzeum II Wojny ludzi, poszukujących w przestrzeni stoczni

Światowej, które razem z ECS tworzy nową wrażeń i rozrywki, ale także mitów oraz ko-

narrację historyczną w przestrzeni miasta rzeni współczesności, w wymiarze osobistym,

i wpływa na ożywienie niedostępnych do lokalnym i uniwersalnym, do stoczni zaczy-

niedawna przestrzeni poprzemysłowych, na nają powracać także osoby starsze, ludzie,

których z poszanowaniem unikatowego kodu którzy tworzyli niegdyś to przemysłowe mia-

miejsca powstają nowe inwestycje mieszka- sto, tworzyli Solidarność. Także dzięki nim ten

niowe, jak osiedle Brabank. Dzięki temu także teren z bezimiennej przestrzeni na powrót

przestrzeń stoczni coraz bardziej się otwiera. staje się miejscem wypełnionym emocjami.

Chociaż pozbawiona części swojej infrastruk- Coraz więcej takich osób trafia do ECS z po-

tury i zabudowań staje się, podobnie jak samo trzeby dzielenia się swoimi indywidualnymi

ECS, przestrzenią publiczną wpisaną w tkan- doświadczeniami i pamięcią. Stwarza to moż-

kę miasta. Funkcjonowanie ECS jako bramy liwość pośredniczenia między tymi, którzy

Lech Wałęsa przemawia podczas inauguracji uroczystości otwarcia ECS,

która przyciągnęła tysiące ludzi, w tle historyczna Brama nr 2 oraz budynek ECS

Fot. Dawid Linkowski / Archiwum ECS

BUDYNEK

Główne wejście do ECS wiedzie przez historyczną stoczniową Bramę nr 2

Fot. Dawid Linkowski / Archiwum ECS

Paweł Golak

LUBIĘ TEN CORTEN

Zawsze czuję radość, gdy do budynku

ECS wprowadzam osoby, które go jesz-

cze nie widziały. Ostatnio oprowadzałem

gości z południa Polski. Przyszli od stro-

ny dworca PKP i nie wszystkim podobała

się bryła. Po przejściu holu, gdy zobaczyli

ogród zimowy, okrzykom zachwytu nie

było końca. Lubię to słyszeć. Ten dźwięk

napawa satysfakcją. Budynek rzeczy-

wiście od zewnątrz na niektórych robi

wrażenie niedostępnego, ciężkiego, lecz

gdy człowiek wejdzie do środka, otwiera

go i zachęca do pozostania. Panuje tu do-

bra energia!

Dla mnie mówić o ECS, to jak opowiadać

o własnym dziecku – jest najładniejsze, naj-

mądrzejsze, naj…, naj… Jednocześnie odzywa

się we mnie lokalny patriota. Cieszę się, że

miałem szansę zrobić coś dla swojego miasta,

współtworząc ten projekt, wyjątkowy i niepo-

wtarzalny. Miałem zaszczyt być kierownikiem

zespołu przygotowującego i realizującego

ekspozycję, pełnomocnikiem dyrektora ds. bu-

dowy nowej siedziby ECS. Miałem szansę

zdobycia nowego, niepowtarzalnego do-

świadczenia. Wprowadzenie wykonawcy

wystawy stałej, konsorcjum firm Qumak SA

i Maciej Lubocki Multimedia Art & Education

sp. z o.o., do budynku w czasie jego realiza-

cji przez firmę Polimex Mostostal SA było nie

lada wyzwaniem. Dzięki dobrym relacjom

i pomocy inwestora zastępczego gminy miasta

Gdańska, Gdańskich Inwestycji Komunalnych

sp. z o.o., które nadzorowały budowę, ta sztu-

ka się udała. To był dla mnie punkt zwrotny,

Kilka tysięcy osób odwiedza ECS podczas Europejskiej Nocy Muzeów

Fot. Dawid Linkowski / Archiuwm ECS

a zarazem najbardziej ekscytujący czas. Tak

autorstwa Joana Miró, pieszczotliwie nazywa-

oto z historyka, archiwisty i muzealnika sta-

na przez nas Mirką, jest trofeum przechodnim

łem się osobą, której bliższe są dziś projekty

tej nagrody i tylko przez rok mieszkała w na-

nastawione na efekt twórczy i zarządzanie.

szym ogrodzie zimowym.

Oczekiwania i ambicje były duże, gdy

PRZEJMUJĄCY, SKROMNY I WYRAZISTY

w maju 2007 roku władze Gdańska rozpisały

Zwiedzanie z naszymi gośćmi zawsze rozpo-

międzynarodowy konkurs na projekt

czynam, opowiadając o tożsamości miejsca,

Europejskiego Centrum Solidarności. „Archi-

na którym wybudowano ECS. Wejście wie-

tektura ma być przejmująca, ale jednocześnie

dzie przez historyczną Bramę nr 2 dawnej

skromna i wyrazista, tak jak skromna była So-

Stoczni Gdańskiej im. Lenina. Nieopodal pomnik

lidarność. Nie oczekujemy monumentalnych,

Poległych Stoczniowców 1970 przywołuje

pompatycznych projektów na miarę pirami-

pamięć Grudnia ’70, kiedy to władza krwawo

dy Cheopsa czy wieży Eiffla. Pamiętajmy, że

rozprawiła się z robotnikami, a Sala BHP – Sier-

będzie to jedna z pierwszych inwestycji na

pień ’80, kiedy strajk robotniczy dał początek

terenach postoczniowych, która stanie się

pewnym wzorem architektonicznym dla przy-

OCZEKIWANIA I AMBICJE BYŁY DUŻE,

szłych realizacji” – mówił wówczas Paweł

GDY W MAJU 2007 ROKU WŁADZE GDAŃSKA

Adamowicz, prezydent Gdańska. A Wiesław

ROZPISAŁY MIĘDZYNARODOWY KONKURS

Bielawski, zastępca prezydenta ds. polityki

NA PROJEKT EUROPEJSKIEGO CENTRUM

przestrzennej i jednocześnie przewodniczący

SOLIDARNOŚCI

sądu konkursowego, dodawał: „Chcemy, by

dzięki ECS Gdańsk wszedł do czołówki euro-

Solidarności, a tym samym otworzył proces

pejskiej architektury”.

przemian w Europie Środkowej i Wschodniej.

Sąd konkursowy, w skład którego weszli

Nie są to rzeczy bez znaczenia. Nie umknął

m.in. architekci i urbaniści o ogólnopolskiej

ten fakt również Komisji Europejskiej, któ-

i światowej sławie, oceniać miał przede

ra przyznała historycznej Stoczni Gdańskiej

wszystkim oryginalność, innowacyjność,

wraz z Salą BHP, pomnikiem Poległych

walory estetyczne koncepcji oraz zgodność

Stoczniowców 1970 i ECS Znak Dziedzic-

z miejscowym planem zagospodarowania

twa Europejskiego. Wystawa stała i program

przestrzennego.

merytoryczny realizowany od 30–31 sierpnia

W pierwszym etapie zgłosiło się 350 ze-

2014 roku, czyli daty otwarcia w nowej sie-

społów architektonicznych z całego świata,

dzibie, zostały docenione także przez Radę

ostatecznie projekty przygotowało 58. Wy-

Europy, która uhonorowała ECS swoją Na-

grała realizacja zgodnie typowana jako

grodą Muzealną za rok 2016. Wyróżnienie

najciekawsza, która była faworytem już po

to ma dla mnie wyjątkowe znaczenie, gdyż

pierwszym głosowaniu sądu konkursowego.

tą prestiżową nagrodą w jej 40-letniej tra-

„Byłem tym nawet zaskoczony, ale od razu

dycji dotąd jeszcze nie została nagrodzona

okazało się, że był to wybór zdecydowanej

instytucja z naszego kraju. Bardzo żałuję, że

większości. Nawet kolejność trzech pierw-

statuetka „Kobieta z pięknym biustem” (1969),

szych prac ustaliła się już w pierwszym

W tym miejscu powstanie ogród zimowy, a za rusztowaniem będzie biblioteka

26 kwietnia 2017 roku w Strasburgu statuetkę przejęło od nas Centrum Pamięci

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

o Handlu Ludźmi i Niewolnictwie (Memoriał ACTe), które mieści się w Gwadelupie,

zamorskim departamencie Francji w Ameryce Środkowej

Fot. Mirosław Miłogrodzki / Archiwum ECS

44

45

głosowaniu. Widać było, że intuicyjnie po-

od wszystkich polskich sporów, sympatii

czuliśmy to samo” – zdradzał członek jury

i antypatii”.

Jarosław Sellin, ówczesny wiceminister kultu-

Ruszyły prace. Powierzchnia wykopu pod

ry i dziedzictwa narodowego.

budowę osiągnęła 1 hektar – zawsze mówię

Zwycięzcą okazało się Przedsiębiorstwo

zwiedzającym, że to prawie tyle, ile liczy bo-

Projektowo-Wdrożeniowe FORT sp. z o.o.

isko piłkarskie.

z Gdańska. Głównym projektantem jest dr Woj-

Wraz z wyłanianiem się z ziemi betonowej

ciech Targowski, autorami byli także Paweł

bryły często słyszeliśmy niepochlebne oceny.

Czarzasty, Piotr Mazur (dziś już nieżyjący)

Najpierw przylgnęła nazwa „bunkier”, potem,

i prof. Antoni Taraszkiewicz.

gdy fasadę zaczęto obkładać blachą – „bla-

W koncepcji ściany obłożono blachą cor-

szak”. Wojciech Targowski, jeden z autorów

ten, która swoim rdzawym kolorem miała

projektu, opowiadał, że kiedyś zapytał tak-

nawiązywać do elementów kadłubów stocz-

sówkarza wiozącego go na budowę, czy mu

niowych. Zdaniem sądu konkursowego „Ta

się podoba budynek. „A co ma mi się podo-

w pełni zgodna z wymogami konkursu praca,

bać? Kupa żelastwa” – odpowiedział. Były

w opinii jury, najlepiej oddała siłę ducha ruchu

też zastrzeżenia co do rozmiarów inwesty-

solidarnościowego, symboliczny przemysłowy

cji. Pamiętam jednak, jak podczas spotkania

charakter otoczenia Stoczni Gdańskiej oraz

z przedstawicielami instytucji pamięci, jeszcze

zapewniła szereg wewnętrznych i zewnętrz-

w czasach budowy, jeden z gości, o ile mnie

nych przestrzeni, które stwarzają elastyczność

pamięć nie myli z Yad Vashem, powiedział, że

i nadzieję na przyszłość”.

ten budynek musi mieć taką wielkość, bo gdy-

by był mały, to znaczyłoby, że Polacy wstydzą

BUNKIER I KUPA ŻELASTWA

się Solidarności. A tak jest dowód, że jesteśmy

Realizacja wizji projektantów zaczęła się zisz-

z niej dumni. Taka interpretacja bardzo przy-

czać 6 sierpnia 2010 roku, kiedy to otwarto

padła mi do gustu.

oferty w przetargu nieograniczonym na budo-

Trzeba zauważyć, że niepochlebne opinie

wę budynku ECS. Miesiąc później, 27 września,

o bryle budynku wygłaszały głównie osoby,

uroczyście została podpisana umowa z wyko-

które nie miały możliwości zobaczenia wnę-

nawcą – firmą Polimex Mostostal SA.

trza. Podczas otwarcia ECS słyszałem wiele

Uroczystość wmurowania kamienia węgielne-

rozmów zwolenników i przeciwników tej ar-

go, 14 maja 2011 roku, była wielkim świętem.

chitektury, którzy wzajemnie przekonywali się

Bronisław Komorowski, prezydent RP, mówił

do swoich racji. Odróżnić można było głos

wówczas: „Pamiętamy nasze rozterki, że

wielbiciela architektury współczesnej od gło-

inne ważne wydarzenia stały się ikoną zmian

su miłośnika klasyki, tego, kto docenia walor

w Europie. Chcemy, by to polska Solidarność

materiału, i tego, kto odnajduje nawiązania

była znakiem zmian na lepsze i likwidacji

do krajobrazu stoczniowego. Bezwzględnie

systemu totalitarnego. Trzeba upowszechniać

jednak wrażenie na zwiedzających robi ogród

naszą dumę tu w Gdańsku. Idea solidarności

zimowy – pierwsze pięć sekund, które decy-

powinna trwać i być budowana niezależnie

dują o ogólnym odbiorze. Brąz blachy i zieleń

ogrodu zimowego sprawiają, że ja sam dobrze

Na kolor blachy cortenowej ogromny wpływ ma światło i wilgotność, w słońcu złoci się,

Paweł Golak

a po deszczu przybiera bardzo ciemny odcień, piękna jest, gdy pokryje ją szron

Fot. Ewa Konkel / Archiwum ECS

LUBIĘ TEN CORTEN

47

się tu czuję. Często słyszę od zwiedzających

pytanie: „Prawdziwe te drzewa czy sztucz-

ne?”. Informacja, że prawdziwe, spotyka się

z uznaniem.

Projektanci chcieli, aby każdy sam mógł zin-

terpretować tę przestrzeń i rzeczywiście tak

jest. Jeden gość widzi statek na pochylni,

inny mówi – katedra, jak Stephen Mull, były

ambasador amerykański w Polsce, jeszcze

inny snuje teorie, że ściany są pochylone, bo

Polacy nie umieją prosto zbudować, a dru-

gi widzi w tym dynamizm ruchu Solidarność

albo szuka analogii – Centrum Pompidou,

co podkreślał aktor Daniel Olbrychski. Filip

Springer napisał, że patrząc na ECS, widzi,

jakby budynek tańczył. Ta diagnoza najlepiej

do mnie przemawia.

Zwiedzających zawsze intryguje corten,

niektórych dziwi, że jest też w środku bu-

dynku. Dopytują, co to za materiał, czy nie

zje go korozja, niektórzy radzą wypiaskować

i pomalować na jakiś przyjazny kolor. Okła-

dzina z blachy na elewacji zewnętrznej mierzy

BARDZO LUBIĘ TEŻ NASTRÓJ SALI

JANA PAWŁA II, WIEŃCZĄCEJ WYSTAWĘ,

I WIDOK STAMTĄD NA POMNIK

POLEGŁYCH STOCZNIOWCÓW 1970.

JEST W NIM COŚ MISTYCZNEGO,

SAKRALNEGO

18 tys. metrów kw., a na elewacji wewnętrznej –

14 tys. metrów kw. Kontynuując analogie

świata futbolu, to powierzchnie odpowied-

nio dwóch i pół oraz dwóch boisk piłkarskich.

Lubię tę blachę – spróbujcie Państwo pogła-

dzić ją dłonią – ma przyjemną fakturę. Stal

cortenowa oferuje oryginalne walory este-

tyczne, dobrze koresponduje ze stoczniowym

krajobrazem, a przy tym nie wymaga zbyt

Sala Jana Pawła II to ostatni etap zwiedzania wystawy stałej.

Paweł Golak

Pomyślana została jako miejsce wyciszenia, refleksji i zadumy.

Z okien rozpościera się widok na pomnik Poległych Stoczniowców 1970

LUBIĘ TEN CORTEN

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

48

intensywnej pielęgnacji i jest wyjątkowo trwa-

ła. Rudoczerwony kolor doskonale prezentuje

się wśród zieleni ogrodu zimowego. W ostat-

nich latach robi karierę również w Polsce, że

przywołam Ośrodek Dokumentacji Sztuki Ta-

deusza Kantora CRICOTECA w Krakowie czy

Muzeum Polaków Ratujących Żydów pod-

czas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów

w Markowej.

MOSTEK KAPITAŃSKI

Spośród wielu miejsc w budynku najbar-

dziej lubię mostek kapitański na wysokości

drugiego piętra biblioteki, skąd rozpościera

się wspaniały widok na ogród zimowy, dwa

piętra wystawy stałej z szychtami zadruko-

wanymi fotografiami robotników. Zachęcam

do zajrzenia na ten mostek. Wiedzie do niego

droga przez bibliotekę, najpiękniejszą spośród

ZWIEDZAJĄCYCH ZAWSZE INTRYGUJE

CORTEN, NIEKTÓRYCH DZIWI, ŻE JEST

TEŻ W ŚRODKU BUDYNKU. DOPYTUJĄ,

CO TO ZA MATERIAŁ, CZY NIE ZJE

GO KOROZJA, NIEKTÓRZY RADZĄ

WYPIASKOWAĆ I POMALOWAĆ

NA JAKIŚ PRZYJAZNY KOLOR

bibliotek w instytucjach kultury, jakie widzia-

łem. Jednocześnie ostrzegam tych, którzy

mają lęk wysokości, szklana podłoga może

przyprawić o zawrót głowy. Biblioteka sama

w sobie – nawet, jeśli goście nie mają czasu

przysiąść, żeby obejrzeć lub skorzystać z jej

księgozbioru – zawsze robi duże wrażenie.

Wiele osób mówi, że przypomina im bibliote-

kę z powieści Umberta Eco „Imię róży”, choć

ja wolę tę z „Cienia wiatru” Carlosa Ruiza

Zafóna. Obok mieści się jeszcze mediateka,

gdzie każdy z naszych gości w kameralnych

Taras widokowy na dachu ECS, 25 metrów nad ziemią – skąd rozpościera się widok na tereny

dawnej Stoczni Gdańskiej im. Lenina, Stare i Główne Miasto, a przy dobrej widoczności można

też zobaczyć bursztynowy stadion oraz wiele, wiele innych obiektów – to również ogród,

miejsce relaksu

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

50

51

warunkach może obejrzeć np. materiały ar- Warto odnotować, że budynek ECS jest

Powierzchnia budynku ECS to 25 349 me- ko okna zaglądające do wnętrza budynku, to

chiwalne czy nagrania rozmów z bohaterami przestrzenią przyjazną dla osób z niepełno-

trów kw. Można powiedzieć, że dużo, ale… duża uciążliwość dla pracowników.

polskiej drogi do wolności.

sprawnościami. W kasie można wypożyczyć

Bywają takie dni, że wszystkie pomieszczenia – Nie ma jednak co narzekać, wiadomo, że dla

Bardzo lubię też nastrój Sali Jana Pawła II, wózek inwalidzki lub chodzik. Nasz gość

audytorium, sala wystaw czasowych, sale każdego ojca jego dziecko i tak jest najład-

wieńczącej wystawę, i widok stamtąd na po- z niepełnosprawnością ruchu albo z dys-

warsztatowe, biblioteka… – są zarezerwowa- niejsze, najmądrzejsze, naj…, naj…. A zupełnie

mnik Poległych Stoczniowców 1970. Jest funkcjami wzroku lub słuchu może poprosić

ne i kolejnym chętnym musimy już odmawiać. serio: wpiszcie Państwo do wyszukiwarki

w nim coś mistycznego, sakralnego.

o pomoc asystenta, który będzie mu towarzy-

Państwo tego nie widzą, ale żeby ECS było internetowej hasło „architektoniczna wizy-

Czasami goście chcą zobaczyć biuro Lecha szyć podczas wizyty w ECS, wystarczy taką

otwarte, nierzadko ponad 10 godzin dziennie tówka Gdańska” i zajrzyjcie do grafiki. A przede

potrzebę zgłosić w kasie. A za najlepszą

przez siedem dni w tygodniu, potrzebna jest wszystkim – jeśli jeszcze u nas nie byliście –

Wałęsy, które mieści się na drugim piętrze recenzję niech posłuży fragment opinii opu-

praca wielu ludzi – wspaniałego, oddanego to zapraszam do środka!

naszego budynku. A nawet jeśli nie, to za- blikowanej na portalu niepelnosprawni.pl:

zespołu, na który zawsze mogę liczyć. Jest

wsze, wsiadając do windy, uprzedzam, że nie „Dodatkowym atutem muzeum jest jego cał-

nas ponad 30 osób o różnych specjalnościach. Paweł Golak

jest wykluczone, iż spotkamy legendarnego kowite przystosowanie do potrzeb osób

Po trzech latach użytkowania budynku do- zastępca dyrektora ds. muzealno-archiwal-

przywódcę Solidarności. Wielu gości z prze- z niepełnosprawnością”.

skonale wiemy, co chciałoby się zrobić nych i biblioteki oraz finansowo-administra-

jęciem wyczekuje na ten moment. W trakcie Nim się pożegnamy, zapraszam na kawę i ciast-

inaczej, lepiej, ale nie sposób już tego po- cyjnych

przejazdu windą panoramiczną opowiadam ko do kawiarni albo na obiad do restauracji

prawić. Nieraz już słyszałem np. narzekania, w ECS od 2008 roku, wcześniej pracował

o archiwum, które mieści się na drugim lub baru. Potem można jeszcze zaopatrzyć się

że brakuje nam sali kinowej dla 100 widzów. w Urzędzie Miejskim w Gdańsku w Biurze

piętrze, oraz pomieszczeniach na trzecim – w książki czy inne pamiątki w Muzeum Store

Bardzo trudno pogodzić wydarzenia odbywa- ds. Europejskiego Centrum Solidarności

salach warsztatowych, w których na co dzień i obejrzeć w sąsiedniej Galerii Mesa wystawę

jące się w ogrodzie zimowym z komfortem

prowadzimy zajęcia edukacyjne, i o prze- czasową.

gości zwiedzających wystawę stałą. Gdy

strzeniach udostępnionych organizacjom

patrzę na budynek oczami zwiedzające-

pozarządowym. Zawsze zwracam uwagę go- DROGA DO WOLNOŚCI

go, muszę przyznać, że korzystanie z jego

ści na widok na zielony dach, który otwiera się Oczywiście nie sposób opuścić budynek ECS,

funkcjonalności nie jest intuicyjne. Żadna

na chwilę na wysokości czwartego piętra, tam nie zwiedziwszy wystawy stałej, ale to już zu-

identyfikacja wizualna przestrzeni – a nadto

bowiem rysuje się oś widokowa z pomnikiem pełnie inna historia…

i dworcem PKP w tle. Wjeżdżamy na taras wi- Otoczenie ECS w najbliższym czasie bardzo

PAŃSTWO TEGO NIE WIDZĄ, ALE ŻEBY

dokowy znajdujący się na szóstej kondygnacji, się zmieni. Rozpoczyna się inwestycja na są-

ECS BYŁO OTWARTE, NIERZADKO PONAD

25 metrów nad ziemią. Ta przestrzeń – oprócz siedniej działce, gdzie powstanie biurowiec.

10 GODZIN DZIENNIE PRZEZ SIEDEM

wspaniałej panoramy na stocznię oraz Stare Czekamy na realizację projektu promenady

DNI W TYGODNIU, POTRZEBNA JEST

i Główne Miasto – daje mi zawsze poczucie Droga do Wolności, która wieść będzie od

PRACA WIELU LUDZI – WSPANIAŁEGO,

wolności. Niemal już na zakończenie jesz- historycznej Bramy nr 2 w kierunku stoczni.

ODDANEGO ZESPOŁU, NA KTÓRY ZAWSZE

cze wizyta przy fontannach od strony placu Promenada ma zostać obsadzona 100 drzewa-

MOGĘ LICZYĆ

Solidarności. Też bardzo lubię to miejsce – mi jabłoni w czterech gatunkach, kwitnących

wnosi spokój i harmonię. Miniemy po drodze w kolorze białym i różowym. Zaplanowano

wiadomo, że mamy niechęć do czytania – nie

dwukondygnacyjną przestrzeń wystawienni- też m.in. zbudowanie tafli wody przy budynku

zastąpi instynktownych wyborów. Wielkie

czą Galerii Trap, audytorium z miejscami dla Sali BHP, wydzielenie miejsca do ekspozy-

przestrzenie sprawiają, że na parterze droga

400 osób i Wydział Zabaw, przestrzeń nauki cji wystaw plenerowych i innych wydarzeń

do toalety jest prawdziwą wyprawą. Tego nasi

i zabawy dla dzieci, też dla ojców – jak czas artystycznych oraz posadowienie małej archi-

goście nie wiedzą, ale połowa pomieszczeń

pokazał – którzy nader chętnie wspinają się tektury, z ławkami i lampami nawiązującymi

biurowych nie ma zewnętrznych okien, tyl-

po kratownicach.

charakterem do terenów postindustrialnych.

Paweł Golak

LUBIĘ TEN CORTEN

W odpowiedzi na prośbę „Zostaw wiadomość” goście wystawy stałej

WYSTAWA STAŁA

dzielą się swoimi opiniami, tutaj wpis Andrzeja Wajdy, przyjaciela ECS

Fot. Dawid Linkowski / Archiwum ECS

NOWA WYSTAWA MIAŁA W ATRAKCYJNY,

Konrad Knoch

INTERAKTYWNY I ZROZUMIAŁY SPOSÓB, SZCZEGÓLNIE

TU BIJE SERCE ECS

DLA MŁODEGO WIDZA, PREZENTOWAĆ ZAGADNIENIA

ZWIĄZANE Z NAJNOWSZĄ HISTORIĄ POLSKI ORAZ

POKAZAĆ FENOMEN I ORYGINALNOŚĆ SOLIDARNOŚCI

Po rekordowym półrocznym procesie

inwestycyjnym, nieprzespanych ostat-

nich dwóch tygodniach na placu budowy,

ostatniej nocy, kiedy ekipy montowały

jeszcze elementy ekspozycji, a wszy-

scy pracownicy ECS walczyli z kurzem,

30–31 sierpnia 2014 roku otworzyli-

śmy nowoczesną wystawę poświęconą

polskiej drodze do wolności i zmianom,

jakie dokonały się w Europie Środkowej

i Wschodniej. Czas pokazał, że możemy

być z niej dumni.

Wystarczy zacytować opinie naszych go-

ści, opublikowane na jednym z największych

portali turystycznych na świecie: „Chodziłam

z 10-latkiem 3 godziny po muzeum i ani jemu,

ani mnie się nie nudziło:) polecam superno-

woczesne muzeum bardzo interaktywne”, „Po

prostu trzeba zobaczyć, trzeba samemu prze-

żyć, poczuć przez moment ducha tamtego

strasznego czasu. Miejsce całkowicie piękne

i wartościowe. Jestem dumna, że są takie miej-

sca w Polsce”, „Mój pobyt w muzeum trwał

około 5h”, „Niezapomniane przeżycie. By-

łam z nastoletnimi córkami – dla nich to była

piękna lekcja historii. Dla mnie wspomnienie

dzieciństwa i młodości”, „Po pierwsze – wzru-

szyłam się dwukrotnie szczerze i do bólu”...

TRUDNE PYTANIA

Z okazji 20 rocznicy podpisania porozumienia

w Stoczni Gdańskiej, 31 sierpnia 2000 roku

w Sali BHP otwarto wystawę „Drogi do Wolno-

ści” poświęconą najnowszej historii Polski, ze

szczególnym uwzględnieniem roli Solidarności.

Wizyta doradców senatorów i kongresmenów Stanów Zjednoczonych Ameryki.

Oryginalny stoczniowy stół stał się interaktywnym stanowiskiem, gdzie zwiedzający

przeglądają zdjęcia z życia codziennego podczas strajku w Sierpniu ’80

Fot. Dawid Linkowski / Archiwum ECS

57

Z powodu remontu budynku w 2007 roku

obywatelskiej przyszłości. Wystawa stała, Stoczniowców 1970, który w sensie dosłow-

ekspozycję przeniesiono do dawnego bunkra

otwarta w sierpniu 2014 roku, poświęcona nym stał się ostatnim elementem ekspozycji

nieopodal placu Solidarności, znajdującego

historii ruchu Solidarność, opozycji demokra- stałej oraz dopełnieniem sali przeznaczonej

się w podziemiach siedziby Komisji Krajowej

tycznej oraz przemianom demokratycznym na zadumę i refleksję, podobnie jak historyczna

NSZZ „Solidarność”. Prowadząca wystawę

w Europie Środkowej i Wschodniej, jest Brama nr 2 Stoczni Gdańskiej im. Lenina czy

Fundacja Centrum Solidarności przekaza-

elementem zakorzenienia się w przeszło- Sala BHP, widoczne z okien sal ekspozycyjnych.

ła wystawę ECS. Ta lokalizacja miała jednak

ści, budowania wspólnej świadomości Pierwszym wyzwaniem, przed jakim stanęli

swoje mankamenty – w podziemiach jedno-

historycznej. Promuje osiągnięcia bohaterów przygotowujący wystawę, była konieczność

cześnie mogło przebywać jedynie 50 osób,

walczących z systemem komunistycznym dostosowania jej formy do pomieszczeń za-

a zastosowane rozwiązania techniczne i tech-

o prawa i godność człowieka. Znakomicie projektowanych przez pracownię FORT, co

nologiczne nie odpowiadały standardom

wpisuje się w motto ECS: „Poznaj historię, za- nakładało pewne ograniczenia. Narzekano,

nowoczesnego wystawiennictwa.

decyduj o przyszłości” i jest odpowiedzią na że sześć identycznych sal wystawienniczych,

Przez 15 lat istnienia ekspozycji „Drogi do

zapotrzebowanie społeczne przywrócenia nieco schematycznych i ograniczonych

Wolności” odwiedziło ją blisko pół miliona

dumy z naszego największego sukcesu – po- w formie, nie pozwala na twórcze wykorzy-

zwiedzających.

kojowej rewolucji Solidarności. Ta historyczna stywanie architektury, granie przestrzenią,

Nowa wystawa miała w atrakcyjny, inter-

podstawa ma stanowić grunt dla opowieści powierzchnią, zmianę jej dynamiki. Ponieważ

aktywny i zrozumiały sposób, szczególnie

o dziejach uniwersalnej idei, która w ruchu u szczytu każdej z sal jest wielkie okno, ro-dla młodego widza, prezentować zagadnie-

Solidarność nabrała nowego wyrazu. Ma dziły się obawy, czy światło wpadające do

nia związane z najnowszą historią Polski oraz

opowiadać, jak w Polsce dokonała się rewo- wnętrza będzie pozwalało osiągnąć należy-

pokazać fenomen i oryginalność Solidarności.

lucja, która na powrót uczyniła z polskiego ty efekt scenograficzny. Trzeba pamiętać, że

Budowa nowej ekspozycji nie była łatwym

społeczeństwa – zepchniętego na margines współcześnie konstruowane wystawy zakła-

zadaniem, ponieważ dotychczas wystawy po-

za sprawą porozumień jałtańskich – aktora hi- dają zazwyczaj minimalną ingerencję światła

święcone ideom politycznym i społecznym

storii powszechnej i uniwersalnej.

lub wręcz je eliminują na rzecz wyciemnie-

były specjalnością państw autorytarnych,

nia przestrzeni czy oddziaływania jedynie za

dziełem propagandy. Autorzy musieli odpo-

PRZESTRZEŃ WYSTAWY

pomocą świateł sztucznych. Pochylone jak

wiedzieć na trudne pytanie: jak, zachowując

Zwycięzca międzynarodowego konkursu ar- w całym budynku ściany sal ekspozycyjnych

obiektywizm i dystans do wydarzeń histo-

chitektonicznego na opracowanie koncepcji miały pozostać obłożone blachą cortenową,

rycznych, pobudzić fascynację polską walką

budynku Europejskiego Centrum Solidarności, a architekt dopuszczał jedynie minimalną

z komunizmem, zwłaszcza wśród młodych

Przedsiębiorstwo

Projektowo-Wdrożenio- ingerencję i przesłanianie tych ścian bądź li-

ludzi, dla których polska rewolucja lat 80., po-

we FORT z Gdańska, na potrzeby ekspozycji kwidację cortenu.

dział Europy i komunizm to odległa historia?

zaproponował sześć sal w kształcie prosto-

Jak pokazuje ogromna liczba zwiedzających

kąta, każda o powierzchni 320–400 m kw., PRACE KONCEPCYJNE

wystawę – od jej otwarcia do sierpnia 2017

trzy na pierwszym i trzy na drugim piętrze. Konkurs na koncepcję scenariusza wystawy

roku ponad pół miliona osób, w tym znaczną

Na pierwszym piętrze zaprojektowano rów- stałej ogłoszono w maju 2008 roku. Spośród

część stanowili goście zagraniczni – Solidar-

nież pomieszczenie o powierzchni 110 m kw. czterech nadesłanych prac w sierpniu komisja

ność nadal wzbudza zainteresowanie na całym

i wysokości dwóch kondygnacji. Początkowo konkursowa wybrała propozycję firmy Media

świecie, będąc ważną lekcją pokojowej rewo-

planowano w nim kaplicę, z czego zrezygno- Kontakt z Warszawy. Co ważne, wśród człon-

lucji dla wielu pokoleń.

wano na rzecz sali o uniwersalnym przekazie ków zespołu tworzącego scenariusz było

Działalność ECS skupia się na przeszłości,

kultury pokojowych przemian na świecie. Z jej trzech działaczy opozycji demokratycznej:

a poprzez teraźniejszość wybiega ku aktywnej,

okien roztacza się widok na pomnik Poległych Mirosław Chojecki – twórca wydawnictwa

Każdy gość wystawy stałej zostaje wyposażony w audioprzewodnik, co ułatwia

Konrad Knoch

i wzbogaca zwiedzanie, koszt jego wypożyczenia wliczony jest w cenę biletu

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

TU BIJE SERCE ECS

59

NOWA, Wojciech Borowik – współpracow-

nik Komitetu Obrony Robotników, Ruchu

Obrony Praw Człowieka i Obywatela oraz

Konfederacji Polski Niepodległej, drukarz,

kolporter wydawnictw niezależnych, interno-

wany w 1981 roku, Tomasz Kuczborski – autor

PIERWSZYM WYZWANIEM, PRZED JAKIM

STANĘLI PRZYGOTOWUJĄCY WYSTAWĘ,

BYŁA KONIECZNOŚĆ DOSTOSOWANIA JEJ

FORMY DO POMIESZCZEŃ ZAPROJEKTO-

WANYCH PRZEZ PRACOWNIĘ FORT,

CO NAKŁADAŁO PEWNE OGRANICZENIA

wielu okładek książek i kaset, współpracownik

wydawnictwa NOWA, współzałożyciel i autor

pierwszej makiety „Gazety Wyborczej”, a także

znakomity historyk dr Grzegorz Majchrzak –

pracownik Instytutu Pamięci Narodowej, au-

tor kilkunastu książek i blisko 300 publikacji

naukowych i popularnonaukowych na temat

dziejów aparatu represji oraz opozycji de-

mokratycznej i Solidarności. Kompetencje

autorów scenariusza stanowiły gwarancję

profesjonalnego przygotowania materiału,

a ich aktywne uczestnictwo w historycznych

wydarzeniach legitymizowało dobór treści

i układ materiału zawarty w dokumencie.

Nowatorski pomysł polegał na tym, że narracja

wystawy miała rozpoczynać się w sali po-

święconej strajkowi sierpniowemu w Stoczni

Gdańskiej im. Lenina i strajkom w całej Polsce,

a dopiero potem opowiadać o wydarzeniach

z lat 1939–1980 i kolejnych.

13 listopada 2008 roku rozstrzygnięto

konkurs na koncepcję wystawienniczo-sceno-

graficzną wystawy stałej ECS. Wpłynęło sześć

prac. Zwyciężył projekt pracowni Studio 1:1

Beaty i Jarosława Szymańskich z Gdańska,

wykładowców Akademii Sztuk Pięknych

Jedno z wielu miejsc na wystawie, gdzie zwiedzający chętnie robią sobie zdjęcia

Konrad Knoch

Fot. Jan Rusek / Archiwum ECS

TU BIJE SERCE ECS

60

61

w Gdańsku. W uzasadnieniu jury praca ta har- corten, pokrywająca ściany sal wystawien-

W związku z tym w toku prac nad wystawą, a zwłaszcza projektem scenograficznym, koncepcja

monijnie włączała ekspozycję w architekturę niczych, została twórczo wpisana w projekt

scenariusza była wielokrotnie weryfikowana i uzupełniana przez zespół ECS oraz opiniowana

wnętrza ECS. Zaletą projektu była też pełna ekspozycji, np. w sali poświęconej stanowi wo-

przez Radę i Kolegium Historyczno-Programowe ECS. Sam projekt wystawy był weryfikowany,

zgodność ekspozycji z koncepcją scenariu- jennemu w blachach wycięto blisko 3 miliony

przede wszystkim w warstwie narracyjnej, przez najwybitniejszych polskich historyków, pro-

sza wystawy, a na tle pozostałych stwarzał oporników, a w sali poświęconej upadkowi ko-

fesorów Aleksandra Halla, Andrzeja Friszke oraz Wojciecha Polaka.

on największe możliwości wypełnienia sal munizmu w Europie Środkowej i Wschodniej

Ostatecznie w wyniku debat oraz ze względu na powstające nieopodal Muzeum II Wojny

ekspozycyjnych światłem i przestrzenią. Po w blasze na całej ścianie wycięto napisy „Upa-

Światowej w scenariuszu nie znalazły się treści dotyczące tematyki wojennej, a wydarzenia

podpisaniu w marcu 2009 roku umowy ze dek Imperium”, „Falling Empire” (odpowiednio

z lat 1945–1970 znacząco ograniczono do symbolicznych dat: 1953, 1956, 1961, 1968,

Studiem 1:1 rozpoczęły się intensywne prace zmultiplikowane i zaaranżowane). Kluczem do

opisujących bunty społeczne, powstania przeciwko władzy komunistycznej oraz budowę

projektowe.

sukcesu okazała się znakomita współpraca

Muru Berlińskiego. Najważniejszymi punktami wystawy są wydarzenia z sierpnia 1980 roku

Podsumowując. Z końcem 2008 roku ECS dys- między pracownią projektującą budynek ECS,

i grudnia 1970 roku oraz rok 1989, zakotwiczające polską drogę do wolności.

ponowało dwiema koncepcjami: scenariusza pracownią przygotowującą projekt wystawy

Równolegle z pracami nad scenariuszem wystawy i scenografią pracownicy ECS rozpoczęli

wystawy stałej oraz koncepcją wystawien- stałej i zespołem ECS.

intensywne poszukiwanie materiału ekspozycyjnego. Przeprowadzono blisko 1 tys. kwe-

niczo-scenograficzną przyszłej ekspozycji.

rend zewnętrznych, przede wszystkim w agencjach fotograficznych zarówno z Polski, jak

Rozpoczął się proces tworzenia ostatecznej PRZYGOTOWANIE WYSTAWY

i zagranicy, nawiązano kontakt z archiwami państwowymi oraz muzeami. Kontaktowano

wersji scenariusza i dokumentacji projekto- Od 2008 roku za pracę nad wystawą stałą

się również z uczestnikami i świadkami ważnych wydarzeń, pozyskując od nich cenny

odpowiedzialny był Wydział Muzealno-Ar-

materiał ekspozycyjny, zbierając relacje. Kluczowe dla wystawy okazało się porozumie-

PRZEPROWADZONO BLISKO

chiwalny i Biblioteka, którym kierował i nadal

nie z Instytutem Pamięci Narodowej, zawarte w kwietniu 2012 roku, na którego mocy

1 TYS. KWEREND ZEWNĘTRZNYCH

kieruje Paweł Golak, pełniący jednocześnie

IPN nieodpłatnie udostępnił kilka tysięcy skanów materiałów archiwalnych, w tym blisko

ZARÓWNO W POLSCE, JAK I ZA GRANICĄ, funkcję kierownika projektu. Za prace meryto-

50 nagrań audio-wideo, 400 fotografii i ponad 600 dokumentów archiwalnych. Obok

NAWIĄZANO KONTAKT Z ARCHIWAMI

ryczne był odpowiedzialny autor niniejszego

zbiorów ECS dokumenty i fotografie przekazane przez IPN stanowią najliczniej zgro-

PAŃSTWOWYMI ORAZ MUZEAMI.

tekstu. Na początku 2012 roku dyrektor ECS

madzony materiał na wystawie stałej. Udana współpraca z Archiwum Komisji Krajowej

KONTAKTOWANO SIĘ RÓWNIEŻ

Basil Kerski powołał Dział ds. Wystawy Stałej,

NSZZ „Solidarność” również pozwoliła znacząco wzbogacić ekspozycję.

Z UCZESTNIKAMI I ŚWIADKAMI

który zajmował się poszukiwaniem materia-

Ogromnym wyzwaniem było poszukiwanie materiałów do sali F, poświęconej upad-

WAŻNYCH WYDARZEŃ, POZYSKUJĄC

łów, ich pozyskiwaniem i opracowywaniem

kowi komunizmu w Europie Środkowej i Wschodniej. Pracownicy Działu ds. Wystawy

OD NICH CENNY MATERIAŁ

oraz koordynacją projektów naukowo-ba-

Stałej odwiedzili blisko 60 najważniejszych instytucji muzealnych i archiwalnych, m.in.

EKSPOZYCYJNY, ZBIERAJĄC RELACJE

dawczych. W sumie w prace merytoryczne

z Bułgarii, Czech, Estonii, Litwy, Łotwy, Rosji, Rumunii, Słowacji, Ukrainy i Węgier, spo-

nad wystawą zaangażowanych było rocznie

tykali się z historykami i byłymi opozycjonistami. Pozyskano liczne materiały i kontakty.

wej we współpracy Media Kontakt, Studia 1:1 ok. 30 osób. Wszystko, co miało się znaleźć

Poszerzono i uzupełniono wiedzę na temat ruchów antykomunistycznych w tych

i ECS, wraz z architektami budynku, ale przede na wystawie lub podlegało zmianom, było

krajach, uzyskano informacje na temat reakcji na powstanie NSZZ „Solidarność” czy

wszystkim rozpoczęły się poszukiwania i opra- analizowane i zatwierdzone przez dyrektora

wprowadzenia w Polsce stanu wojennego. Konsultowano również przygotowany

cowywanie materiału ekspozycyjnego.

ECS, który tym samym stał się kuratorem po-

przez ECS materiał merytoryczny i ekspozycyjny. W 2013 roku podpisano porozu-

Czas pokazał, że wszystkie uwarunkowa- wstającej ekspozycji.

mienie z Ośrodkiem Studiów Wschodnich im. Marka Karpia w Warszawie, w celu

nia budynku, początkowo traktowane jako Wątpliwości było co niemiara. Czas, który

weryfikacji przygotowanego materiału.

ograniczenia, okazały się pozorne. Światło minął od pokojowej rewolucji Solidarności,

wpadające przez okna do sal nadało wystawie pozwolił już podzielić się niegdyś spójnemu

OTWARTOŚĆ NA ZMIANY

zupełnie nową jakość, niespotykaną w reali- środowisku, powstały frakcje i grupy wspar-

Realizacja projektu wystawy była bardzo pracochłonna ze względu na zmiany

zowanych obecnie ekspozycjach. Pozwoliło cia. Już na poziomie koncepcji wiedzieliśmy,

w scenariuszu, zmiany ścieżki zwiedzania, konieczność dostosowania sal wysta-

na włączenie historycznej przestrzeni Stoczni że każdy z członków Solidarności zwiedza-

wienniczych do projektu Studia 1:1, a więc przygotowania projektów zamiennych.

Gdańskiej w narrację wystawy stałej. Blacha jący wystawę będzie szukał na niej „swoich”.

Pracując nad tak wielkim projektem, należało być otwartym na zmiany i uwzględniać

Konrad Knoch

TU BIJE SERCE ECS

62

63

nieustające modyfikacje, właściwie do

Qumak SA z siedzibą w Warszawie, jako lider

ostatniej chwili, wynikające z procesu twór-

konsorcjum, oraz Maciej Lubocki Multimedia

czego, nieprzerwanej kumulacji wiedzy,

Art & Education sp. z o.o. z siedzibą w Gdań-

przyrostu zbiorów, ujawniania się depozyta-

sku, a w marcu 2014 roku ECS podpisało

riuszy pamiątek po Solidarności. Studio 1:1

umowę z wykonawcą i przekazało plac budo-

wy. 30–31 sierpnia, po półrocznych, bardzo

WIZYTA NA WYSTAWIE STAŁEJ ECS TO NIE

intensywnych pracach, nastąpiło otwarcie

TYLKO „ZWIEDZANIE MUZEUM”, „BYCIE

wystawy.

W MUZEUM”, ALE ODKRYWANIE NA

NOWO I REKONSTRUOWANIE WYDARZEŃ

OPOWIEŚĆ O DROGACH

Z PRZESZŁOŚCI ORAZ BUDOWANIE PAMIĘCI

DO WOLNOŚCI

HISTORYCZNEJ, ODDZIAŁYWANIE NA

Wystawa stała przygotowana przez ECS –

ZMYSŁY

nowoczesna, multimedialna ekspozycja na

temat rewolucji Solidarności i upadku blo-

przygotowywało również prototypy roz-

ku sowieckiego – to jedna z największych

wiązań ekspozycyjnych, testowało swoje

w Polsce wystaw narracyjnych o najnowszej

założenia oraz uczestniczyło w kwerendach.

historii Polski i Europy. Wyjaśnia fenomen

Od samego początku autorzy projektu do-

i oryginalność ruchu Solidarność w sposób

skonale rozumieli miejsce, w którym działy się

ciekawy i zrozumiały dla różnych widzów:

historyczne wydarzenia w Stoczni Gdańskiej.

świadków i uczestników wydarzeń, gości z za-

Siedziba firmy znajdowała się przez osiem lat

granicy, młodego pokolenia, a nawet dzieci.

w budynku byłej dyrekcji stoczni, w tym sa-

Narrację podstawową tworzy opowieść

mym, w którym tymczasową siedzibę miało

historyczna, rekonstruująca dynamikę pro-

ECS. Umożliwiło to bardzo udaną, bezpo-

cesu w jego wielu wymiarach: politycznym,

średnią i intensywną współpracę. Efektem

społecznym, kulturalnym. Ta historyczna pod-

zrozumienia wagi historycznych przemian

stawa stanowi grunt dla opowieści o dziejach

i przestrzeni postoczniowej było znakomi-

uniwersalnej idei, która w ruchu Solidarność

te przygotowanie ekspozycji, szczególnie

nabrała nowego, historycznego wyrazu.

w części poświęconej strajkowi w Stoczni

Wizyta na wystawie stałej ECS to nie tyl-

Gdańskiej w sierpniu 1980 roku.

ko „zwiedzanie muzeum”, „bycie w muzeum”,

Ostatecznie pod koniec 2012 roku, po blisko

ale odkrywanie na nowo i rekonstruowanie

pięciu latach prac projektowych nad wystawą

wydarzeń z przeszłości oraz budowanie pa-

stałą, ECS miało kompletną dokumentację

mięci historycznej, oddziaływanie na zmysły.

projektowo-wykonawczą przyszłej ekspozy-

Jak pisze projektant wystawy stałej Jaro-

cji, a blisko rok później, w październiku 2013

sław Szymański: „Temu służyć ma wystawa

roku, wszczęło procedurę o udzielenie za-

narracyjna, na którą idzie się nie tylko po

mówienia publicznego w trybie przetargu

to, żeby się czegoś dowiedzieć, ale także po

nieograniczonego na dostawę i instalację

to, aby doświadczyć. Przeżycie jest elemen-

wystawy. W styczniu 2014 roku wybrano

tem najważniejszym, pozwalającym również

najkorzystniejszą ofertę, którą złożyły firmy:

zwiększyć chłonność umysłu i wzmocnić

Braterski pocałunek Edwarda Gierka i Leonida Breżniewa,

Konrad Knoch

kadr autorstwa Jana Morka, porusza młodzież zwiedzającą ekspozycję

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

TU BIJE SERCE ECS

65

możliwość przyswojenia wielu informacji.

W tym znaczeniu wystawa narracyjna ma

mieć również aspekt edukacyjny”.

Wystawa stała, o powierzchni blisko 3 tys.

metrów kwadratowych, została podzielona

na strefy, czyli siedem sal oznaczonych lite-

rami od „A” do „G”. Zwiedzanie rozpoczyna

się od części poświęconej strajkowi, jaki ro-

zegrał się w Stoczni Gdańskiej im. Lenina

w sierpniu 1980 roku. W sali obok pokazana

jest rzeczywistość PRL, bunty społeczne w la-

tach 1956, 1968 i 1970, 1976 oraz narodziny

opozycji demokratycznej. Zaprezentowano

również wybór kardynała Karola Wojtyły na

papieża i pierwszą pielgrzymkę Jana Pawła II

do Polski. W sali poświęconej 16 miesiącom

PRZEŻYCIE JEST ELEMENTEM

NAJWAŻNIEJSZYM, POZWALAJĄCYM

RÓWNIEŻ ZWIĘKSZYĆ CHŁONNOŚĆ

UMYSŁU I WZMOCNIĆ MOŻLIWOŚĆ

PRZYSWOJENIA WIELU INFORMACJI.

W TYM ZNACZENIU WYSTAWA

NARRACYJNA MA MIEĆ RÓWNIEŻ

ASPEKT EDUKACYJNY

legalnej działalności Solidarności można po-

czuć ówczesny powiew wolności. W jego

przeżyciu pomaga instalacja w kształcie zna-

ku Solidarność, która odbija się w lustrzanym

suficie. Wnętrze napisu, wypełnione unika-

towymi eksponatami oraz zwiedzającymi,

tworzy żywy napis Solidarność. Zwiedzanie

drugiego piętra rozpoczyna się od strefy stanu

wojennego, by potem przejść w kolejnej sali do

strajków z 1988 roku, Okrągłego Stołu i wy-

borów czerwcowych. Wystawę zamyka sala

poświęcona wydarzeniom, których efektem

był rozpad ZSRR i transformacja demokra-

tyczna krajów Europy Środkowej i Wschodniej.

W suwnicy, na której pracowała Anna Walentynowicz, zwiedzający przeglądają archiwalne

materiały zdjęciowe, mogą też – poruszając kołem sterowym imitującym ruch suwnicy –

poczuć się jak pracownik stoczni

Fot. Dawid Linkowski / Archiwum ECS

66

Ostatnim etapem zwiedzania jest Sala im. Jana Pawła II, znajdująca się na pierwszym piętrze

polityczną, o wspólnotę i społeczeństwo oby-

budynku, poświęcona uniwersalnemu przesłaniu wolności i solidarności.

watelskie, wreszcie o wolność.

Sama narracja wystawy została przygotowana w języku polskim i angielskim. Na pierwszym

Ta strategia się powiodła. Z doświadcze-

planie widać krótkie teksty wstępne (nieprzekraczające 1 tys. znaków) prezentowane na

nia trzech lat wynika, że zaproponowana

zabudowach, jak i same zabudowy, instalacje artystyczne, na których nadrukowane są mało-

na wystawie polifonia pozwala ekspozycję

i wielkoformatowe fotografie czy archiwalia. W podstawowej ścieżce zwiedzania znalazło

zwiedzać wielokrotnie, za każdym razem od-

się również blisko 800 fotografii, 1 tys. archiwaliów przede wszystkim w postaci nadruków

czytywać inne treści. Uczestnicy i świadkowie

i rekonstrukcji oraz 700 obiektów gabarytowych, w tym ok. 200 skrzynek narzędziowych.

wydarzeń, kuratorzy, rekrutujący się spośród

Do najważniejszych eksponatów należą oryginalne Tablice 21 Postulatów Gdańskich

pracowników ECS, oraz przewodnicy tury-

(zwane przez pracowników ECS gdańską Mona Lisą); suwnica, na której pracowała Anna

styczni oprowadzali już grupy niezliczoną

Walentynowicz; przestrzelona kurtka Ludwika Piernickiego, 20-letniego stoczniowca, ofia-

liczbą ścieżek, np. Stocznia w roli głównej;

ry Grudnia ’70, czy biurko Jacka Kuronia.

Kultura niezależna; Rewolucja wolontariuszy;

Na kolejny poziom wystawy składają się NIE CHCEMY NA WYSTAWIE ZAMYKAĆ

Mali i duzi bohaterowie; Kultura pokojowych

multimedialne ekrany, w znakomitej części HISTORII W BEZKRYTYCZNEJ

przemian; Kościół z robotnikami, robotni-

dotykowe, stanowiące swoiste multimedialne INTERPRETACJI. DAJEMY MOŻLIWOŚĆ

cy z Kościołem; Ścieżka kaszubska…. Wielu

repozytoria historyczne. Znalazło się w nich POLIFONII I KONSTRUOWANIA PRZEZ

zwiedzających, niezależnie od tego kim są,

blisko 1 tys. krótkich tekstów, ponad 3,2 tys. WIDZA WŁASNYCH OPOWIEŚCI,

bardzo głęboko przeżywa tę opowieść. Na

zdjęć i archiwaliów, 220 filmów, 9 materiałów Z TROSKĄ WSZAKŻE O UNIKANIE

ich twarzach nierzadko pojawia się wzrusze-

dźwiękowych (w sumie 670 minut) i 12 ani- RELATYWIZMU, DOPUSZCZAJĄCEGO

nie, a nawet łzy. Starsi wracają pamięcią do

macji. Do tego doszły bazy danych dotyczące DOWOLNOŚĆ INTERPRETACJI

młodości, wielu zapewne wciąż czuje dumę

m.in. strajków sierpniowych w Polsce oraz W ODNIESIENIU DO KLUCZOWYCH

z sukcesu pokojowej rewolucji Solidarności.

struktur Solidarności w latach 1980–1981, POJĘĆ I WYDARZEŃ

Młodsi bardzo często dziwią się i dopytują,

zawierające ponad 6 tys. haseł i ponad 2 tys.

jak to możliwe? Gościom z zagranicy trudno

ilustrujących je materiałów ikonograficznych. Dzięki temu, że wystawa jest zarządzana

uwierzyć.

z poziomu komputera, bazy te, podobnie jak zawartość pozostałych stanowisk multi-

Cały wysiłek ECS ogniskujemy na tym, by

medialnych, można modyfikować i uzupełniać.

duma z Solidarności przełożyła się na wiarę

w potencjał solidarnościowego dziedzictwa

POLIFONIA

i energię społeczną.

Stworzenie jednej, wspólnej dla wszystkich narracji oczywiście nie jest możliwe. Nie

chcemy na wystawie zamykać historii w bezkrytycznej interpretacji. Dajemy możli-

Konrad Knoch

wość polifonii i konstruowania przez widza własnych opowieści, z troską wszakże

kierownik Działu Badań Historycznych,

o unikanie relatywizmu, dopuszczającego dowolność interpretacji w odniesieniu do

niegdyś kierownik Działu ds. Wystawy Stałej,

kluczowych pojęć i wydarzeń. Troska ta nie może jednak oznaczać dydaktyzmu

odpowiedzialny za przygotowanie ekspozycji

polegającego na ferowaniu ocen, lecz na przedstawianiu informacji w sposób nie

w ECS pracuje od 2008 roku

tylko zrozumiały i atrakcyjny dla współczesnej wrażliwości, lecz także w szerokim

kontekście. Przekonanie o tym, że totalitarny komunizm był zły, widz winien po-

siąść nie dlatego, że tak to komunikujemy, lecz dlatego, że niemal namacalnie

dotknie tego zła. Wystawa podpowiada w sposób wyrazisty, choć nie dydaktycz-

ny, pewne odpowiedzi i skłania do stawiania pytań, które wciąż należy ponawiać:

o miejsce solidarności we współczesnym świecie, o sferę publiczną, o filozofię

Któregoś dnia przyszedł na wystawę mężczyzna z wędką, na jej zakończeniu miał

przymocowane szczypce. Zdejmował karteczki, na każdej zapisywał jedną literę i z niemałymi

trudnościami odwieszał je na powrót na dużej wysokości. Do dziś zwiedzający pytają o hasło

„Wolność nie ma granic”, kto je tam powiesił?

Fot. Dawid Linkowski / Archiwum ECS

KULTURA

OBYWATELSKA

Spacer subiektywny po wystawie stałej dla uczestników dnia otwarcia przestrzeni

SOLIDARNOŚĆ CODZIENNIE. W roli przewodnika Jakub Wygnański, socjolog,

dawny działacz Solidarności i komitetów obywatelskich, uczestnik obrad Okrągłego Stołu,

dziś prezes zarządu Pracowni Badań i Innowacji Społecznych „Stocznia” , 26 sierpnia 2017

Fot. Dawid Linkowski / Archiwum ECS

Patrycja Medowska

SOLIDARNOŚĆ JEST MOŻLIWA

Upamiętnienie dziedzictwa Solidarności

jest główną misją Europejskiego Centrum

Solidarności, ale zarówno założyciele in-

stytucji, jak i my jako zespół od początku

wyrażaliśmy głębokie przekonanie, że

ECS nie może być tylko miejscem pamię-

ci. Wiedzieliśmy, że nie możemy zamknąć

Solidarności w muzealnej gablocie, ale

chcemy pokazać jej współczesny i uni-

wersalny wymiar. Czuliśmy, że ideowe

bogactwo Solidarności może obudzić

niespożyte pokłady energii społecznej,

o którą w świecie deficytu wartości mu-

simy i chcemy zadbać.

Zadaniem arcytrudnym było konstruowanie

programu instytucji bez stałej siedziby i bez

głównego narzędzia, jakim mieliśmy się po-

sługiwać, czyli wystawy stałej poświęconej

Solidarności. Brakowało punktu odniesienia.

Brakowało miejsca, w którym to, co realizowali-

śmy, zyskałoby swoją widoczność i tożsamość.

Myślę, że trudno było naszej publiczności

zrozumieć nasze intencje i cele. Działania

rozproszone po całym Gdańsku nie mogły

być na tyle wyraziste, aby stworzyć spój-

ny obraz profilu instytucji. Duże nadzieje na

zmianę pokładaliśmy w naszej nowej siedzibie –

Domu Solidarności, jak ją dziś nazywamy. Ta-

kie bowiem było nasze, moje marzenie, aby to

miejsce przyciągało ludzi, którzy uwiarygodnią

społeczny etos Solidarności i poprzez swoją

działalność pokażą, że nie jest to zamknięty

etap najnowszej historii Polski, ale żywa idea,

która łączy i generuje aktywność.

Dwustu młodych z 44 krajów świata podczas pierwszej edycji FORUM MŁODYCH w Polskiej

Filharmonii Bałtyckiej spotkało się z laureatami Pokojowej Nagrody Nobla, którzy przyjechali

do Gdańska w 25 rocznicę przyznania tej nagrody Lechowi Wałęsie, wśród gości był m.in.

duchowy przywódca narodu tybetańskiego – Dalajlama XIV, 5 grudnia 2008

Fot. Łukasz Unterschuetz / Archiwum ECS

72

73

PRAKTYKA SOLIDARNOŚCI

W dzisiejszym złożonym i niepewnym świecie

Napięcie pomiędzy upamiętnianiem a akty-

potrzeba nam przede wszystkim solidarności

wizacją społeczną ma dychotomiczny charak-

codziennej, opartej na zaufaniu, życzliwo-

ter. Nie da się bowiem obu celów realizować

ści i wzajemności. Te zaś najlepiej budować

równolegle tymi samymi działaniami: upamięt-

poprzez współdziałanie, dlatego ECS rozwi-

nianie nie jest efektywną formą aktywizacji,

ja i wspiera działania realizowane przez i dla

aktywizacja zaś słabo służy upamiętnianiu.

mieszkańców Gdańska.

Dlatego tak ważne było wypracowanie misji,

Prapoczątkiem myślenia o inicjowaniu ak-

która pełni funkcję busoli w pracy Wydzia-

tywności społecznej w odniesieniu do

łu Kultury Obywatelskiej, troszczącego się

dziedzictwa Solidarności jest projekt ZRO-

o rozwój społeczeństwa obywatelskiego

ZUMIEĆ SIERPIEŃ. Projekt dla każdego – dla

oparty na ideowym dziedzictwie Solidarności.

tego, kto już aktywnie działa w swojej spo-

Nasza misja jest dwupłaszczyznowa: eduku-

łeczności, jak i tego, kto dopiero zaczyna

jemy dla rozwoju społecznego i praktykujemy

myśleć o społecznym zaangażowaniu. I tak już

solidarność.

od siedmiu lat mieszkańcy dzielnic Gdańska

Sierpień ’80 wzrusza, inspiruje i pobudza na-

we współpracy z ECS zmieniają świat wokół

szą społeczną wyobraźnię mimo sporu wokół

siebie na lepszy. Sprawiają, że ich najbliższe

jego protagonistów. ECS pokazuje i populary-

otoczenie staje się bardziej przyjazne, od-

zuje to, co uniwersalne – etykę solidarności,

krywają zapomniane historie swoich domów,

której podwaliny dał ks. prof. Józef Tischner.

ulic, dzielnic i zbliżają się do siebie, organizu-

Pod hasłem ETYKA SOLIDARNOŚCI, wraz

jąc wydarzenia integrujące – pikniki, spacery

z miastem Gdańsk, rokrocznie zapraszamy do

z przewodnikiem, potańcówki, czyny społecz-

namysłu nad aktualnością pojęcia solidarności

ne. Co najważniejsze, robią to wspólnie. Jako

i nadziejami, jakie niesie ona dla współczesne-

ECS towarzyszymy aktywnym obywatelom

go świata. Gdzie szukać cnót, wokół których

od pomysłu do realizacji projektu, łączymy

możemy budować wspólnotę w epoce zglo-

potencjały, wspieramy szkoleniowo i finanso-

balizowanej, kiedy decyzje zapadają coraz

wo. I razem udowadniamy, że solidarność jest

dalej od zwykłego człowieka – zastanawiał

możliwa. Konsekwentnie rozwijany program

się w 2017 roku prof. Michael J. Sandel, ame-

nawiązywania relacji z mieszkańcami miasta

rykański filozof z Uniwersytetu Harvarda.

przyczynił się w fundamentalny sposób do

„Przede wszystkim chodzi o cnotę obywa-

zbudowania zaufania społecznego wobec in-

telstwa, która jest znanym od starożytności

stytucji, a nade wszystko wobec budowanej

obowiązkiem i dążeniem. Jedyną odpowiedzią

wówczas siedziby ECS, która dla większości

na kryzys polityczny, któremu stawiamy teraz

mieszkańców Gdańska była tajemnicą, budzi-

czoło, jest odkrycie na nowo demokratycz-

ła nieprzychylne reakcje.

nej obywatelskości” – twierdzi Sandel, który

Niematerialnym efektem projektu jest nie

namawia nas – jak rozumiem – do pracy nad

tylko nieformalna wspólnota aktywistów

włączaniem do wspólnoty, do wpływania na

ZROZUMIEĆ SIERPIEŃ, ale też powstawanie

rzeczywistość, do solidarności.

nowych organizacji pozarządowych tworzo-

nych przez społeczników, którzy poznali się

Wykład prof. Shalini Randerii, rektor Instytutu Nauk o Człowieku w Wiedniu, dyrektor

oraz profesor antropologii społecznej i socjologii w Instytucie Studiów Międzynarodowych

Patrycja Medowska

i Rozwoju w Genewie, pod tytułem „Solidarność w czasach globalnych powiązań”,

w ramach cyklu ETYKA SOLIDARNOŚCI, 30 sierpnia 2016

SOLIDARNOŚĆ JEST MOŻLIWA

Fot. Dawid Linkowski / Archiwum ECS

75

przy realizacji działań projektowych. „ZRO-

odpowiedzialne za udostępnianie przestrzeni PROGRAM PRAKTYKI OBYWATELSKIEJ

ZUMIEĆ SIERPIEŃ dał mi i mojej grupie

społecznikom, informowanie o niej i włącza- DLA IMIGRANTÓW I IMIGRANTEK dał nam

inicjatywnej przestrzeń, możliwość i wsparcie

nie do sieci współpracy.

odwagę sięgnięcia po więcej, po miejską poli-

rozpoczęcia działalności na rzecz naszej dziel-

tykę migracyjną. Model Integracji Imigrantów

nicy. Przy corocznej współpracy nasza grupa

DZIAŁANIA NA RZECZ

powstał wysiłkiem wielu osób i instytucji,

mogła rozpocząć bardziej profesjonalną i od-

WYKLUCZONYCH I WSPÓLNIE Z NIMI

w tym ECS, które współzarządzają dziś pro-

powiedzialną pracę jako Stowarzyszenie 180

Ważnym zadaniem ECS w obszarze oby- cesem przełożenia modelu na praktyczne

Stopni” – wspomina Katarzyna Werner, ani-

watelskim jest troska o spójność społeczną. rozwiązania w mieście.

matorka i przewodniczka lokalna z Nowego

Realizujemy ją poprzez działania na rzecz W ramach prac nad wdrożeniem Modelu In-

Portu.

wykluczonych i wspólnie z nimi. PROGRAM tegracji Imigrantów ECS – odpowiedzialne za

Chcemy jednak, aby sierpień trwał przez cały

PRAKTYKI OBYWATELSKIEJ DLA IMIGRAN- obszar Kultura – proponuje i wdraża w part-

rok i dlatego intensyfikujemy program wspar-

TÓW I IMIGRANTEK ma ułatwić nowym nerstwie z innymi instytucjami takie zmiany

cia społeczników. Właśnie w sierpniu 2017

mieszkańcom Gdańska adaptację oraz zachę- w organizacji wydarzeń kulturalnych, aby mia-

roku, miesiącu dla nas najważniejszym, od-

cić ich do zaangażowania w życie społeczne ły inkluzywny i integracyjny charakter.

daliśmy im nową przestrzeń na tradycyjnie

i kulturalne miasta. Poprzez kilkumiesięczny Z naszymi partnerami społecznymi organizu-

już pozarządowym trzecim piętrze ECS –

program przywracamy im poczucie spraw- jemy Dni Równości uwrażliwiające na sytuację

SOLIDARNOŚĆ CODZIENNIE. To dostoso-

czości, które zazwyczaj tracą w chwili osób LGBT w Polsce. Swoją prospołeczną

wana do potrzeb społeczników przestrzeń

przeniesienia w nieznane środowisko.

działalność opartą na idei solidarności ECS

wspólnej pracy, animacji, sieciowania oraz

„Na początku czułam się w Gdańsku bardzo prowadzi przez cały rok, ale ważne są rów-

podnoszenia

kompetencji.

Realizowany

wystraszona, samotna, myślałam, że jestem nież rytuały – świętujemy szczególnie m.in.

wspólnie z Wydziałem Rozwoju Społecznego

sama na świecie, ale gdy poznałam ekipę in- Światowy Dzień Solidarności z Autyzmem

Urzędu Miejskiego w Gdańsku wielowątkowy

nych migrantów, już wiedziałam, że inni też (2 kwietnia), Dzień Solidarności z Uchodźca-

program ma na celu powołanie nowych ini-

czują tak jak ja. Takie spotkania dają mi dużą mi (15 października), Międzynarodowy Dzień

cjatyw obywatelskich służących wzmacnianiu

nadzieję, pewność siebie. Teraz, jeśli mam Praw Człowieka (10 grudnia) czy Międzynaro-

społeczeństwa obywatelskiego i poprawie

problem, mogę do kogoś zadzwonić i już dowy Dzień Migranta (18 grudnia).

jakości życia w mieście. Wspierając począt-

nie jestem sama” – wspomina Cristiana Ma-

kujących społeczników, uzupełniamy lukę

chalińska z Călărași w Rumunii, uczestniczka ŚWIADOMOŚĆ OBYWATELSKA

w procesie ich rozwoju: wolontariat/pierwsze

pierwszej edycji programu w 2014 roku.

I TOŻSAMOŚĆ

działanie – grupa nieformalna – początkują-

Z rozbawieniem, ale i dumą wspominam dziś Świadomość obywatelską i tożsamość

ca organizacja pozarządowa – profesjonalna

pierwszy dzień programu otwarcia Europej- budujemy poprzez edukację adresowaną

organizacja pozarządowa. ECS otacza opieką

skiego Centrum Solidarności w sierpniu 2014 głównie do młodych odbiorców, uczniów.

grupy po wolontariacie i pierwszych próbach

roku. To był dzień obywatelski, w ramach Szkoła radzi sobie z procesem nauczania,

działań na rzecz dobra wspólnego, a przed

którego także migranci przygotowali swój pro- zdecydowanie gorsze wyniki osiąga w kształ-

profesjonalną organizacją pozarządową.

gram. Był i pokaz mody czeczeńskiej, i poezja towaniu umiejętności i postaw obywatelskich.

Przestrzeń SOLIDARNOŚĆ CODZIENNIE ma

rumuńska, i wspólne sadzenie roślin typo- Jest to zadanie trudne w realizacji, ponieważ

jeszcze jedną cechę wyróżniającą ją spośród

wych dla krajów migrantów, i chór, i warsztaty, jest działaniem wbrew trendowi. W erze

innych – jest współzarządzana przez społecz-

i wiele innych aktywności. Budziło to pewne konsumpcjonizmu i łatwych wyborów, wo-

ników, m.in. przez wolontariuszy. Regionalne

zdziwienie gdańszczan, ale było niezwykle bec deficytu autorytetów, braku zaufania

Centrum Wolontariatu, również mające swoją

ważnym symbolem, manifestacją otwarto- oraz degradacji wartości demokratycznych

siedzibę na trzecim piętrze ECS, jest współ-

ści i innowacyjności tego miejsca. Pierwszy uczenie otwartości, odpowiedzialności,

Ta historia mrozi krew w żyłach: twarogowy potwór, smakosz naleśników, chce przejąć kontrolę

Patrycja Medowska

nad mleczarniami i sklepami z nabiałem – to jeden z wielu bohaterów filmu, jaki w technice

animacji poklatkowej wyprodukowały dzieci podczas warsztatów ZROZUMIEĆ SIERPIEŃ.

SOLIDARNOŚĆ JEST MOŻLIWA

Na czerwonym dywanie odbierają pierwszego w swoim życiu Oscara, 28 sierpnia 2014

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

77

zaangażowania może wydawać się sprzecz-

ne z logiką. Wierzymy jednak, że poprzez

wzmacnianie takich właśnie kompetencji

w konsekwencji rozwijamy te umiejętności

młodych ludzi, które umożliwią im skuteczne

i aktywne uczestnictwo w życiu społecznym.

Program edukacyjny ECS odpowiada na

diagnozowane deficyty – uczymy kry-

tycznego myślenia poprzez analizę źródeł

(wystawa stała ECS, fotografia, filmy) i umie-

jętności formułowania i wyrażania własnych

poglądów w poszanowaniu poglądów in-

nych. Pokazujemy atrakcyjność i efektywność

wspólnotowego działania w czasach, w któ-

rych premiowany jest indywidualny sukces,

uczymy wrażliwości i empatii.

ŚWIADOMOŚĆ OBYWATELSKĄ

I TOŻSAMOŚĆ BUDUJEMY POPRZEZ

EDUKACJĘ ADRESOWANĄ GŁÓWNIE

DO MŁODYCH ODBIORCÓW, UCZNIÓW.

SZKOŁA RADZI SOBIE Z PROCESEM

NAUCZANIA, ZDECYDOWANIE GORSZE

WYNIKI OSIĄGA W KSZTAŁTOWANIU

UMIEJĘTNOŚCI I POSTAW OBYWATELSKICH

Poprzez różnorodne formaty edukacyj-

ne pobudzamy społeczną wyobraźnię dzieci

i młodzieży, zachęcając do aktywności.

Z dużym powodzeniem współpracujemy

z samorządami uczniowskimi – pierwszymi

obszarami aktywności obywatelskiej uczniów.

Kształtujemy postawy antydyskryminacyjne,

uwrażliwiamy na mowę nienawiści i proble-

matykę dotyczącą migrantów i uchodźców.

Oddajemy inicjatywę programową w ręce

młodzieży, która samodzielnie przygotowuje

coroczną konferencję młodzieżową FORUM

MŁODYCH. „Po raz pierwszy w historii debat

w Gdańsku to młodzież współmoderowała

Adepci AKADEMII SOLIDARNOŚCI w trakcie warsztatów, 22 ‎lutego ‎2016

Patrycja Medowska

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

SOLIDARNOŚĆ JEST MOŻLIWA

panele dyskusyjne. Jednemu młodemu

sie brutalnej debaty o uchodźcach w Polsce

prowadzącemu towarzyszył jeden dorosły

wspólnotowe doświadczenie różnorodności

moderator. Taka konfiguracja z pewnością

nabrało niewiarygodnej wręcz mocy.

pozwala bardziej dotrzeć do odbiorcy” – przy-

Kultura obala stereotypy. Bardzo poru-

znaje 18-letni Filip Górski, uczeń III Liceum

szającym naszą wrażliwość wydarzeniem

Ogólnokształcącego w Gdańsku oraz członek

był koncert Expat Philharmonic Orchestra

Młodzieżowej Rady Miasta Gdańska i Rady

w ramach festiwalu SOLIDARITY OF ARTS –

Programowej FORUM MŁODYCH, recenzu-

orkiestry znakomitych muzyków klasycznych,

jąc edycję 2016.

Wspólnie z Centrum Edukacji Obywa-

POPRZEZ SYSTEMATYCZNE I KONSEKWENTNIE

telskiej animujemy szkoły do realizowania

REALIZOWANE PROJEKTY EDUKACYJNE

solidarnościowego programu edukacyjnego

ECS WSPOMAGA PROCES BUDOWANIA

w szkole – w wymiarze historycznym i spo-

SPOŁECZEŃSTWA OBYWATELSKIEGO –

łecznym. SOLIDARNE SZKOŁY są już w całej

UWRAŻLIWIA, KSZTAŁCI, WZMACNIA

Polsce. Rodzi się w ten sposób sieć współpra-

KOMPETENCJE SPOŁECZNE, ANIMUJE

cy na rzecz demokratycznych wartości.

Poprzez systematyczne i konsekwentnie

którzy z różnych względów musieli opuścić

realizowane projekty edukacyjne ECS wspo-

swoje ojczyzny i dziś w różnych zakątkach

maga proces budowania społeczeństwa

Europy starają się rozwijać swój talent. Jak-

obywatelskiego – uwrażliwia, kształci, wzmac-

że daleki od stereotypowego postrzegania

nia kompetencje społeczne, animuje.

migranta jest wizerunek muzyka orkiestry

symfonicznej, który gra Beethovena…

BUDOWANIE KOMPETENCJI

Kultura stawia pytania o dziś i o jutro. Podkre-

SPOŁECZNYCH

śla znaczenie fundamentalnych dla ludzkości

Wzmacnianie prodemokratycznych postaw

wartości. Takich jak wolność. Co roku twórcy

społecznych nie uda się bez wrażliwości ludzi

filmowi pokazują nam podczas ALL ABOUT

na to, co dzieje się wokół nich. Pobudzanie

FREEDOM FESTIVAL, gdzie wolności nie

wrażliwości jest zadaniem kultury. Poprzez

ma i jakie ma to dla nas znaczenie. Cieszy,

kulturę pokazujemy skalę wyzwań współ-

że choć festiwal jest najstarszym projektem

czesnego świata, subtelnie wskazujemy na

ECS, realizowanym od 2007 roku, wciąż bu-

konieczność budowania solidarnych rela-

dzi zainteresowanie, dyskusja o wolności jest

cji międzyludzkich, tworzenia wspólnoty.

aktualna i atrakcyjna, a nadto uniwersalna,

Kultura łączy, oswaja inność i otwiera. Nieza-

służy dialogowi, nawet trudnemu. Od 2016

pomnianym wspólnotowym przeżyciem jest

roku o wolności na podstawie najlepszych

nasz coroczny rytuał śpiewania kolęd w ogro-

filmów AAFF dyskutujemy z publicznością ro-

dzie zimowym ECS. Szczególnie wspominam

syjską w pobliskim Kaliningradzie. Różnimy się

moment, kiedy kolejne zwrotki „Cichej nocy”

w wielu ocenach, ale są też obszary wspól-

śpiewali w swoich ojczystych językach przy-

nych diagnoz. I zaczynamy sobie ufać.

chodźcy z Libii, Kolumbii, Chin…, a na pile

Kultura jest dla nas narzędziem zmiany

śpiewającej zagrał muzyk z Ukrainy. W cza-

społecznej. Poprzez różnorodne działania

80

z wykorzystaniem instrumentarium kulturo- europejską, którym zależy na jakości pracy

w Europie, oraz jej wydawca honorowani są

wego aktywizujemy społeczności Trójmiasta i etyce zawodowej. Absolwentom projektu

nagrodą AMBASADOR NOWEJ EUROPY.

do działania na rzecz bardziej solidarnego dajemy możliwość publikowania swoich opi-

Doświadczenie polskiej Solidarności pozosta-

i otwartego świata.

nii na łamach dwumiesięcznika „New Eastern

je źródłem nadziei nie tylko dla tych, którzy nie

Europe” i Eastbook.eu – partnerów projektu.

żyją w społeczeństwach otwartych i demo-

DIALOG EUROPEJSKI

„AKADEMIA SOLIDARNOŚCI to wspania-

kratycznych. Dla nich jednak w szczególności.

Wspólnotę wartości demokratycznych budu- ła okazja do współpracy z fantastycznymi

W tej polskiej historii swoje historie odnajdują

jemy także w wymiarze międzynarodowym. ludźmi, potrafiącymi prowadzić dialog w kwe-

wszyscy – imigranci, uchodźcy, opozycjoniści,

Współorganizowany cyklicznie wspólnie stiach, w których się ze sobą nie zgadzają.

liderzy przemian demokratycznych z całego

z siecią MitOst dwuletni projekt edukacyjny A co najważniejsze, chcą się czegoś od siebie

świata – z Białorusi, Ukrainy, Czeczenii, Tune-

SĄSIEDZI 3.0, dla młodych aktywistów z Bia- nawzajem nauczyć” – recenzuje Kaja Puto,

zji, Egiptu, Turcji, Libii, Syrii… Przyjeżdżają tu

łorusi, Polski i Ukrainy, pomaga im planować, dziennikarka „Krytyki Politycznej” oraz re-

i przypominają nam to, o czym przez ponad

realizować i ewaluować działania prospołecz- daktorka w wydawnictwie Korporacja HA!art,

30 lat zapomnieliśmy, o naszym ideowym bo-

ne w ich lokalnych społecznościach. KULTURA uczestniczka edycji 2015 i tutorka wyszeh-

gactwie, jakie stanowiła Solidarność.

DLA LOKALNEGO ROZWOJU to realizowa- radzkiej edycji AKADEMII SOLIDARNOŚCI

Szczególnie wizyta studyjna uczestników

2016.

arabskiej wiosny z Tunezji i Egiptu w 2011

DOŚWIADCZENIE POLSKIEJ

ECS stara się również intelektualnie mierzyć

roku uświadomiła nam moc solidarnościo-

SOLIDARNOŚCI POZOSTAJE ŹRÓDŁEM

z dynamicznie zmieniającym się krajobrazem

wego etosu. Mówili: „Rewolucji uczyliśmy się

NADZIEI NIE TYLKO DLA TYCH, KTÓRZY

polityczno-społecznym Europy. Raz w roku

na przykładzie waszej Solidarności”. To wielka

NIE ŻYJĄ W SPOŁECZEŃSTWACH

uznane autorytety, ale też młodzi wybitni

odpowiedzialność, wielki przywilej i wielka ra-

OTWARTYCH I DEMOKRATYCZNYCH.

dość móc budować świat otwarty, świat bez

badacze i publicyści zajmujący się debatą eu-

DLA NICH JEDNAK W SZCZEGÓLNOŚCI.

podziałów. W mikro- i w makroskali.

ropejską, spotykają się w Gdańsku podczas

W TEJ POLSKIEJ HISTORII SWOJE

Forum Europejskiego EUROPA Z WIDOKIEM

HISTORIE ODNAJDUJĄ WSZYSCY –

Patrycja Medowska

NA PRZYSZŁOŚĆ, aby poddać interpretacji

IMIGRANCI, UCHODŹCY,

zastępca dyrektora ds. kultury obywatelskiej

wydarzenia mijającego roku, ocenić kondycję

OPOZYCJONIŚCI, LIDERZY PRZEMIAN

kieruje Wydziałem Kultury Obywatelskiej

współczesnej Europy, jej projekty polityczne,

DEMOKRATYCZNYCH Z CAŁEGO

w ECS pracuje od 2008 roku

relacje z sąsiadami i prognozować przyszłość.

ŚWIATA

To projekt realizowany od 2012 roku we

ny wspólnie z Instytutem Adama Mickiewicza współpracy ze stałymi partnerami, takimi

projekt dla młodych menedżerów kultury jak Kolegium Europy Wschodniej im. Jana

z Polski oraz krajów Partnerstwa Wschod- Nowaka-Jeziorańskiego

we

Wrocławiu,

niego. Młodzi działacze podnoszą swoje miastem Gdańsk, redakcją „New Eastern

kompetencje z zakresu zarządzania projek- Europe”, Fundacją im. Heinricha Bölla, Funda-

tami kulturalnymi i przygotowują koncepcje cją Współpracy Polsko-Niemieckiej i innymi.

działań, które następnie implementują w spo- W trakcie forum najlepsza publikacja wydana

łecznościach w swoich krajach. AKADEMIA w języku polskim, która w sposób nowatorski

SOLIDARNOŚCI skierowana jest z kolei do przedstawia współczesne doświadczenia Eu-

młodych intelektualistów, dziennikarzy i ana- ropejczyków lub tłumaczy wpływ procesów

lityków ze świata, zajmujących się refleksją historycznych na aktualną sytuację polityczną

W ramach dnia obywatelskiego podczas otwarcia ECS bogaty program przygotowali

migranci, uczestnicy PROGRAMU PRAKTYKI OBYWATELSKIEJ DLA IMIGRANTÓW

I IMIGRANTEK, 30 sierpnia 2014

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

KULTURA

Echo Collective plays Amnesiac (Radiohead) w audytorium podczas festiwalu

SOLIDARITY OF ARTS. Czas pokazał, że jako przestrzeń koncertową możemy

w ECS wykorzystywać również ogród zimowy i Salę Jana Pawła II

Fot. Dawid Linkowski / Archiwum ECS

Iwona Katarzyńska-Czaplewska

OTWARCIE NOWEJ SIEDZIBY DAŁO

KULTURA W PRZESTRZENI

NAM NOWE MOŻLIWOŚCI W POSTACI

BAZY LOKALOWEJ. DYSPONUJEMY

WARTOŚCI

NIESAMOWITĄ PRZESTRZENIĄ DO

EKSPERYMENTÓW, STOPNIOWO JĄ

Pierwsze, co można zauważyć, przeglą-

BADAMY, Z WIĘKSZYM LUB MNIEJSZYM

dając kalendarz działań kulturalnych

SUKCESEM

ECS, to wielość i różnorodność. Za

naszym programem stoi namysł odpo-

wiedzi na fundamentalne pytania, jakie

stawiamy sobie codziennie: czy satysfak-

cjonuje nas kultura dla samej siebie? czy

częściej organizować projekty bardzo

wartościowe niż popularno-masowe?

jak czynić z kultury nośnik idei i agrega-

tor społecznych energii, a przez kulturę

opowiadać o znaczeniu dziedzictwa re-

wolucji Solidarności?

Obecny kształt projektów kulturalnych reali-

zowanych przez ECS to rezultat pracy wielu

osób na przestrzeni ostatnich lat. W Dzia-

le Kultury Obywatelskiej pracujemy obecnie

w sześcioosobowym zespole, który tworzą

profesjonalni i niezwykle zaangażowani mło-

dzi menedżerowie. Projekty kulturalne ECS

realizowane są jednak międzywydziałowo,

zarówno przez nasz dział, jak i bibliotekę,

mediatekę oraz Dział Archiwum i Organiza-

cji Wystaw. Narzędziami wykorzystywanymi

w realizacji przedsięwzięć kulturalnych są m.in.

performance, spotkania autorskie, warsztaty

twórcze, pokazy filmowe, warsztaty reporter-

skie, koncerty i małe formy muzyczne.

JAK PRZEKONYWAĆ

NIEPRZEKONANYCH?

Tworzymy duże festiwale, które groma-

dzą publiczność zapełniającą audytorium

z 400 miejscami, i małe formaty, jak spotkania

Wydarzenia muzyczne na stałe zagościły w ogrodzie zimowym,

koncerty są wówczas niebiletowane

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

87

z autorami książek czy warsztaty twórcze

piszą scenariusz, opracowują pomysł na postaci, przygotowują scenografię, realizują kolejne

dla 20–30 odbiorców. Współpracujemy

ujęcia…, żeby na koniec obejrzeć efekt pracy na dużym ekranie w towarzystwie zaproszonych

z artystami znanymi, o wielkim dorobku, i po-

przez siebie gości. To jest kultura w działaniu.

czątkującymi twórcami. Odbiorcami są i dorośli,

Z doświadczenia wiemy, że uczestnicy takich projektów wracają, stając się stałymi odbiorca-

i dzieci, znawcy kina i muzyki współczesnej,

mi oferty ECS. Można się z tego cieszyć, ale i mechanizm ten rodzi zagrożenie, że będziemy

ale i osoby po raz pierwszy mające kontakt

przekonywać przekonanych, że ukonstytuuje się stała grupa odbiorców, niszowa, postrzega-

z kulturą wysoką. Liczy się dla nas nie tylko

na jako hermetyczna i elitarna.

końcowy efekt, ale proces, który wydarzenia

kulturalne uruchamiają.

ŻYWIOŁ FESTIWALOWY

Z oglądu poszczególnych form naszej aktyw-

Najdłużej realizowanymi przez ECS projektami i cieszącymi się największą liczbą uczest-

ności kulturalnej, ich założeń merytorycznych

ników są bez wątpienia ALL ABOUT FREEDOM FESTIVAL (AAFF) oraz SOLIDARITY OF

i sposobów realizacji wyłania się wspólny cel

ARTS (SOFA).

i kierunek działań kulturalnych: budowanie

AAFF w 2016 roku obchodził 10 urodziny. Ta impreza w pełni oddaje nasze myślenie o kultu-

świadomości i kompetencji społecznych oraz

rze. Podczas kilku październikowych dni prezentujemy wybitne artystycznie i nowatorskie

tworzenie więzi lokalnych. Kulturę pojmuje-

w formie pozycje światowego kina, również polskie premiery, jak „Majdan. Rewolucja god-

my szeroko jako narzędzie zmiany społecznej,

ności” (reż. Siergiej Łoźnica) czy „Mama” (reż. Xavier Dolan). Kryterium wyboru jest temat:

uwrażliwiające, pozwalające odpowiedzieć

wolność, kondycja współczesnego człowieka, zagrożenia demokracji. Filmy są impulsem

na wyzwania współczesnego świata. Ukazu-

i punktem wyjścia do rozmów po projekcjach,

jemy wartość tworzenia solidarnych relacji

do których zapraszamy twórców filmowych KULTURĘ POJMUJEMY SZEROKO JAKO

międzyludzkich i wspólnoty oraz otwartego

oraz ekspertów w dziedzinach poruszanych NARZĘDZIE ZMIANY SPOŁECZNEJ,

i kreatywnego społeczeństwa.

na ekranie.

UWRAŻLIWIAJĄCE, POZWALAJĄCE

Dbałość o zachowanie aktywizującej roli

Program filmowy uzupełniamy o wydarzenia ODPOWIEDZIEĆ NA WYZWANIA

kultury w działaniach ECS nadaje instytu-

muzyczne i teatralne. Na scenie AAFF wy- WSPÓŁCZESNEGO ŚWIATA

cji wyrazisty charakter przestrzeni, która nie

stąpili m.in. Lech Janerka, Mikołaj Trzaska,

jest wyłącznie lub jedynie galerią, teatrem czy

L.U.C. Część teatralna to zarówno własne produkcje festiwalowe, np. „Re-Wolt” (reż.

salą koncertową, ale miejscem, gdzie kultura

Weronika Szczawińska), jak i spektakle gościnne, np. „Dzienniki Majdanu” Teatru Po-

pełni społeczną funkcję i aktywizuje społecz-

wszechnego (reż. Wojciech Klemm). Konsekwentnie również włączamy w program

ność Trójmiasta do działania na rzecz dobra

festiwalu formaty aktywnie angażujące publiczność, m.in. warsztaty reporterskie,

wspólnego.

plebiscyt na nagrodę publiczności czy gazetę festiwalową, redagowaną przez stu-

Osobiście wierzę, że kultura spełnia swoją

dentów. W 2016 roku po raz pierwszy profesjonalne jury wybrało najlepszy film

rolę w projektach, które zakładają ciągłość

festiwalu i przyznało nagrodę ALL ABOUT FREEDOM FESTIVAL ufundowaną przez

procesu, angażują odbiorców, wymaga-

prezydenta miasta Gdańska. Co warte odnotowania, zrealizowaliśmy już dwie edy-

ją konsekwencji i podnoszenia kompetencji.

cje AAFF w Kaliningradzie. W 2017 roku gościliśmy w Gdańsku podczas festiwalu

Stawiam takie wydarzenia ponad jednorazo-

uczestników warsztatów w Kaliningradzie.

we duże akcje kulturalne. Małe jest piękne,

Pierwsze siedem edycji festiwalu odbyło się w Multikinie Gdańsk. Przeniesienie

również w obszarze kultury. Wystarczy wspo-

imprezy do nowo otwartego budynku ECS pozwoliło na nadanie mu nowej per-

mnieć warsztaty animacji poklatkowej ZOOM

spektywy. Oglądanie filmów o współczesnym świecie w audytorium mieszczącym

NA WOLNOŚĆ, podczas których dzieci

się obok wystawy stałej ECS pozwoliło na głębsze osadzenie festiwalu w prze-

i dorośli najpierw mierzą się z zagadnieniem

strzeni historii i idei solidarności.

wolności, potem poznają warsztat pracy, sami

Ogród Powolności na stałe już zapisał się w programie ALL ABOUT FREEDOM

Iwona Katarzyńska-Czaplewska

FESTIVAL, to strefa relaksu w ogrodzie zimowym. Na zdjęciu Olo Walicki,

gdański kontrabasista jazzowy, współtwórca tej przestrzeni

KULTURA W PRZESTRZENI WARTOŚCI

Fot. Dawid Linkowski / Archiwum ECS

88

89

Warto zauważyć, że film ma w ECS stałych

z krajów ogarniętych konfliktami, rezydująca

obiorców, co procentuje kolejnymi inicjaty-

w Berlinie, z towarzyszeniem m.in. chóru

wami, żeby wspomnieć cykliczny przegląd

dziecięcego Biedronki z Tczewa. Zaintere-

filmowy WEDŁUG WAJDY…

sowanie publiczności było tak duże, że

SOLIDARITY OF ARTS to również projekt

trzeba było zagrać ten koncert na bis.

z długą tradycją. W 2017 roku realizowany

„Fidelio” wyraźnie nakreśla kierunek, jaki

był już po raz dziewiąty, niezmiennie w sierp-

w następnych latach będziemy się starali

niu, ale w wyraźnie odmienionej formule.

wyznaczać działaniom artystycznym SOFA:

Impreza ma ambicje artystyczne i etycz-

wyrazisty przekaz ideowy, współpraca arty-

ne, jest świętem sztuki, celebruje spotkanie

stów i instytucji oraz wysoka jakość artystyczna.

twórców reprezentujących różne kultury,

narody i dziedziny artystycznego zaangażo-

OD WYSTAWY DO KULTURY

wania. Gwarantuje nie tylko wysoką jakość

Niezwykle istotne są projekty, które – wyko-

wydarzeń artystycznych, ale także odczytanie

rzystując potencjał wystawy ECS – realizują

współczesnego świata z perspektywy sztuki.

ideę nowocześnie pojmowanej kultury pa-

Poprzednie edycje to duże plenerowe kon-

mięci. Wspomnę o wydarzeniach cyklicznych,

certy w formule koncertów „+”, których

które znalazły już stałych odbiorców.

bohaterem co roku był inny wybitny arty-

Pierwszy to ZROZUMIEĆ SIERPIEŃ, projekt

sta, m.in. Krzesimir Dębski, Bobby McFerrin

społeczny realizowany od 2010 roku w dziel-

czy Leszek Możdżer. W 2017 roku SOFA

nicach Gdańska. Inspirujemy lokalnych liderów

powróciła na tereny postoczniowe. Główny-

i aktywistów do realizacji w ich przestrzeni

mi organizatorami stały się miasto Gdańsk

inicjatyw społeczno-obywatelskich, służących

i ECS. Nowa formuła zakłada artystyczny ko-

budowaniu wspólnoty i ożywieniu ideałów

mentarz do rzeczywistości i nadanie każdej

Sierpnia ’80. Wracamy w ten sposób do idei

z kolejnej edycji osi ideowej, odwołującej się

solidarności przez małe „s” – działania na

do wartości fundamentalnych. W 2017 roku

rzecz dobra wspólnego, wzajemnego zaufa-

hasłem przewodnim był pokój. Artystycz-

nia i życzliwości. Podstawowym narzędziem

ny komentarz, różnorodny w formie i treści,

do integracji i aktywizacji uczestników jest

zaprezentowali muzycy, filmowcy i artyści

kultura rozumiana partycypacyjnie, włączają-

wizualni. Program festiwalu to również pró-

co. Dobrze ten mechanizm obrazuje projekt

ba aktywnego zaangażowania publiczności

z Oruni, zaniedbanej dzielnicy Gdańska. Dzie-

poprzez warsztaty edukacyjne, m.in. poprzez

ci miały frajdę, a jednocześnie aktywnie

warsztaty rodzinne „Papier. Era sprzed kom-

pracowały przez miesiąc. Najpierw zwiedziły

putera” czy rękodzielnicze „Hamak od ręki”

wystawę stałą ECS, poznawały ideały Sierp-

oraz instalacje artystyczne Paper Heroes.

nia ’80, potem pisały postulaty na rzecz swojej

Na finał operę „Fidelio” Ludwiga van Be-

dzielnicy, po czym pod okiem profesjonalnych

ethovena zagrała w ogrodzie zimowym,

grafików tworzyły prace plastyczne, na koniec

w ogromnym, bo niemal 160-osobowym skła-

otrzymały koszulki z odbitkami prac, a wło-

dzie, m.in. Expat Philharmonic Orchestra –

darze miejscy katalog dziecięcych marzeń do

utworzona z migrantów i uchodźców

spełnienia.

Wykonanie opery „Fidelio” przez 160-osobowy, międzynarodowy zespół

Iwona Katarzyńska-Czaplewska

było największą realizacją muzyczną w budynku ECS

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

KULTURA W PRZESTRZENI WARTOŚCI

91

Pomysły na konkretne działania często po-

chodzą od samych mieszkańców, którzy nie

tylko są inicjatorami, ale i twórcami oraz

odbiorcami. Wspólnie z artystami malują

murale, budują meble i sadzą rabaty, aran-

żując najbliższą sobie przestrzeń publiczną.

W ramach tego projektu działał Teatr Stocz-

nia, wydawana była gazeta, powstał chór

i zorganizowano warsztaty tańca. ZROZU-

MIEĆ SIERPIEŃ to również odkrywanie

i budowanie poprzez kulturę tożsamości

lokalnej, jak spisywanie historii, odnajdowa-

nie bohaterów, organizowanie wystaw i gier

dzielnicowych. W konsekwencji tego pro-

jektu na Siedlcach np. zawiązało się lokalne

stowarzyszenie, a na Stogach, gdzie spo-

łeczność konsekwentnie budowała program

ZROZUMIEĆ SIERPIEŃ wokół zaniedbanego

Pustego Stawu, udało się pozyskać fundusze

z budżetu obywatelskiego na rewaloryzację

terenu.

Przy użyciu narzędzi kultury historię pol-

skiej drogi do wolności opowiada również

INSPIRUJEMY LOKALNYCH LIDERÓW

I AKTYWISTÓW DO REALIZACJI W ICH

PRZESTRZENI INICJATYW SPOŁECZNO-

-OBYWATELSKICH, SŁUŻĄCYCH BUDOWANIU

WSPÓLNOTY I OŻYWIENIU IDEAŁÓW

SIERPNIA ’80

inny projekt – FREEDOM & PEACE DAY.

To cykliczne wydarzenie przybliża działal-

ność opozycyjnych ruchów młodzieżowych

lat 80. Pierwsza edycja przywoływała Ruch

„Wolność i Pokój”, bohaterem kolejnej była

Pomarańczowa Alternatywa. Oprowadzanie

po wystawie przez dawnych działaczy an-

tykomunistycznych, giełda płyt winylowych,

pokazy filmów antywojennych, warsztaty

Jedni z najmłodszych uczestników projektu ZROZUMIEĆ SIERPIEŃ,

Iwona Katarzyńska-Czaplewska

praca z dziećmi podczas tego projektu to jeden z priorytetów

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

KULTURA W PRZESTRZENI WARTOŚCI

92

graffiti oraz koncerty muzyczne – są tymi

formatami, które pozwalają dotrzeć do młod-

szych odbiorców i zgromadzić dawnych

opozycjonistów.

Warto wspomnieć również format STOCZ-

NIA MOVIE – cykliczne pokazy filmów

poświęconych stoczni i stoczniowcom. Pro-

jekt prezentuje unikatowe materiały filmowe

związane z historią stoczni czy pochodzące

z jej archiwum.

Ważnymi formatami nowocześnie poj-

mowanej kultury pamięci były coroczne

koncerty sierpniowe oraz ku czci ofiar Grud-

nia ’70 i Grudnia ’81.

Koncerty sierpniowe były wydarzeniami

głównie z udziałem twórców zagranicznych,

odnoszących się w swojej twórczości do idei

solidarności. W 2015 roku gościliśmy np.

Owena Palletta, eksperymentalnego muzyka

PRZESTRZEŃ ECS POZOSTAJE OTWARTA

NA POLU KULTURY DLA PARTNERSKICH

ORGANIZACJI, CO ZAPEWNIA

SIECIOWANIE I STAŁĄ WSPÓŁPRACĘ

grającego na skrzypcach, oraz Karolinę Rec

(Resinę), młodą wiolonczelistkę, rok później

kwartet smyczkowy Kronos Quartet, zna-

ny ze swoich międzykulturowych inspiracji

i licznych odniesień do twórczości polskich

kompozytorów. Od 2016 roku koncerty sierp-

niowe stały się częścią festiwalu SOLIDARITY

OF ARTS.

NOWY BUDYNEK – NOWE

MOŻLIWOŚCI

Zawsze w grudniu wybitni artyści w nowocze-

sny sposób odwoływali się do wolnościowego

dziedzictwa, jak np. podczas widowiska „Ja-

cek Kaczmarski – lekcja historii”, kiedy poezja

Dwunastu aktorów amatorów, trzy miejsca akcji, muzyka wyrwana z wnętrza stoczni,

oryginalna scenografia i rekwizyty z duszą. Ponad 100 osób przyszło obejrzeć

premierową inscenizację teatru Stocznia, który jako przestrzeń akcji wykorzystał m.in.

stoczniową halę

Fot. Dawid Linkowski / Archiwum ECS

94

95

korespondowała z malarstwem historycznym

Po tych trzech latach widzimy, że już zawiązała się wspólnota KOLĘDOWANIA. Cieszy widok

i współczesnymi interpretacjami, m.in. Miro-

wielopokoleniowych rodzin, a wiele osób przeżywa ten wieczór bardzo emocjonalnie.

sława Baki, Jacka Bończyka, Julii Konarskiej

Biblioteka to również doskonale wykorzystana przestrzeń budynku. Poza codzienną pracą na

i Wojciech Michalaka. Przestrzeń budynku

rzecz czytelników gromadzi wielbicieli książek na spotkaniach autorskich i bywalców DYS-

i wystawa stała skłoniły nas jednak do two-

KUSYJNEGO KLUBU KSIĄŻKI NON-FICTION na dyskusjach, odbywają się tam cykliczne

rzenia w ramach uroczystości jubileuszowych

warsztaty teorii reportażu oraz spotkania KULTURALNEGO KLUBU OBCOKRAJOWCA,

dwóch Grudniów mniejszych formatów,

podczas których nowi mieszkańcy Gdańska nie tylko rozpoznają kulturalną mapę miasta, ale

bezpośrednio nawiązujących do wydarzeń

i rozszyfrowują polskie poczucie humoru czy poznają twórczość polskich pisarzy.

historycznych.

Otwarcie nowej siedziby dało nam nowe

SIECIOWANIE

możliwości w postaci bazy lokalowej. Dys-

Przestrzeń ECS pozostaje otwarta na polu kultury dla partnerskich organizacji, co zapewnia

ponujemy niesamowitą przestrzenią do

sieciowanie i stałą współpracę. Cyklicznie gościmy np. Galę Filmów Jednominutowych –

eksperymentów, stopniowo ją badamy,

prezentację konkursowych filmów studentów wiedzy o filmie i kulturze audiowizualnej

z większym lub mniejszym sukcesem – audy-

Uniwersytetu Gdańskiego oraz Gdańsk DocFilm Festival – konkurs filmów dokumental-

torium, sala wystaw czasowych, przestrzeń

nych z całego świata, realizowany przez Stowarzyszenie na rzecz Edukacji Filmowej.

biblioteki, mediateki i ogrodu zimowego,

W audytorium odbyły się również polskie premiery dokumentalnych produkcji filmowych,

a także ostatnia sala wystawy stałej nosząca

które powstały w środowisku trójmiejskim, jak „Założę czerwone spodnie” (reż. Elżbieta

imię Jana Pawła II.

Rutkowska) czy „Pielgrzym” (reż. Paweł

Pół roku po otwarciu siedziby przy placu

Jóźwiak-Rodan).

DZIĘKI OTWARCIU INSTYTUCJI WCIĄŻ

Solidarności wprowadziliśmy do programu

Swoje miejsce mają również takie inicjatywy TRAFIAJĄ DO NAS OSOBY, KTÓRE

stałych działań kulturalnych nowy format

jak goszczące w ECS Święto Wolności. Fe- POTRZEBUJĄ WSPARCIA DLA SWOICH

KOLĘDOWANIE, wykorzystujący wówczas

stiwal im. Jacka Kaczmarskiego – konkurs INICJATYW ALBO CHCĄ ZARAZIĆ NAS

po raz pierwszy przestrzeń ogrodu zimowego.

z udziałem studentów szkół teatralnych i mu- POMYSŁEM. TO BARDZO CENNE I CZĘSTO

Od tego czasu raz w roku, zawsze w poło-

zycznych (Fundacja Róbmy Swoje dla Kultury), OWOCUJĄCE KONTAKTY

wie stycznia, zapraszamy naszych gości do

SYRIA ART ALERT – koncert charytatywny na

wspólnego śpiewania kolęd. Każdy z uczest-

rzecz ofiar wojny w Syrii, będący przykładem działania interwencyjnego, reagującego

ników otrzymuje śpiewnik. Wsparciem służą

na to, co aktualnie dzieje się na świecie, oraz SOLIDARNI Z BIAŁORUSIĄ – gdzie

profesjonalni muzycy – animatorzy wokalni

muzyka, literatura, sztuka użytkowa oraz spotkania z opozycjonistami, ludźmi kul-

i instrumentaliści. Co ciekawe, śpiew prze-

tury i życia społecznego integrują i aktywizują społeczność białoruską mieszkającą

platany jest opowieściami wokół motywu

w Gdańsku i tworzą platformę spotkania z Polakami.

przewodniego, co roku innego. W 2015 roku

Dzięki otwarciu instytucji wciąż trafiają do nas osoby, które potrzebują wsparcia dla

wspominaliśmy wigilie internowanych i ich

swoich inicjatyw albo chcą zarazić nas pomysłem. To bardzo cenne i często owocu-

bliskich, którzy pozostali w domach, w na-

jące kontakty.

stępnym roku o swoich bożonarodzeniowych

Nowym miejscem dla naszych partnerów jest przestrzeń SOLIDARNOŚCI CO-

tradycjach opowiadali nam przychodź-

DZIENNIE na trzecim piętrze budynku ECS. To miejsce otwarte zarówno dla

cy – obcokrajowcy mieszkający w Gdańsku,

działań społecznych, jak i małych formatów kulturalnych, warsztatów twórczych

a w kolejnym – przywołaliśmy historie ludzi,

czy wystaw.

którzy niosą bożonarodzeniową pomoc po-

Radość i satysfakcję z pracy czuję wówczas, kiedy jest pełna widownia. Niekie-

trzebującym, często nieznanych, działających

dy, mimo starań, nie udaje się wypełnić audytorium. Zawsze wówczas pytamy

oddolnie i lokalnie, poza mediami.

siebie samych: dlaczego? Może trzeba organizować konsultacje z publicznością,

Po wielu działaniach artystycznych ECS w gdańskich dzielnicach pozostają

Iwona Katarzyńska-Czaplewska

trwałe ślady, jak mural na Siedlcach czy mozaika w tunelu na Oruni

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

KULTURA W PRZESTRZENI WARTOŚCI

96

pytając: czego chcecie? Nigdy na szeroką ska-

lę nie próbowaliśmy tej metody, zdając sobie

sprawę z tego, jakie niesie ryzyko. Naszą misją

jest kreowanie potrzeb, a nie tylko odpowiada-

nie na nie, wciąż chcemy podnosić poprzeczkę.

Na pewno warto współpracować, zaprzyjaź-

niać się z najmłodszymi odbiorcami, którzy

po latach staną się naszą dorosłą publiczno-

ścią. W tej przestrzeni niewątpliwie możemy

zrobić więcej. Gdy przyglądałam się niedawno

bardzo młodym ludziom, którzy podczas fe-

stiwalu SOLIDARITY OF ARTS tańczyli koło

fontann przed budynkiem ECS, naszło mnie

niepokojące pytanie, czy oni w ogóle wiedzą,

w jakim są miejscu? A może ich to nie intere-

suje, a nasze zabiegi oddawania im przestrzeni

ECS, inspirowania i aktywizacji przegrywają

z młodzieńczą potrzebą wspólnej zabawy?

Czy można jednak wykluczyć, że ten, kto do-

brze bawi się na koncercie, za pół roku nie

przyprowadzi na wystawę do ECS przyjaciół,

którzy przyjechali z Krakowa? Nie można,

a nawet zaryzykuję stwierdzenie, że oswojoną

przestrzeń łatwiej eksplorować.

Na koniec niespełnione marzenie – Bono na

scenie audytorium ECS. Wciąż artysta nie

odebrał jeszcze MEDALU WDZIĘCZNOŚCI,

jaki przyznało mu ECS w uznaniu zasług dla

przemian ustrojowych w Polsce. A gdyby tak

przy tej okazji zaśpiewał?

Iwona Katarzyńska-Czaplewska

kierownik Działu Projektów Obywatelskich

w ECS pracuje od 2012 roku

Projekcja wielkoformatowa Robera Sochackiego na fasadzie ECS

w ramach festiwalu SOLIDARITY OF ARTS

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

EDUKACJA

Wydział Zabaw, przestrzeń nauki i zabawy dla dzieci oraz ich opiekunów,

został pomyślany tak, aby w praktyce uczyć solidarności

Fot. Dawid Linkowski / Archiwum ECS

Agnieszka Piórkowska

UCZYMY, BAWIMY

I INSPIRUJEMY

Z całą odpowiedzialnością mogę powie-

dzieć – jesteśmy w ECS szczęściarzami,

bo mamy doskonały zespół edukatorek

oraz dysponujemy wyjątkową przestrze-

nią służącą edukacji i twórczej zabawie.

Przyświeca nam misja Uczymy / Bawimy /

Inspirujemy i przekonanie, że historia nie

musi być nudna, a na solidarności budo-

wać można ład świata.

Pracujemy w siedmioosobowym zespole

Działu Projektów Edukacyjnych. Wszyscy

edukatorzy to kobiety, choć nie jest to efekt

polityki, ale konsekwencja otwartych nabo-

rów. Na wszechstronność i innowacyjność

wpływ ma niewątpliwie różne wykształcenie

i wiek – historyczka, muzealniczka, peda-

gożka, edukatorka artystyczna, archeolożka,

filolożka, socjolożka. Mamy wielki przywilej

wykorzystywać do celów edukacyjnych bar-

dzo atrakcyjne przestrzenie – wystawy stałej,

Wydziału Zabaw, dwóch sal edukacyjnych,

dwóch sal seminaryjnych, jednej sali dla dzieci,

audytorium, przestrzeni biblioteki i mediate-

ki oraz ogrodu zimowego, a także terenów

Stoczni Gdańskiej.

NASZA MISJA

W pracy edukacyjnej nawiązujemy do tradycji

Solidarności, odwołujemy się do niezwykłej

energii ludzi, która doprowadziła do wielkiej

zmiany, do zaufania, do poczucia wspólnoty

z czasów strajków sierpniowych, do solidar-

W DZISIEJSZYM ŚWIECIE – NASTAWIONYM BARDZO CZĘSTO NA INDYWIDUALNY SUKCES,

nego działania na rzecz dobra wspólnego.

WZMACNIANY RÓWNIEŻ PRZEZ SYSTEM SZKOLNYCH OCEN, KONKURSÓW I OLIMPIAD –

Naszym celem jest zwiększenie poziomu

MY STAWIAMY NA WSPÓŁPRACĘ. WIARA WE WSPÓLNE DZIAŁANIE TO JEST DLA NAS

BARDZO WAŻNE PRZESŁANIE, Z KTÓRYM CHCIELIBYŚMY WYSŁAĆ UCZNIÓW

Jak produkowano ulotki, posługując się technikami sitodruku i szablonu?

W DALSZE ŻYCIE

Nauka w praktyce, korzystaliśmy ze wzorów pochodzących ze zbiorów archiwalnych ECS

Fot. Dawid Linkowski / Archiwum ECS

102

103

wiedzy oraz kształtowanie umiejętności spo-

widzenia. Analizujemy współczesne problemy lontariuszami w ECS są bowiem zarówno

łecznych. Ważne jest też zrozumienie, co

Europy, np. różnice społeczne, stereotypy czy nastolatki, jak i studenci oraz osoby dojrzałe.

oznaczają dla nas takie wartości jak wolność,

przejawy nietolerancji.

demokracja, tolerancja, równość w dzisiej-

Ostatnim filarem naszej pracy z młodymi WSZYSTKO ZACZYNA SIĘ W DOMU

szym świecie.

ludźmi są wartości. Nie zawsze dla każdego Proces kształtowania kompetencji społecz-

Wiedza merytoryczna jest niezbędna do

z naszych uczestników wolność czy demo- nych, aby mógł się zakończyć sukcesem, musi

świadomego uczestniczenia w życiu spo-

kracja znaczą to samo. Staramy się w trakcie być prowadzony równolegle w różnych śro-

łecznym i obywatelskim. Naszym zadaniem

spotkań pozwolić młodzieży na dyskusję dowiskach: w domu, w szkole, w instytucjach

jest dostarczanie młodym ludziom wiedzy

o tym, czym one dla nich są teraz, a czym były kultury, organizacjach pozarządowych.

z zakresu procesów demokratycznych, ale też

w czasach Solidarności. Co oznaczają dla lu- Wiemy, że wszystko zaczyna się w domu,

umiejętności poruszania się w gąszczu przepi-

dzi z innych kontynentów.

wiele inicjowanych przez nas aktywności

sów i paragrafów. Pokazujemy młodym, czym

W dzisiejszym świecie – nastawionym bardzo adresujemy więc do rodzin. Raz w miesiącu,

jest Powszechna Deklaracja Praw Człowieka,

często na indywidualny sukces, wzmacnia- zawsze w drugą niedzielę, zapraszamy ro-

Konwencja o prawach dziecka czy konstytu-

ny również przez system szkolnych ocen, dziny na warsztaty SOLID(AR)NA FERAJNA.

cja i jakie prawa dotyczą ich bezpośrednio.

konkursów i olimpiad – my stawiamy na W trakcie roku szkolnego – w weekendy

Wiedza pozwala nam na pracę w rozwijaniu

współpracę. Wiara we wspólne działanie to i święta – inicjujemy nadto wiele adresowa-

kompetencji społecznych, co w rezultacie ma

jest dla nas bardzo ważne przesłanie, z któ- nych do nich zajęć.

prowadzić do zwiększenia świadomego zaan-

rym chcielibyśmy wysłać uczniów w dalsze Obiegowa opinia brzmi: rodzice nie rozma-

gażowania obywatela w życie państwa.

życie. Dlatego starannie dobieramy meto- wiają z dziećmi o historii. Niestety, to prawda,

Jesteśmy przekonani, że doświadczanie

dy pracy podkreślające ten sposób działania czasami podejmują tematykę historyczną przy

i przeżywanie jest najlepszą drogą uczenia

w trakcie warsztatów.

okazji rocznic, ale zazwyczaj bardzo powierz-

się demokracji. Podczas warsztatów pozwala-

Zależy nam na kształtowaniu wrażliwości na chownie. Większość rodziców nie potrafi

my uczniom na zadawanie pytań i dyskusję,

potrzeby drugiego człowieka, ale także poczu- nawiązywać do historii swojej własnej rodziny.

ucząc w ten sposób kultury dialogu i szacun-

cia odpowiedzialności za dobro wspólne. Do

ku dla odmienności zdań i poglądów. Ważna

tego potrzebne są umiejętności współdzia- JESTEŚMY PRZEKONANI, ŻE DOŚWIADCZANIE

jest dla nas również możliwość spojrzenia na

łania i dzielenia się. Przyglądając się obecnej I PRZEŻYWANIE JEST NAJLEPSZĄ DROGĄ

historię i procesy społeczne z różnego punk-

aktywności obywatelskiej w Polsce, widzimy, UCZENIA SIĘ DEMOKRACJI. PODCZAS

tu widzenia, tak aby lepiej rozumieć to, co

że przed nami bardzo dużo pracy. Niestety, WARSZTATÓW POZWALAMY UCZNIOM NA

dzieje się współcześnie. Ważne jest również

wszystkie badania pokazują małe zaangażo- ZADAWANIE PYTAŃ I DYSKUSJĘ, UCZĄC W TEN

dla nas kształtowanie postawy otwartej i so-

wanie w sprawy obywatelskie i społeczne. SPOSÓB KULTURY DIALOGU I SZACUNKU

lidarnej z innymi osobami, dlatego nie boimy

W niewielkim stopniu aktywnie uczestniczy-

się rozmawiać z uczniami na tematy trudne

my w podejmowaniu decyzji w dotyczących A jeszcze gorsze jest to, że dzieci i młodzież

i kontrowersyjne, jak np. problem migracyj-

nas sprawach na szczeblu szkolnym, lokalnym nie rozmawiają z rodzicami, ale słuchają, co

ny. Burzymy mity, przedstawiamy fakty, bo

czy ogólnopaństwowym. Niezbędne są dzia- oni mówią, i bezrefleksyjnie powtarzają. Po

tylko rzetelna wiedza pozwala na przełama-

łania służące wzrostowi kapitału społecznego. zajęciach na wystawie stałej często pada pyta-

nie strachu i obawy przed czymś nieznanym.

W ECS prężnie działa wolontariat, do jego nie: Co pani myśli…? I nie są to błahe kwestie,

Inspirujemy młodzież do stawiania pytań i po-

współtworzenia zachęcamy uczniów. Ta np. wczoraj: „Co się stało, że tak się podzieliło

szukiwania odpowiedzi. Uczymy krytycznego

aktywność nie tylko w praktyce pozwala reali- społeczeństwo?”. Dzieci oczekują odpowiedzi,

myślenia, formułowania i wyrażania własnych

zować ambicje społeczne, ale jest także dobrą im starsze, tym bardziej udokumentowanej.

poglądów, akceptacji dla innych punktów

szkołą komunikacji międzypokoleniowej, wo-

Jeden z młodzieżowych turniejów debat oksfordzkich w bibliotece ECS

Agnieszka Piórkowska

Fot. Damian Chrul / Archiwum ECS

UCZYMY, BAWIMY I INSPIRUJEMY

104

105

I gotowe są do rozmowy, choć kultura dialogu

czy dwie. Wsłuchując się w te głosy, powoła-

w domach nie ma się najlepiej.

liśmy animatorów, pod których opieką można

Rodziny do nas wracają. Historia, którą opo-

dziecko pozostawić.

wiadamy na wystawie, mam wrażenie, że też

Naszym głównym problemem w relacjach

otwiera ich na relację z własnymi rodzicami

z rodzinami jest ich duża absencja. Zdarza

czy dziadkami. Cieszymy się, kiedy przypro-

się, że wszystkie miejsca na warsztaty rodzin-

wadzają swoich znajomych albo gdy widzimy

ne zostały zarezerwowane online, a w dniu

rodziców na innych wydarzeniach, adresowa-

zajęć nie pojawia się ani jeden uczestnik.

nych już tylko do dorosłych.

Wciąż mierzymy się z problemem, jak eduko-

Jestem edukatorką od 20 lat i dostrzegam, że

wać do odpowiedzialności, jednocześnie nie

na przestrzeni tych lat rodzice się zmienili, są

zniechęcając.

bardziej otwarci, ale i bardziej wymagający.

Z większą dokładnością dobierają formy ak-

SZKOŁA I NAUCZYCIELE

tywności i przestrzeni dla swoich dzieci, lepiej

Oferta przygotowana przez Dział Projektów

są przygotowani i bardziej kompetentni. Na

Edukacyjnych skierowana jest do szerokiego

drugim biegunie są rodzice wyszukujący wyda-

grona odbiorców i dostosowana do możli-

wości uczniów. Wszystkie działania, metody

OFERTA PRZYGOTOWANA PRZEZ

i tematy proponowane przez Dział Projektów

DZIAŁ PROJEKTÓW EDUKACYJNYCH

Edukacyjnych są przygotowywane i prowa-

SKIEROWANA JEST DO SZEROKIEGO

dzone z szacunkiem dla drugiego człowieka

GRONA ODBIORCÓW I DOSTOSOWANA

bez względu na wiek i wykształcenie uczest-

DO MOŻLIWOŚCI UCZNIÓW

ników i odbywają się w atmosferze zaufania

do drugiego człowieka. Stąd chętnie odwie-

rzeń, które nie będą wymagały ich obecności.

dzają ECS klasy integracyjne.

Wydział Zabaw – przestrzeń w ECS z założenia

Na zajęcia zapraszamy już przedszkolaki.

adresowana do dzieci i ich rodzin – pomyślany

Korzystając z Wydziału Zabaw, uczymy współ-

został tak, aby dzieciaki dowiedziały się tu

pracy i współdziałania. Starszym uczniom

m.in. tego, co oznacza „solidarnie” i ile dobre-

proponujemy zajęcia bardziej skoncentrowane

go można zdziałać wspólną pracą w twórczej

na poznaniu i zrozumieniu historii najnowszej,

relacji z własnymi rodzicami i innymi rodzina-

co nie jest łatwe.

mi, które się tam bawią. Zabawa ogniskuje się

Uczniom szkół podstawowych przybliża-

na stoczni – od budowy statku przez dosta-

my historię Solidarności i takie wartości

wę towaru, przeładunek w porcie po wyjście

jak solidarność, tolerancja, poszanowanie

w rejs. Stanowiska – zarówno bazujące na

praw drugiego człowieka, empatia. Uczniom

tradycji, jak i nowoczesnych technologiach –

szkół ponadpodstawowych podczas zajęć

tworzą przestrzeń zabawy i nauki. Jednak…

pokazujemy, jak znaczące były inicjatywy de-

Pierwszym zarzutem wielu rodziców, ale

mokratyczne, szczególnie ruch Solidarność,

i mediów, był fakt, że w Wydziale Zabaw nie

dla kształtu dzisiejszej Polski i Europy. I jak

można pozostawić dziecka jak w centrum za-

nadal nie tracą na aktualności tak istotne kwe-

baw w hipermarkecie i odebrać za godzinę

stie jak solidarność, demokracja, wolność

Przestrzeń wystawy stałej jest codziennym miejscem

Agnieszka Piórkowska

pracy edukatorek z dziećmi i młodzieżą

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

UCZYMY, BAWIMY I INSPIRUJEMY

107

słowa czy sprawiedliwość. Krytycznie anali-

zujemy źródła. Wydarzenia historyczne, takie

jak strajk sierpniowy ’80, stan wojenny czy

pokojowe rewolucje w 1989 roku w Europie

Środkowo-Wschodniej, są dla nas punktem

wyjścia do dyskusji na temat mechanizmów

życia społecznego, reguł i procedur

demokracji, a także postaw. Podejmując

trudne tematy z naszej historii, pobudzamy

społeczną wyobraźnię młodzieży, zachęcając

ją do aktywnego uczestniczenia w życiu

publicznym. Poprzez proponowane tematy

zachęcamy młodzież do praktykowania dobrej

obywatelskości, a to procentuje, chociażby

w postaci wolontariatu działającego przy ECS.

Wychodzimy naprzeciw oczekiwaniom no-

wego programu nauczania. W IV klasie szkoły

podstawowej opowiadamy np. o Solidarności

i jej bohaterach, przywołując sześć postaci:

Annę Walentynowicz, Alinę Pienkowską,

Henrykę Krzywonos, Lecha Wałęsę, Bogdana

Borusewicza i Lecha Bądkowskiego. Dla star-

szych wprowadziliśmy temat o Kościele.

Zajęcia dla przedszkolaków i uczniów wszyst-

kich poziomów nauczania prowadzimy od

poniedziałku do piątku. Obowiązują na nie

zapisy online.

W roku szkolnym 2016/2017 z naszej ofer-

ty skorzystało 12,5 tys. uczniów. Stałe relacje

utrzymujemy z ok. 70 nauczycielami.

METODY INNE NIŻ W SZKOLE

Jesteśmy instytucją wspierającą i/lub uzupeł-

niającą edukację formalną, dlatego możemy

posługiwać się niecodziennymi metodami

niedostępnymi w szkole. Niestety, to, co nas

ogranicza, to brak długotrwałego procesu

edukacyjnego wzmacniającego zamierzony

efekt. W trakcie 1,5-godzinnych zajęć jeste-

śmy w stanie zaledwie dotknąć problemu,

„Jak kochać Polskę?”, „Skąd wiadomo, kim jesteśmy?”, „Z czego będziemy żyć?” –

Agnieszka Piórkowska

to tylko niektóre z pytań, na jakie co roku szukają odpowiedzi

uczestnicy Forum Młodych

UCZYMY, BAWIMY I INSPIRUJEMY

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

109

bardzo często brakuje nam czasu na ugrun-

nie mogę się pogodzić. Dla uczniów szkół ponadgimnazjalnych przygotowaliśmy propozycję

towanie zdobytych umiejętności. Nie mamy

seminarium historycznego i obywatelskiego. Podczas jednej wizyty w ECS oferowaliśmy pięć

też pewności, czy nasze działania odniosły

zróżnicowanych w metodzie godzin lekcyjnych, które wszechstronnie i wielowymiarowo na-

zamierzony skutek.

kreślą temat. Chęci udziału w zajęciach nie zgłosiła ani jedna klasa.

Chętnie korzystamy z dobrodziejstwa wysta-

Czterolekcyjne pakiety edukacyjne zaś – które składają się z powiązanych w spójną całość

wy stałej. Razem z uczestnikami zajęć możemy

tematyczną warsztatów: historycznego, odbywającego się na wystawie stałej ECS, oraz

zanurzyć się w historii opowiadanej przez ar-

obywatelskiego – są realizowane głównie przez uczniów spoza Gdańska, najczęściej uczest-

chiwalne przedmioty, dokumenty, rękopisy,

ników wycieczek.

zdjęcia i projekcje wideo, interaktywne insta-

lacje. Autentyczne zabytki dokumentujące

STUDIUM PRZYPADKU

tamte wydarzenia dają nam ogromne możli-

Pozwolę sobie zaprezentować przykładowe projekty, które wychodzą poza ramy codzien-

wości odziaływania na wyobraźnię młodych

nych warsztatów adresowanych do uczniów.

ludzi. Dzięki wystawie wzbogacamy ich

SOLIDARNA SZKOŁA to projekt realizowany w partnerstwie z Centrum Edukacji Nauczy-

możliwości rozumienia i odczuwania historii.

cieli, organizowany jest od 2013 roku. Głównym założeniem programu jest kształtowanie

Warsztaty w takim miejscu pozwalają uczniom

takich umiejętności jak gotowość pracy w grupie, odpowiedzialność za podjęte decyzje,

na stawianie trudnych pytań, ale też na

poczucie więzi i chęć niesienia pomocy innym. Uczestnicy projektu z całej Polski poszu-

poszukiwanie odpowiedzi na kształtowanie

kują w swoim regionie źródeł, miejsc, zabytków czy ludzi zaangażowanych w przemiany

ich otwartości na różne punkty widzenia

demokratyczne w Polsce. Zapoznają się z ich historią, po czym w atrakcyjny sposób

historii.

przedstawiają je swoim lokalnym społecznościom. Dzięki pracy przy projekcie ucznio-

Bardzo dużo zależy oczywiście od nauczy-

wie poznają tajniki warsztatu historyka i uczą

ciela. Z wieloma nawiązaliśmy bliskie relacje,

się „czytać” historię oraz aktywnie włączają CHĘTNIE KORZYSTAMY Z DOBRODZIEJSTWA

nim klasa zjawi się u nas, wiemy, np. na czym

się w promocję swojego regionu i jego dzie- WYSTAWY STAŁEJ. RAZEM Z UCZESTNIKAMI

w procesie nauczania pedagogowi zależy.

dzictwa solidarnościowego. Drugim ważnym ZAJĘĆ MOŻEMY ZANURZYĆ SIĘ

Doceniamy otwartość tych nauczycieli, któ-

obszarem aktywności w ramach programu W HISTORII OPOWIADANEJ PRZEZ

rzy regularnie korzystają z oferty instytucji

jest działalność na rzecz lokalnej społeczności. ARCHIWALNE PRZEDMIOTY, DOKUMENTY,

kultury. Bywa jednak i tak, że nauczyciel chce

W ramach ścieżki społecznej uczniowie poma- RĘKOPISY, ZDJĘCIA I PROJEKCJE WIDEO,

powierzyć nam dzieci, łącząc dwie klasy inte-

gają starszym, uczą się korzystać z budżetów INTERAKTYWNE INSTALACJE

gracyjne, albo zależy mu jedynie na tym, aby

partycypacyjnych w swoich miejscowościach.

podczas wycieczki szkolnej przegonić klasę

Szukają sposobów, by przekonać mieszkańców, że „inni” to także „my” i nie różnią

po wystawie z audioprzewodnikami, choć

się od nas, że możemy się z nimi porozumieć, włączyć we wspólnotę, a tym samym

proponujemy zwiedzanie ekspozycji z edu-

wzbogacić nasz dotychczasowy świat. Nauczycielom w ramach projektu oferuje-

katorką. Dobrych praktyk jest na szczęście

my materiały dydaktyczne i wsparcie metodyczne. W roku szkolnym 2016/2017

więcej niż złych. Naszym sprzymierzeńcem

w projekcie wzięło udział 35 placówek.

jest wiele inicjatyw lokalnych, jak Kreatywna

FORUM MŁODYCH to całodzienna konferencja realizowana zawsze w listopa-

Pedagogika, umożliwiająca spotkanie w pro-

dzie, od 2016 roku w partnerstwie z Młodzieżową Radą Miasta Gdańska. Każdego

cesie doskonalenia ambitnych i kreatywnych

roku uczniowie szkół średnich z całego Pomorza rozmawiają w ECS o sprawach,

nauczycieli, którzy chcą, aby dzieci czuły się

które ich nurtują. Jest to dla nas bardzo ważny projekt ze względu na zaanga-

w szkole dobrze, a z nauki czerpały radość.

żowanie młodych ludzi. Zapraszając ich do tworzenia konferencji, dajemy im

Mimo troski o wszechstronność oferty, po-

możliwość inicjowania tematów, doboru gości, współprowadzenia debat. Projekt

nieśliśmy w tej materii jedną porażkę, z którą

dzięki aktywności młodych wciąż się rozwija, w 2016 roku powstał również klip

Spacery po stoczni, gdzie narodziła się Solidarność,

Agnieszka Piórkowska

to stały element warsztatów edukacyjnych

Fot. Dawid Linkowski / Archiwum ECS

UCZYMY, BAWIMY I INSPIRUJEMY

110

i reklama radiowa. Praca przy forum pozwala W STOCZNI i LATO W STOCZNI. W każdym

Marzę o takiej pracy ze szkołami, która przy-

młodym ludziom nabyć nowych umiejętności sezonie w zajęciach uczestniczy ok. 900 osób.

brałaby formułę procesu, gdy uczniowie

w zakresie komunikacji, umiejętności pracy

przychodzą do nas np. na cykl zajęć rozwijają-

w grupie. To, co dla nas jest nie mniej ważne, SOLIDARNOŚĆ I PRZYSZŁOŚĆ

cych kompetencje historyczne i obywatelskie

to pozwolenie młodym ludziom poczuć się Nasze zawodowe zadania i wyzwania rozu-

czy społeczne, a nie była jedynie incydentem.

współodpowiedzialnymi za kształt i przebieg miemy jako stały rozwój, otwartość i dążenie

konferencji, ale też pokazanie, że ich głos jest do budowania mądrej wspólnoty obywatel-

Agnieszka Piórkowska

ważny. Cieszymy się, bo wieloletni wysiłek skiej. Wspólnoty, do której nie wstępujemy

kierownik Działu Projektów Edukacyjnych

procentuje i co roku obserwujemy większe z dniem osiągnięcia pełnoletności czy pierw-

w ECS pracuje od 2013 roku

zaangażowanie samej młodzieży. W 2016 roku szego głosowania, ale takiej, której częścią

w FORUM MŁODYCH wzięło udział 430 jesteśmy od urodzenia. Wiemy, że poczucia

uczniów.

przynależności do społeczeństwa nie da się

OD SOLIDARNOŚCI DO DEMOKRACJI to włączyć przyciskiem. Chcemy tworzyć świat,

projekt międzynarodowy, współfinansowany w którym budujemy je razem.

przez Fundację Flick z Niemiec. W ramach Same więc wciąż też się kształcimy. Podno-

jednej edycji odbywały się dwa czterodnio- simy kwalifikacje, regularnie odbywając np.

we spotkania dla uczniów z Polski, Niemiec wyprawy studyjne do innych instytucji kul-

i Ukrainy. Uczestnicy poznawali wartość tury w Polsce. Wieloma dobrymi praktykami

wolności, solidarności międzyludzkiej i demo- innowacyjnymi w edukacji można z powodze-

kracji, pracując w trzech grupach: Solidarność, niem się dzielić.

Wolność, Demokracja. Na podstawie historii Wciąż chcemy też realizować nowe marzenia.

przemian w Europie Środkowej i Wschodniej, Organizujemy np. konferencję samorządów

aktualnych wydarzeń w Europie i na świecie uczniowskich, do gdańskich szkół dołączyło

w tym roku Działdowo, miasto z wojewódz-

NASZE ZAWODOWE ZADANIA

twa warmińsko-mazurskiego. Może uda nam

I WYZWANIA ROZUMIEMY JAKO STAŁY

się powołać forum aktywnych samorządów

ROZWÓJ, OTWARTOŚĆ I DĄŻENIE DO

z całej Polski. Dotąd poprowadziliśmy tyl-

BUDOWANIA MĄDREJ WSPÓLNOTY

ko jedną edycję programu dla dziecięcych

OBYWATELSKIEJ

przewodników po wystawie stałej. Było to

wymagające przedsięwzięcie, również dla

oraz osobistych doświadczeń, tworzyli wła- nauczycieli, ale bardzo dobrze rokujące na

sne prace. Efektem dni pełnych intensywnej przyszłość, głównie w sferze świadomości

pracy, zabawy i wymiany doświadczeń była małych obywateli, którzy wyrosną kiedyś na

gra w przestrzeni wystawy stałej ECS, wy- dużych i świadomych obywateli. Być może

stawa o obliczach wolności oraz spektakl uda nam się powtórzyć ten projekt. Dobrze

o demokracji. Uczestnicy projektu skupiali się byłoby też nawiązać więcej form współ-

na byciu razem, poznawaniu się nawzajem pracy międzynarodowej, rozwijać stałe

i budowaniu wspólnoty poza stereotypami.

programy, które pozwolą realizować długofa-

Niezmiennie flagowymi okrętami na czas lowe projekty.

ferii zimowych i wakacji pozostają ZIMA

PLANSZOGRANIE W ECS. W każdy pierwszy czwartek miesiąca w ogrodzie zimowym ECS

stają stanowiska do gry w planszówki. Gry wspomagają rozwój, uczą zasad współzawod-

nictwa, rozwijają wyobraźnię, są doskonałym sposobem spędzania wolnego czasu

z przyjaciółmi i okazją do pozyskania nowych znajomości

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

53 tytuły wydało dotąd Europejskie Centrum Solidarności, a 15 pozycji dofinansowało

Fot. Magdalena Mistat / Archiwum ECS

DZIAŁALNOŚĆ

NAUKOWA,

INTELEKTUALNA

I WYDAWNICZA

Jacek Kołtan

IDEA SOLIDARNOŚCI POWRÓCIŁA

SOLIDARNOŚĆ NALEŻY TAKŻE

PO DŁUGIEJ NIEOBECNOŚCI DO

NAUKOWEGO DYSKURSU JAKO

DO ŚWIATA

JEDNO Z KLUCZOWYCH POJĘĆ

NAUK SPOŁECZNYCH

Solidarność nie należy wyłącznie do Pola-

ków, Solidarność należy także do świata.

Nieczęsto zdarzało się, że wydarzenia

z historii Polski nabierały uniwersalnego

znaczenia. Nieczęsto też Polacy mówi-

li o swoich doświadczeniach językiem,

który nie tylko inspirował innych, ale też

pozwalał przekroczyć dotychczasowe

wyobrażenia o świecie na jakże od-

miennych częściach globu. Solidarność

odsłoniła moc ludzkiej podmiotowości

z siłą charakterystyczną dla tak wyjąt-

kowych społecznych mobilizacji jak ruch

Mahatmy Gandhiego, Martina Luthera

Kinga czy Nelsona Mandeli. Zainspirowa-

ła nie tylko związki zawodowe zachodniej

Europy i obu Ameryk czy ruchy opozy-

cyjne naszego regionu, ale też równie

nieoczywiste rejony jak ruchy wyzwoleń-

cze w południowej Afryce, przyglądające

się wnikliwie doświadczeniom rewolucji

rozpoczętej w gdańskiej stoczni.

JEDNO Z KLUCZOWYCH POJĘĆ

Idea solidarności powróciła po długiej

nieobecności do naukowego dyskursu jako

jedno z kluczowych pojęć nauk społecznych.

Także dziś, kiedy intensywnie nadużywa się

terminu „solidarność” w publicznych dysku-

sjach i politycznych działaniach, jej deficyty

każą na nowo przemyśleć, w jakiej postaci

bycie z innymi i dla innych dziś się przejawia,

co składa się na klej społeczny, który wiąże

ze sobą ludzi. To dlatego ośrodek naukowy

działający w ramach Europejskiego Centrum

Patchwork (339 x 173 cm) ze znakiem Solidarności w latach 90. uszyła Teresa Barbara

Górska-Przychodzka. Tkanina była eksponowana w Centralnym Muzeum Włókiennictwa

w Łodzi i podczas wystaw w Gdańsku

Archiwum ECS / Dar Krzysztofa Przychodzkiego

117

Solidarności nazywa się Wydziałem Myśli

konferencji naukowych i debat publicznych się jednym z najistotniejszych elementów

Społecznej, w którym zainteresowanie histo-

oraz seminariów i warsztatów badawczych działalności wydziału naukowego.

rią najnowszą spotyka się ze współczesną

we współpracy z wieloma wiodącymi ośrod-

teorią społeczną, socjologią i filozofią. Sta-

kami akademickimi Polski i Europy. Na dorobek OPOWIEŚĆ Z OTWARTYM

wiamy pytania o to, czym była historyczna

wydziału składają się prace: dr. Konrada Knocha – HORYZONTEM

Solidarność i ówczesna kultura opozycyjna,

który zajmuje się prasą podziemną, w tym Kiedy po przeszło 30 latach od powstania So-

ale też czym może stać się dziś solidarność

szczególnie rozwojem pism liberalnych dru- lidarności powoływano do życia ECS, polska

w jakże odmiennym świecie zanikających

giego obiegu, dr. Jakuba Kufla – poświęcone historiografia wypełniała faktograficzne luki

skupisk przemysłowej pracy i produkcji, roz-

myśli politycznej opozycji przedsierpniowej w wiedzy o wydarzeniach lat 70. i 80. Ten

wijającego się prekariatu, kosmopolitycznych

i historii Solidarności, prof. Wojciecha Pola- proces, trwający zresztą do dziś, okazał się współzależności, globalnego przepływu ka-ka – autora wielu prac dotyczących dziejów jednak bardzo ubogi teoretycznie – brakowa-

pitału i przenikającej życie codzienne kultury

Solidarności, w tym szczególnie historii stanu ło (i wciąż brakuje) mu ciekawych inspiracji

cyfrowej komunikacji.

wojennego, i dr. Przemysława Ruchlewskiego – współczesnymi teoriami czy historią idei, bez

Wobec wielu podejmowanych dziś inicja-

podejmującego temat roli Kościoła katolic- których niemożliwe staje się poznawanie

tyw wypełniania luk historiograficznych

kiego w okresie PRL oraz historii trójmiejskiej trajektorii współczesnych przeobrażeń spo-

w najnowszej historii Polski postanowiliśmy

opozycji, ze szczególnym uwzględnieniem łecznych i politycznych. Fundamentalne

zaproponować różnorodne perspektywy

historii Stoczni Gdańskiej. Z kolei w ramach ba- prace wydane w językach obcych pozosta-

interpretacyjne. Wprowadzając w obieg in-

dań społecznych dr Jacek Kołtan podejmuje wały wówczas trudno dostępne w polskich

telektualny idee z bogatego współczesnego

temat historii idei solidarności i współczesnej bibliotekach, a ich treści krążyły nierzadko

dyskursu teoretycznego, wychodzimy naprze-

teorii społecznej i politycznej, zaś dr Grze- w dyskusjach naukowych w postaci, która da-

ciw wciąż odczuwalnym deficytom w polskich

gorz Piotrowski specjalizuje się w badaniach lece odbiegała od ich rzeczywistych treści.

dyskusjach o niedawnej przeszłości, odnosząc

nad współczesnymi ruchami społecznymi, ze

się do współczesnych przeobrażeń świata

szczególnym uwzględnieniem alterglobalizmu, STAWIAMY PYTANIA O TO, CZYM BYŁA

i wspierając alternatywne sposoby myślenia

skłotingu i ruchu anarchistycznego.

HISTORYCZNA SOLIDARNOŚĆ I ÓWCZESNA

o zmianie społecznej. Zrozumieć przeszłość,

Zespół ten popularyzuje wiedzę o polskiej KULTURA OPOZYCYJNA, ALE TEŻ CZYM

zdając sobie jednocześnie sprawę, że pytanie

kulturze opozycyjnej lat 70. i 80. poprzez MOŻE STAĆ SIĘ DZIŚ SOLIDARNOŚĆ

o nią zawsze już uwikłane jest w naszą współ-

organizację wykładów i spotkań z intelektuali- W JAKŻE ODMIENNYM ŚWIECIE

czesność, oraz odczytywać wciąż na nowo

stami z kraju i spoza Polski. Ich tematyka jest ZANIKAJĄCYCH SKUPISK PRZEMYSŁOWEJ

rzeczywistość zmieniającą się w zawrotnym

związana z najnowszą historią Polski i regionu, PRACY I PRODUKCJI, ROZWIJAJĄCEGO

tempie to perspektywa, z którą konfrontuje-

ale też z problemami współczesności. Bu- SIĘ PREKARIATU, KOSMOPOLITYCZNYCH

my się na co dzień w pracy Wydziału Myśli

dowa współczesnej kultury demokratycznej, WSPÓŁZALEŻNOŚCI, GLOBALNEGO

Społecznej.

kształtowanie tożsamości europejskiej, spra- PRZEPŁYWU KAPITAŁU I PRZENIKAJĄCEJ

Sześcioosobowy zespół naukowców łączy

wiedliwość społeczna, nowe ruchy społeczne ŻYCIE CODZIENNE KULTURY CYFROWEJ

kompetencje z dziedziny historii najnowszej,

czy też interpretacja najnowszej historii Eu- KOMUNIKACJI

nauk politycznych, antropologii, socjologii

ropy Środkowej i Wschodniej, a także kultura

i filozofii. Przywiązując dużą wagę do pu-

pamięci – to problemy, które zespół nauko- Tak było w przypadku największego badania

blicznego udostępniania wiedzy, zespół nie

wy podejmuje w ramach pracy badawczej socjologicznego zespołu Alaina Touraine’a,

tylko opracowuje naukowo wybrane tema-

i popularyzującej naukę. Działalność wydaw- którego pożółkłe podziemne wydanie z trudem

ty badawcze, w których się specjalizuje, ale

nicza, zainaugurowana przez Violettę Kmiecik, nadawało się po latach do lektury. Podobnie

przede wszystkim organizuje znaczną liczbę

a prowadzona dziś przez Artura Rogosia, staje było ze słynną pracą Jadwigi Staniszkis

Około 20 konferencji naukowych i specjalistycznych, krajowych i międzynarodowych,

Jacek Kołtan

odbywa się corocznie w ECS, co pozwala stworzyć prawdziwą sieć wzajemnych

relacji owocujących kolejnymi projektami

SOLIDARNOŚĆ NALEŻY TAKŻE DO ŚWIATA

Fot. Dawid Linkowski / Archiwum ECS

119

„Samoograniczająca się rewolucja”, niemal

niedostępną dla czytelników w Polsce. Ich

wydanie zainaugurowało serię publikacji w wy-

dawnictwie ECS pt. IDEA SOLIDARNOŚCI, za

pomocą których przedstawiamy interpretacje

skomplikowanych i fascynujących jednocze-

ZAPRASZAMY GOŚCI ZE ŚWIATA, BY

OKREŚLILI GLOBALNE WYZWANIA STAJĄCE

PRZED SOLIDARNOŚCIOWYM ETOSEM

śnie przemian kultury politycznej ostatnich

dekad. W ramach tej serii wydawniczej pod-

sumowaliśmy dotychczasowe badania nad

fenomenem Solidarności takich badaczy jak:

David Ost, Jeffrey Goldfarb czy Ireneusz

Krzemiński, ale też wprowadziliśmy dotąd

nieobecne interpretacje polskiego Sierpnia

z perspektywy teorii walk klasowych, jak to

było w przypadku nieznanej dotąd w kraju

pracy Sławomira Magali „Walka klas w bezkla-

sowej Polsce”.

Wieloletni cykl GDAŃSKICH WYKŁADÓW

SOLIDARNOŚCI, w ramach którego zapra-

szamy znanych teoretyków społecznych, by

zdiagnozować zmiany kultury politycznej,

stał się intelektualnym laboratorium – miej-

scem eksperymentów z nowymi ujęciami

teoretycznymi, by interpretować na bieżąco

społeczno-polityczną scenę Polski i Europy.

Cykl ten podsumowaliśmy publikacją „Przesi-

lenie. Nowa kultura polityczna”, powstałą we

współpracy z m.in. takimi postaciami jak Ulrich

Beck, Ryszard Bugaj, Elżbieta Matynia, Krzysz-

tof Czyżewski, Tomasz Szkudlarek czy Edwin

Bendyk. Udokumentowaliśmy tym samym

pełen zaskakujących zwrotów czas nowych

społecznych protestów ostatniej dekady.

Wspomniani goście stali się dla nas nie tylko

inspirującymi autorami, ale przede wszystkim

„Straciliśmy rozróżnienie pomiędzy gospodarką rynkową, która jest narzędziem,

a społeczeństwem rynkowym, gdzie wszystko jest na sprzedaż. […] Odpowiedzią na

nierówności społeczne nie może być mobilność społeczna. Musimy mniej skupiać się na

mobilności, tylko przejść do solidarności” – radził prof. Michael J. Sandel, amerykański filozof,

zwany Sokratesem z Harvardu, podczas wykładu w 37 rocznicę Sierpnia ’80

Jacek Kołtan

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

SOLIDARNOŚĆ NALEŻY TAKŻE DO ŚWIATA

120

121

kręgiem przyjaciół wspierających Centrum nich wybitni znawcy współczesnej myśli po-

Odpowiedzią na dominantę fascynującego i symbolicznie niezwykle atrakcyjnego obrazu

w wielu późniejszych przedsięwzięciach.

litycznej, tacy jak John Gray, Scott Lash czy

muru stało się współzawodnictwo między poszczególnymi krajami regionu Europy Środkowej

Podobną funkcję pełni cykl wykładów ETYKA Peter Sloterdijk. Refleksję nad metamorfozą

i Wschodniej.

SOLIDARNOŚCI, który odbywa się w roczni- form państwowości od narodzin greckiej polis

Współzawodnictwo o atrakcyjniejszą narodową narrację miało prowadzić do przysłonięcia

cę podpisania Porozumień Sierpniowych. aż do czasów nowożytnych podejmowaliśmy

znaczenia pozostałych historii, pozwalając podkreślić doniosłość jednej wybranej narodowej

Z pomocą tego powtarzanego rokrocznie zaś, wydając pracę wybitnego francuskiego

opowieści. Kulminacją tego procesu stały się obchody dwudziestolecia upadku komunizmu

intelektualnego spotkania chcemy nie tylko filozofa polityki Pierre’a Manenta pt. „Prze-

(2009), kiedy poszczególne kraje prześcigały się w promocji sloganów i obrazów wydarzeń

przypomnieć etykę solidarności ks. Józefa miany rzeczy publicznej. Od Aten do całej

przełomowego roku 1989/1990. W kontrze do polskiej promocji hasła „Zaczęło się w Pol-

Tischnera, ale też zapraszamy gości ze świata, ludzkości”.

sce” Czechy skorzystały z popularnego sloganu: „W Polsce zajęło to 10 lat, na Węgrzech

by określili globalne wyzwania stające przed Głęboko sensowna wydaje się nam praca

10 miesięcy, we wschodnich Niemczech 10 tygodni, a w Czechach 10 dni”.

solidarnościowym etosem. Wykłady Michaela nad wyobraźnią społeczną i poszukiwaniem

Ta strategia szybko okazała się pułapką, do której zapędziły się instytucje państw regionu,

Sandela, Shalini Randerii, Gesine Schwan, Mi- alternatyw dla zmieniającej się̨ w zawrotnym

gubiąc szansę na wspólną opowieść o zróżnicowanej, lecz silnie powiązanej i współzależnej

chela Wieviorki, Guy Sormana czy ks. Adama tempie Polski i Europy. To dlatego za pomocą

drodze do wolności, która prowadziła przez tragiczne wydarzenia we wschodnich

Bonieckiego stały się wyjątkowo inspirują- serii RAPORT ECS proponujemy analizy no-

Niemczech w 1953 roku, poznański i budapesztański rok 1956, budowę Muru Berlińskie-

cymi powrotami do Tischnerowskiej filozofii wych zjawisk społeczno-politycznych, takich

go, Praską Wiosnę, polski Marzec ’68, Grudzień ’70, Czerwiec ’76, dysydencką opozycję

i historycznego znaczenia zwrotu 1980 roku. jak kwestia kryzysu tożsamości europejskiej,

i wreszcie narodziny Solidarności oraz proces rozpadu bloku sowieckiego.

problem biedy i ekonomicznego wykluczenia,

Także ECS przeszło długą drogę, na której w miejsce dominującej dotychczas kultury

W CIĄGU WIELU LAT PRACY

kryzys demokracji w Europie czy polska od-

pamięci, opartej na narracjach narodowych, zaproponowaliśmy zbudowanie złożonej,

NAD DZIEJAMI SOLIDARNOŚCI

słona globalnego ruchu anty-ACTA.

wielogłosowej opowieści, która uwzględni konteksty ponadnarodowe i ponadpaństwo-

ZESPÓŁ HISTORYKÓW ECS

Wydawany zaś z ogromnym powodzeniem

we, wobec których zmiana społeczna Europy

ROZWIJAŁ SWOJE KOMPETENCJE

anglojęzyczny periodyk „New Eastern Europe”

Wschodniej się̨ dokonała. Międzynarodowa W PIERWSZEJ DEKADZIE XXI WIEKU

W DZIEDZINIE NARODZIN OPOZYCJI

pozwala nam na budowanie i wsparcie krę-

konferencja SOLIDARNOŚĆ I UPADEK KO- Z GŁĘBOKĄ NUTĄ NIEPOKOJU, ALE

PRZEDSIERPNIOWEJ I RUCHU

gu osób zainteresowanych regionem Europy

MUNIZMU (2009), podsumowana książką I ZAZDROŚCI, PRZYGLĄDALIŚMY SIĘ

ZWIĄZKOWEGO SOLIDARNOŚĆ

Środkowo-Wschodniej oraz jej roli dla po-

pod tym samym tytułem, stała się ważnym W POLSCE, JAK PAMIĘĆ O KLUCZOWYM

lityki i kultury europejskiej. Współpraca ze

przyczynkiem do dyskusji nad wspólnym do- WYDARZENIU UPADKU KOMUNIZMU

Przyczyniły się też do odkrywania na nowo współwydawcą pisma – Kolegium Europy

świadczeniem komunizmu w naszym regionie ZDOMINOWANA ZOSTAŁA OBRAZAMI

znaczenia siły, z jaką Solidarność upomniała Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskie-

Europy i historyczną rolą, jaką formuła okrą- UPADAJĄCEGO MURU W BERLINIE

się w pokojowej walce o ludzką podmiotowość. go oraz zespołem redakcyjnym z Adamem

głego stołu odegrała w 1989 roku. Udział

Z dużą uwagą przypatrujemy się nowym Reichardtem oraz Iwoną Reichardt na czele –

w tym spotkaniu wzięli główni aktorzy ówczesnych przemian z Václavem Havlem,

formom solidarności i kooperacji obywatelskiej zaowocowała wieloma ważnymi inicjatywami,

Tadeuszem Mazowieckim, Michaiłem Gorbaczowem, George’em H.W. Bushem i Le-

oraz społecznego zaufania i uznania, które które przyczyniają się do lepszego zrozumie-

chem Wałęsą na czele. Wychodzimy z założenia, że historia wolnościowa Europy

kształtują się w dobie usieciowionego nia problematyki naszego regionu zarówno

Środkowej i Wschodniej nie została jeszcze wystarczająco odkryta i opowiedziana.

indywidualizmu i zaniku tradycyjnych form w Europie, jak i daleko poza nią.

Dlatego wątki te stają się naturalnym rozwinięciem narracji zaprezentowanej na

społecznej solidarności.

wystawie stałej i wymagają naukowego opracowania oraz popularyzacji alterna-

O konsekwencjach globalnego kryzysu go- HISTORYCZNY KANON

tywnych modeli historycznej opowieści.

spodarczego, który wybuchł w 2008 roku, W pierwszej dekadzie XXI wieku z głęboką

W ciągu wielu lat pracy nad dziejami Solidarności zespół historyków ECS rozwijał

dyskutowaliśmy z grupą znanych filozo- nutą niepokoju, ale i zazdrości, przyglądaliśmy

swoje kompetencje w dziedzinie narodzin opozycji przedsierpniowej i ruchu związ-

fów i teoretyków społecznych, a ich głosy się w Polsce, jak pamięć o kluczowym wy-

kowego Solidarność, historii opozycji demokratycznej regionu gdańskiego, jak też

podsumowane zostały w zbiorze esejów „So- darzeniu upadku komunizmu zdominowana

pism drugiego obiegu i myśli politycznej. Efekty tej pracy podsumowane zosta-

lidarność i kryzys zaufania”. Znaleźli się wśród została obrazami upadającego muru w Berlinie.

ły w kilku popularnych opracowaniach zbiorowych, takich jak: „Czas przełomu.

Jacek Kołtan

SOLIDARNOŚĆ NALEŻY TAKŻE DO ŚWIATA

122

123

Solidarność 1980–1981”, „O Polskę wolną!

nowanych, autorstwa Marty Marcinkiewicz,

O Polskę solidarną!”, „Opozycja demokra-

historię niezależnego gdańskiego ruchu mło-

tyczna w PRL w latach 1976–1989” czy też

dzieżowego ks. Jarosława Wąsowicza, książkę

„Czerwiec 1976 na Pomorzu”, które były wy-

o relacjach między grupami opozycyjnymi

nikiem konferencyjnych spotkań naukowców,

w NRD i PRL, czy w podziemnej Solidarności

w czasie stanu wojennego pióra Jana Olaszka.

BY ZNOSIĆ BARIERY DOSTĘPU DO EFEKTÓW

Wreszcie, by zaproponować syntezę przemian,

PRACY NAUKOWEJ, WPROWADZILIŚMY

do których doprowadziła kultura opozycyjna

POLITYKĘ OTWARTOŚCIOWĄ,

w Polsce, zaproponowaliśmy czytelnikom

UDOSTĘPNIAJĄC ZNACZNĄ CZĘŚĆ́

kanon książek interpretujących burzliwe

WYNIKÓW BADAŃ I EFEKTÓW

dekady lat 70. i 80. „Zadra” – biografia Lecha

REALIZOWANYCH PROJEKTÓW

Wałęsy oraz „Krótka historia Solidarności”,

W RAMACH OTWARTYCH ZASOBÓW

obie autorstwa Jana Skórzyńskiego, a tak-

że nagrodzona prestiżową Nagrodą im. Jana

a po które dziś chętnie sięgają zainteresowa-

Długosza praca Anny Machcewicz „Bunt.

ni tą problematyką.

Strajki w Trójmieście. Sierpień 1980”, wraz

W promocji wiedzy na temat historii Solidar-

z dwutomowym katalogiem i antologią to-

ności niebagatelną rolę odgrywa wydawany

warzyszącymi wystawie stałej, starają się nie

od 2010 roku periodyk „Wolność i Solidar-

tylko wprowadzić czytelnika w najbardziej

ność”, jak również konkurs na najlepszą pracę

aktualny stan badań, ale też spopularyzować

naukową organizowany rokrocznie przez

wiedzę o najnowszych dziejach Polski.

ECS. Dzięki tym inicjatywom współpracuje-

my z wieloma wybitnymi specjalistami historii

COMMONS, CZYLI TO, CO WSPÓLNE

najnowszej, ale też odkrywamy i wspiera-

By znosić bariery dostępu do efektów pracy

my młodych, często dopiero debiutujących

naukowej, wprowadziliśmy politykę otwar-

naukowców, przyczyniając się do rozwoju za-

tościową, udostępniając znaczną część́

interesowania tematyką dziejów opozycji.

wyników badań i efektów realizowanych

Konkurs stał się wyjątkowo atrakcyjną

projektów w ramach otwartych zasobów.

formą zagospodarowywania nieopracowa-

Okazuje się, że cyfrowe platformy, na których

nych dotąd i marginalizowanych tematów

udostępniamy darmowe e-booki w popu-

badawczych. Prace opublikowane w serii wy-

larnych formatach i zapisy wykładów oraz

dawniczej BIBLIOTEKA ECS stały się szybko

konferencji, potrafią skupić więcej uwagi niż

ważnym punktem odniesienia w badaniach

ich tradycyjne odpowiedniki. Kultura otwar-

nad dziejami opozycji. Wśród wielu wydanych

tościowa stała się, szczególnie dla działań

prac warto wymienić historię działalności pa-

wydawniczych, jednym z kluczowych ele-

ryskiego Komitetu Koordynacyjnego NSZZ

mentów strategii wydawniczej. Uczestnicząc

„Solidarność” – „Solidarność nad Sekwaną”

w Koalicji Otwartej Edukacji, chcemy promo-

Magdaleny Heruday-Kiełczewskiej, mono-

wać dobre praktyki, które zapewniają wolność

grafię poświęconą funkcjonującym w stanie

dostępu i prawo do kopiowania, ponow-

wojennym ośrodkom odosobnienia dla inter-

nego wykorzystania udostępnionych dzieł.

Promocja książki „Bunt. Strajki w Trójmieście. Sierpień 1980”, autorstwa Anny Machcewicz,

Jacek Kołtan

uhonorowanej Nagrodą im. Jana Długosza 2016

Fot. Dawid Linkowski / Archiwum ECS

SOLIDARNOŚĆ NALEŻY TAKŻE DO ŚWIATA

124

Poszerzanie wspólnotowych zasobów nie

tylko pomaga popularyzować tematy nam bli-

skie, ale też sprzyja demokratyzowaniu wiedzy

i nadaje głęboki sens pracy instytucji publicz-

nej. Poszerzanie wspólnotowego kapitału,

z którego każdy może korzystać w nieograni-

czony sposób, staje się dziś niczym innym jak

nową odsłoną solidarnościowego etosu – cy-

frową solidarnością.

Jacek Kołtan

zastępca dyrektora ds. naukowych

kieruje Wydziałem Myśli Społecznej

w ECS pracuje od 2008 roku

W 70 rocznicę zakończenia II wojny światowej w dwudniowej międzynarodowej

konferencji historyków, z przesłaniem NIE BYŁO EUROPY, MIELIŚMY WOJNĘ,

wzięli również udział prezydenci z państw Europy Wschodniej oraz sekretarz

generalny ONZ i przewodniczący Rady Europejskiej

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

ARCHIWUM

Andrzej Pągowski (w środku) w towarzystwie Andrzeja Wajdy (z prawej)

przekazuje do zbiorów ECS matrycę plakatu do filmu „Człowiek z żelaza”,

dar odbiera Basil Kerski, dyrektor ECS, 16 grudnia 2015

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

Monika Krzencessa-Ropiak

CO ŁĄCZY CZYNGIS-CHANA

Z SOLIDARNOŚCIĄ

Ponad 160 metrów bieżących archi-

waliów, 65 tys. fotografii oraz 5 tys.

muzealiów – liczy zbiór archiwalny ECS

i powiększa się niemal każdego dnia. Na

liście darczyńców mamy dziś 550 nazwisk

osób prywatnych oraz nazw organizacji

z Polski i zagranicy. Za każdym darem kry-

je się pasjonująca historia, posłuchajcie.

W czerwcu 2008 roku Zygmunt Błażek

przyniósł pierwsze dary do archiwum ECS –

kolorowe fotografie z sierpnia 1980 roku ze

Stoczni Gdańskiej, modlitewnik z obozu inter-

nowania w Strzebielinku i koszulkę bawełnianą

z napisem EA, czyli element antysocjalistyczny.

PIERWSZA BYŁA

PARSZYWA DWUNASTKA

Zygmunt Błażek – rocznik 1940, od najmłod-

szych lat rozczytany w literaturze o Armii

Krajowej, podziemiu z czasów wojny, Szarych

Szeregach i harcerstwie na terenie Warsza-

wy – w sierpniu 1980 roku, kiedy wybuchł

strajk w Stoczni Gdańskiej im. Lenina, uznał,

że przyszedł jego czas. Pierwsze wielkich

rozmiarów hasło wymalował na długim mu-

rze łączącym Stocznię Gdańską ze Stocznią

Północną. Z biegiem czasu powstała grupa in-

formacyjno-plakatowa Parszywa Dwunastka,

specjaliści od propagandy wizualnej, na czele

grupy stanął 40-letni wówczas Zygmunt Bła-

żek – najstarszy z nich i najbardziej rezolutny.

Po pewnym czasie Zygmunt Błażek zaczął

porządkować kartony z pamiątkami, spisywać,

identyfikować, został z nami w archiwum.

Czyngis-chan – plakat solidarnościowy stylizowany afiszami wyborczymi Mongolskiej Partii

Socjaldemokratycznej i plakatem wyborczym Tomasza Sarneckiego „W samo południe”

z Gary Cooperem (czerwiec 1989). To projekt przedstawicieli mazowieckiej Solidarności,

którzy pojechali do Mongolii szkolić mongolskich opozycjonistów, nigdy jednak nie został

wydrukowany, lato 1990

Autor nieznany / Dar dr. Jana Rogali z Wydziału Orientalistyki Uniwersytetu Warszawskiego /

Zbiory ECS

Przez lata był naszym dyżurnym opozycjo-

oraz artystka, absolwentka Akademii Sztuk

nistą, który często brał udział w różnych

Pięknych.

działaniach archiwum, dzieląc się swoimi nie-

zwykłymi, trudnymi doświadczeniami.

DETEKTYWISTYCZNA PRACA

Opisanie zbiorów to prawdziwie detektywi-

ŚWIADKOWIE Z CAŁEGO KRAJU

styczna praca. Ogromnie się cieszymy, gdy

Część pamiątek Zygmunta Błażka można odna-

dary udaje się powiązać ze sobą, odszukać

leźć na wystawie stałej ECS, jak np. w sali D –

nowe konteksty, na fotografiach zidentyfiko-

oryginalny pelengator, urządzenie do namie-

wać kolejnych uczestników wydarzeń. Zdarza

rzania wozów milicyjnych, czy pieczątki straj-

się, że odzywają się świadkowie, których

kowe z sali A.

długo próbowaliśmy zidentyfikować, jak

Z biegiem lat coraz więcej dawnych opozycjo-

np. strajkowego bodyguarda Lecha Wałęsy.

nistów dzieli się swoimi archiwami. Pamiątki do

Znajdujemy go na wszystkich możliwych fo-

archiwum przynoszą najczęściej osoby, które

tografiach z tamtego okresu, zawsze blisko

Lecha. Odnalazł swoje zdjęcie na wystawie

OPISANIE ZBIORÓW TO PRAWDZIWIE

stałej i nawiązał z nami kontakt, żeby opowie-

DETEKTYWISTYCZNA PRACA. OGROMNIE

dzieć swoją historię.

SIĘ CIESZYMY, GDY DARY UDAJE SIĘ

POWIĄZAĆ ZE SOBĄ, ODSZUKAĆ NOWE

PAMIĄTKĄ, DOSYĆ NIEZWYKŁĄ,

KONTEKSTY, NA FOTOGRAFIACH

SĄ KARTY LECZENIA STOMATOLOGICZ-

ZIDENTYFIKOWAĆ KOLEJNYCH

NEGO WIĘŹNIÓW STRZEBIELINKA,

UCZESTNIKÓW WYDARZEŃ

WŚRÓD PACJENTÓW BYŁ M.IN.

LECH KACZYŃSKI, PÓŹNIEJSZY

w latach 80. uczestniczyły w wydarzeniach

PREZYDENT RP

Sierpnia 1980 roku czy manifestacjach stanu

wojennego, nie zawsze jednak były człon-

Prawdziwą niespodzianką była wizyta przed-

kami Solidarności. Zgłaszają się świadkowie

stawicieli Solidarności polsko-francuskiej

ze wszystkich regionów kraju. Darczyńcy

Solidarité avec Solidarność z regionu Nord-

z zagranicy zawsze zaskakują swoim bezinte-

-Pas-de-Calais. Stanisław Gasik i René Boga-

resownym zaangażowaniem w polskie sprawy.

ert przywieźli z Francji małym samochodem

Często – dla jednych i drugich – czas powsta-

osobowym kilka kartonów wspomnień.

nia Solidarności to czas młodości, intensywnie

Wśród darów był sztandar organizacji, prze-

wspominany. Zawsze chętnie i z zaintereso-

chowywany z wielką estymą od 1981 roku,

waniem słuchamy.

oraz gaśnica przerobiona na potrzeby prze-

Nad gromadzeniem zbiorów, ich opracowywa-

mycania ulotek i prasy drugiego obiegu, która

niem, ewidencjonowaniem, udostępnianiem

jest eksponowana na wystawie stałej w sali D.

czy digitalizacją na co dzień pracuje pięć

Panowie byli bardzo przejęci, wracali do

osób, a okazjonalnie dołączają wolontariu-

naszego archiwum jeszcze wielokrotnie, przy-

sze. Średnia wieku to 32 lata, większość z nas

wożąc kolejne zbiory. Ten dar był pierwszy

to historycy, ale i socjolodzy, jest archeolog

Kopia makiety pomnika Poległych Stoczniowców 1970 wykonanej przez gdańskich stocz-

Portret mężczyzny internowanego w obozie internowania w Strzebielinku. Autorem jest

niowców w Sierpniu ’80, opracowana na potrzeby filmu „Wałęsa. Człowiek z nadziei” w skali

Andrzej Trzaska, malarz i grafik. Artysta wykonał ponad 400 portretów współwięźniów,

1:12. Eksponowana była na wystawie czasowej „Narodziny pomnika” w Galerii Mesa w ECS

dokumentował też klimat życia obozowego i tworzył rysunki do serii znaczków, 1982

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

Autor Andrzej Trzaska / Zbiory ECS

132

133

z kolekcji zagranicznej, dotyczącej pomocy

Oryginalna matryca sitodrukowa, przekazana

Zachodu dla Polski.

ECS za pośrednictwem marszałka Senatu RP

W latach 70. i 80. wydano w PRL poza cen-

Bogdana Borusewicza w marcu 2011 roku,

zurą blisko 6 tys. tytułów prasowych i 4 tys.

służyła do powielania kalendarza Solidarności

różnych tytułów książek. O papierowej re-

na 1981 rok. Oprawiona w drewnianą ramę

wolucji opowiada wystawa czasowa „Papier”,

została wykonana przez artystów plastyków

która powstała w oparciu o archiwalia

Jacka Bieńkowskiego i Piotra Stolarczyka. Pre-

i fotografie z zasobów archiwum ECS, w jej

zentowane sito zaprojektowano specjalnie na

przestrzeni organizowane są m.in. warsztaty

aukcję zorganizowaną przez Związek Polskich

dla dzieci i młodzieży.

Artystów Plastyków we foyer Muzeum Na-

rodowego w Warszawie jesienią 1980 roku.

BOGACTWO RÓŻNORODNOŚCI

Dochód z aukcji przeznaczono na pomoc

Oryginalnymi i cennymi pamiątkami są po-

finansową dla NSZZ „Solidarność”.

darowane przez Zenona Mirotę, fotografa

Stoczni Gdańskiej, przepustki zakładowe

OPOWIEŚCI Z RÓŻNYCH ŚWIATÓW

stoczniowców zabitych w grudniu 1970 roku.

W 2012 roku Jacek Fedorowicz podarował ar-

chiwum ECS zbiór satyrycznych grafik z lat 80.

WIEMY, ŻE DARCZYŃCY, DECYDUJĄC SIĘ

wraz z matrycami do ich powielania, łącznie

PRZEKAZAĆ DO ZBIORÓW ECS SWOJE

14 egzemplarzy. Ten znany dziennikarz, saty-

PAMIĄTKI, OBDARZAJĄ NAS DUŻYM

ryk i aktor – wychowanek gdańskiej akademii

ZAUFANIEM, MAJĄ NADZIEJĘ, ŻE NIE

plastycznej – do zawodu grafika powrócił

ZMARNUJEMY TEJ HISTORII,

w okresie stanu wojennego, kiedy zerwał kon-

NIE PRZEPADNIE GDZIEŚ W OTCHŁANI

takty z reżimowymi mediami. W tym okresie

MAGAZYNÓW. W TYM SENSIE KAŻDA

powstały szeroko kolportowane w drugim

PAMIĄTKA JEST CENNA

obiegu rysunki, które trafnie komentowa-

ły rzeczywistość. Można by opowiadać bez

Cały zbiór, dokumenty i artefakty – a jest tego

końca…

niewiele z grudnia 1970 roku – jest wyjątko-

Tymczasem miły starszy pan gromadził wyda-

wy. Kurtka poległego 17 grudnia 1970 roku

Eksponaty z kolekcji grafik i matryc z lat 80. XX wieku. Po tym, jak Jacek Fedorowicz

nia „Dziennika Bałtyckiego” i „Trybuny Ludu”

Ludwika Piernickiego, robotnika Stoczni im.

wyraził nieprzychylną opinię o dziennikarzach reżimowej TV, krytyką na łamach

„Trybuny Ludu” odpowiedział mu Jerzy Urban, ukrywający się pod pseudonimem

od 1980 roku do lat 90. XX wieku. Przypomi-

Komuny Paryskiej w Gdyni, czy przestrzelone

Jan Rem. Satyryk jako komentarz sportretował samego siebie z numerem

„Trybuny Ludu”. Prace Fedorowicza, nacechowane dystansem do samego siebie,

nam sobie wyprawę z Piotrem Kolasem po to

zaangażowaniem w kwestie społeczne oraz nieoczywiste na pierwszy rzut oka,

drzwi szpitala stoczniowego to obiekty z sali B

stanowią jedne z najbardziej przemawiających do odbiorcy satyr, lata 80. XX wieku

archiwum upchane w garażu. Nie wypadało

Dar autora Jacka Fedorowicza / Zbiory ECS

wystawy stałej, które prezentujemy w orygi-

odmówić, przez kilka godzin wypełnialiśmy

nalnej formie.

darem naszego busa.

Pamiątką, dosyć niezwykłą, są karty leczenia

Na fali ofiarności trafiają więc też do nas

stomatologicznego więźniów Strzebielinka,

dary, zdawałoby się, niepasujące do kolekcji.

wśród pacjentów był m.in. Lech Kaczyński,

Wystarczy wspomnieć fotografie gdańskich

późniejszy prezydent RP.

pięcioraczków z lat 70., znanego gdańskiego

fotografa Janusza Uklejewskiego, czy nie-

mieckie gazety kolorowe z lat 80. ze skąpo

Monika Krzencessa-Ropiak

CO ŁĄCZY CZYNGIS-CHANA

Z SOLIDARNOŚCIĄ

134

ubranymi paniami, które ktoś przyniósł, znaj- riały z całego świata, m.in. z Kanady, Australii,

Przed otwarciem siedziby ECS najczęściej

dując w nich jego zdaniem istotne artykuły Norwegii czy Francji.

organizowano ekspozycje zewnętrzne. Wy-

o ówczesnej sytuacji w Polsce.

Pamiątki stanowią zbiór obiektów związanych

starczy wspomnieć m.in. wystawy „Historia

Wiemy, że darczyńcy, decydując się przeka- z ruchem Solidarność oraz polską opozycją de-

zza żelaznej kurtyny”, „Solidarność Narodów”

zać do zbiorów ECS swoje pamiątki, obdarzają mokratyczną. W ramach kolekcji pozyskiwane

które zwiedziły egzotyczne rejony świata, jak

nas dużym zaufaniem, mają nadzieję, że nie są egzemplarze posiadające walor historyczny

Meksyk, Maltę czy San Marino.

zmarnujemy tej historii, nie przepadnie gdzieś lub poznawczy, obrazujące funkcjonowanie

w otchłani magazynów. W tym sensie każda mechanizmów komunistycznego państwa

JURTA W OGRODZIE ZIMOWYM

pamiątka jest cenna.

polskiego.

Średnio realizujemy 8–10 wystaw czasowych

Wiele pamiątek nie ujrzało dotąd światła

rocznie, przygotowywanych również z wyko-

KOLEKCJE

dziennego. Można powiedzieć, że czekają –

rzystaniem zbiorów archiwum. Dysponujemy

Trzon kolekcji archiwalnej ECS stanowią pisma na wystawy czasowe, badaczy, scenografów,

trzema przestrzeniami ekspozycyjnymi.

drugiego obiegu. Zbiory archiwum to również studentów czy doktorantów.

Pierwsza wystawa, która miała wernisaż

egzemplarze Poczty Solidarności, unikatowe

w nowej siedzibie ECS, była zatytułowana

wydawnictwa z obozów internowania, a tak- REPOZYTORIA I ZBIORY ONLINE

„Stocznia według Miroty”, a przedstawiała

To, co odróżnia kolekcję archiwum ECS od

ŚREDNIO REALIZUJEMY

innych podobnych zbiorów, to jest jej różno-

MARZYMY, ŻE PEWNEGO DNIA ODNAJDZIE

8–10 WYSTAW CZASOWYCH

rodność. Zasób stanowią nie tylko materiały

SIĘ ZAGUBIONE POROZUMIENIE GDAŃSKIE

ROCZNIE, PRZYGOTOWYWANYCH

archiwalne, ale również muzealia, pamiątki ze

Z SIERPNIA 1980 ROKU I TRAFI WŁAŚNIE

RÓWNIEŻ Z WYKORZYSTANIEM

stoczni czy obiekty sztuki. Zbiory archiwalne

DO NASZEGO ARCHIWUM, A ECS STANIE

ZBIORÓW ARCHIWUM. DYSPONUJEMY

wpisują się w część większej struktury ECS.

SIĘ JEGO DEPOZYTARIUSZEM

TRZEMA PRZESTRZENIAMI

Użytkownik, chcąc skorzystać z naszych za-

EKSPOZYCYJNYMI

sobów, może uzyskać informację na wybrany

fotografie z naszego archiwum dokumentu-

temat w sposób komplementarny.

jące pracę stoczni i jednocześnie stanowiące

że interesująca kolekcja plakatów, ulotek oraz Staramy się zapewnić osobom zaintereso-

istotne źródło tożsamości miejsca i ludzi z nim

rysunków, które są graficznym komentarzem wanym dostęp do jak najszerszej informacji

związanych. Zenon Mirota, wieloletni fotograf

wydarzeń lat 1980–1989.

o zbiorach. Tak więc nie tylko zbiory tradycyjne,

zakładowy, był również jednym z pierwszych

Fotografie analogowe oraz w zapisie cyfro- ale i elektroniczne źródła informacji dotyczące

darczyńców.

wym z lat 1980–1989 tworzą odrębny zbiór Solidarności i ruchów wolnościowych, w tym

Realizujemy jednak również ekspozycje

w zasobie archiwum. Kolekcje fotograficzne własne repozytoria cyfrowe zawierające in-

proponowane przez osoby prywatne czy in-

budowane są dzięki dorobkowi autorskie- formację o zasobie, są ważnym elementem

stytucje z zewnątrz. Zastrzeżenie jest jedno,

mu, który pozwala badaczom na poznawanie warsztatu naukowego archiwum.

tematyka przyjmowanych wystaw musi być

ikonografii wydarzeń i osób oraz na badanie Opracowanie zbiorów odbywa się na bieżą-

wspólna z zapisami statutowymi ECS.

dorobku twórców dokumentujących historię co i zapewnia szybką informację o zasobach

Dosyć zaskakującą propozycją była wystawa

Solidarności.

archiwalnych, usprawnia m.in. udostępnienie

„Solidarni z Mongolią”, prezentująca pomoc,

Zbiory organizacji zachodnich wspierających na zewnątrz również skanów dokumentacji

jaką polska opozycja w latach 90. wspar-

Solidarność podczas stanu wojennego tworzą dzięki przeglądarce internetowej.

ła opozycję mongolską. Ekspozycja wpisała

w zasobie archiwum bogatą i zróżnicowaną Ważnym elementem działalności archiwum

się w obchody 25 rocznicy pierwszych wol-

dokumentację. Znajdują się wśród nich mate- jest tworzenie i organizacja wystaw czasowych.

nych i wielopartyjnych wyborów w Mongolii

W latach 70. i 80. wydano w PRL poza cenzurą blisko 6 tys. tytułów prasowych

i 4 tys. różnych tytułów książek. O papierowej rewolucji opowiada wystawa czasowa

„Papier”, która powstała w oparciu o archiwalia i fotografie z zasobów archiwum ECS,

w jej przestrzeni organizowane są m.in. warsztaty dla dzieci i młodzieży

Fot. Mirosław Miłogrodzki

136

137

oraz uroczystości 65 rocznicy ustanowienia

Te pierwsze ekspozycje przygotowane przez

oficjalnych stosunków dyplomatycznych mię-

zespół archiwum odkryły potencjał przestrze-

dzy Polską a Mongolią. W ogrodzie zimowym

ni budynku ECS, formując naturalne galerie

ECS stanęła autentyczna mongolska jurta.

wystawiennicze. A każda kolejna realizacja

Pamiątką po tej egzotycznej ekspozycji jest

pozwala nam podejmować coraz bardziej

plakat Czyngis-chana z napisem „Solidarność”.

śmiałe pomysły ekspozycyjne, jak wystawa

pod tytułem „Papier”, poświęcona papierowej

POTENCJAŁ ZBIORÓW I PRZESTRZENI

rewolucji Solidarności, wpisana do programu

Wystawy czasowe poświęcone są także oso-

festiwalu SOLIDARITY OF ARTS 2017.

bom zaangażowanym w pokojową walkę

o prawa człowieka. Ciekawym przykładem

Z WDZIĘCZNOŚCIĄ…

jest ekspozycja „Mandela – Man of the peo-

Archiwum udostępnia również swoje zbiory

ple”, obejmująca niemal 100 zdjęć autorstwa

na wystawy zewnętrzne w kraju i za granicą,

Petera Magubane, fotoreportera pochodzą-

rocznie do 3–4 projektów. Często wiąże się

cego z RPA, oficjalnego fotografa Nelsona

to ze skomplikowanymi zabiegami, jak wypo-

Mandeli i jego przyjaciela. W wernisażu wzięli

życzenie kasku stoczniowego na wystawę do

udział m.in. Zindzi Mandela – córka Nelso-

Domu Historii przy Parlamencie Europejskim

na Mandeli, ambasador RPA w Danii; Simon

w Brukseli. Proces trwał dwa lata i wiązał się

Jabulani Ntombela – ambasador Republiki

z kontaktem ze wszystkimi nacjami Unii od

Południowej Afryki w RP; Lech Wałęsa – lider

Fina, Niemca poprzez Francuzkę, a eksponat

polskiej rewolucji Solidarności i laureat Poko-

transportował Litwin.

jowej Nagrody Nobla.

Z wdzięcznością myślimy o każdym darczyńcy.

Sylwetkę Jana Pawła II przypomniała wystawa

Przykład Zygmunta Błażka ilustruje, że nasi

„13 Maggio 1981. Zamach na Papieża”. Cen-

darczyńcy często stają się współpracownikami

tralną częścią wystawy był fiat campagnola

ECS poprzez udział w wielu przedsięwzięciach

z 1981 roku, taki sam, jakim 13 maja 1981

kulturalnych i edukacyjnych. A w naszych

roku po placu św. Piotra przemieszczał się Jan

magazynach czeka jeszcze wiele miejsc na

Paweł II. Eksponat trafił na wystawę stałą do

następne dary. Marzymy, że pewnego dnia

sali B jako symbol pokojowego pontyfikatu

odnajdzie się zagubione Porozumienie Gdań-

papieża.

skie z sierpnia 1980 roku i trafi właśnie do

Dar Andrzeja Wajdy i Krystyny Zachwa-

naszego archiwum, a ECS stanie się jego

towicz – materiały promocyjne do filmu

depozytariuszem.

„Człowiek z żelaza” oraz dokumentacja zwią-

zana z ich działalnością opozycyjną – stał się

Monika Krzencessa-Ropiak

inspiracją do kolejnej wystawy „Ukryte / Wy-

kierownik Działu Archiwum

powiedziane / Przypomniane. Grudzień ’70

i Organizacji Wystaw

w filmowym tryptyku Andrzeja Wajdy”, do-

w ECS pracuje od 2009 roku

tyczącej pamięci społecznego protestu

z Grudnia ’70, którą przez lata formowały

dzieła filmowe Andrzeja Wajdy.

Nie udało się dotąd ustalić nazwiska mężczyzny rannego w Grudniu ’70 przed Komitetem

Wojewódzkim PZPR w Gdańsku, z którego piersi tę kulę wyjął prof. Jerzy Dybicki, wieloletni

ordynator Katedry i Kliniki Chirurgii Ogólnej Akademii Medycznej. Przez lata chirurg

przechowywał kulę w domu, w specjalnie do tego celu przygotowanym kielichu

Fot. Mirosław Miłogrodzki / Dar Jacka Bitela / Zbiory ECS

BIBLIOTEKA

Biblioteka ECS to codzienne miejsce pracy studentów, doktorantów,

pracowników naukowych…

Fot. Damian Chrul / Archiwum ECS

Gabriela Skoracka

SACRUM I PROFANUM

Biblioteka ze swoją wyjątkową, symbolicz-

ną architekturą, nawiązującą ‒ podobnie

jak cały budynek ‒ do postoczniowej hi-

storii miasta, należy do najciekawszych

miejsc publicznych w ECS. Zachwyca

światłem wpadającym przez duży świetlik

w dachu i szklaną fasadą powiększającą

wnętrze o przestrzeń ogrodu zimowego.

Jej industrialny charakter, konsekwentna

czarno-szara kolorystyka mebli i minima-

lizm form przydają jej skromnej elegancji,

wywołując efekt „wow”. To wyjątkowe

miejsce na co dzień służy nauce i edu-

kacji. Po godzinach codziennej pracy na

rzecz czytelników odbywają się tu deba-

ty, dyskusje, warsztaty, spotkania…

Naukowy charakter zbiorów sprawia, że

głównymi czytelnikami biblioteki są bada-

cze historii Solidarności, naukowcy, studenci

i doktoranci zainteresowani dziejami Polski

i Europy drugiej połowy XX wieku, polity-

ką międzynarodową w okresie zimnej wojny,

historią społeczną, historią idei, kulturą tego

okresu.

NIE TYLKO ZBIORY NAUKOWE

Dostęp do zbiorów bibliotecznych, informacji

i oferty kulturalno-edukacyjnej biblioteki ECS

jest jednak otwarty dla wszystkich zaintereso-

NAUKOWY CHARAKTER ZBIORÓW SPRAWIA,

wanych. Użytkownikami są sami pracownicy

ŻE GŁÓWNYMI CZYTELNIKAMI BIBLIOTEKI

i współpracownicy ECS, twórcy nauki i kultury,

SĄ BADACZE HISTORII SOLIDARNOŚCI,

dziennikarze, ale także nauczyciele, uczniowie

NAUKOWCY, STUDENCI I DOKTORANCI

i mieszkańcy miasta. Materiałów do swoich

ZAINTERESOWANI DZIEJAMI POLSKI I EUROPY

prac dyplomowych, studiów i badań poszuku-

DRUGIEJ POŁOWY XX WIEKU, POLITYKĄ

ją u nas osoby biorące udział w programach

MIĘDZYNARODOWĄ W OKRESIE ZIMNEJ

WOJNY, HISTORIĄ SPOŁECZNĄ, HISTORIĄ IDEI,

W bibliotece ECS czytelnicy mają wolny dostęp do całego księgozbioru, polskich

KULTURĄ TEGO OKRESU

i zagranicznych czasopism elektronicznych oraz baz danych. Sercem biblioteki jest

centrum informacji naukowej. Pomieszczenie jest dwukondygnacyjne, z antresolą

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

143

wymiany studentów Erasmus, stażyści róż-

prasą związkową, biuletynami i komunikatami rozmowy, biografie twórców teatru, kabaretu,

nych instytucji z Polski i zagranicy. Bibliotekę

wydawanymi przez zakłady pracy, uczelnie, polskiej piosenki. Dla osób zainteresowanych

odwiedzają turyści i goście ECS, m.in. uczest-

środowiska studenckie i uczniowskie, które problemami społecznymi, bieżącą polityką,

nicy projektów. Działa tu DYSKUSYJNY KLUB

gromadzi archiwum ECS, składa się on na konfliktami zbrojnymi i ich konsekwencjami

KSIĄŻKI NON-FICTION i szkoła pisania

ważną dla zachowania dziedzictwa Solidarno- dla zwyczajnych ludzi zgromadziliśmy impo-

ści kolekcję wydawnictw drugoobiegowych.

nujący zbiór współczesnej literatury faktu, na

PAMIĘTAJĄC O PUBLICZNYM CHARAKTERZE

Działy tematyczne, które wydzielono na której może bazować działalność DYSKUSYJ-

BIBLIOTEKI, PODYKTOWANYM POTRZEBĄ

półkach, obejmują, poza historią Solidar- NEGO KLUBU KSIĄŻKI NON-FICTION oraz

OBSŁUGI RÓŻNORODNEGO ŚRODOWISKA,

ności i organizacji opozycyjnych w latach warsztaty reportażu. Miłośnikom komiksu

BIBLIOTEKA ECS W ODRÓŻNIENIU OD

1976–1989, takie zagadnienia jak: polity- oferujemy współczesne i historyczne wydania

NAUKOWYCH BIBLIOTEK AKADEMICKICH,

ka międzynarodowa, polityka wewnętrzna ważnych tytułów z tego gatunku. A dla tych,

NASTAWIONYCH GŁÓWNIE NA PROCES

i zagraniczna Polski, rola Kościoła w obaleniu którzy wielką historię wolą poznawać po-

DYDAKTYCZNY, PROWADZI SZEROKO

komunizmu, działalność polityczna i kultural- przez kino, muzykę, ikony kultury popularnej,

ZAKROJONĄ DZIAŁALNOŚĆ KULTURALNĄ

na polskiej emigracji, znaczenie Radia Wolna biblioteka ma kolekcję nagrań muzycznych

I EDUKACYJNĄ NA RZECZ LOKALNEJ

Europa, paryskiej „Kultury” i innych środowisk z muzyką lat 80., filmów dokumentalnych i fa-

SPOŁECZNOŚCI

emigracyjnych dla wolności słowa w PRL, licz- bularnych, monografii zespołów muzycznych,

ne przykłady przejawów kultury niezależnej. gwiazd muzyki rockowej, punka, hip-hopu.

reportażu, KULTURALNY KLUB OBCOKRA-

Wiele miejsca w zbiorach zajmują opraco- Zbiory uzupełniają bieżące czasopisma spo-

JOWCA, odbywają się LEKCJE CZYTANIA,

wania o czasach przełomu – transformacji łeczno-polityczne i tygodniki opinii, także

SPOTKANIA Z NAUKĄ, turnieje Młodzieżo-

ustrojowej, społecznej i gospodarczej w Polsce zagraniczne.

wych Debat Oksfordzkich… Średnio odwiedza

oraz w innych krajach postkomunistycznych.

nas 920 osób miesięcznie.

Zbiory naukowe nie wyczerpują jednak oferty JAK TO ZROBILIŚMY

Biblioteka ECS to biblioteka specjalistycz-

biblioteki. Obok nich dysponujemy publika- Zasoby biblioteczne, po dziewięciu la-

na. Gromadzi głównie literaturę związaną

cjami przeznaczonymi dla szerszych kręgów tach od czasu, gdy zakupiono pierwszą

tematycznie z historią Solidarności, opozycji

czytelników, niezainteresowanych wąsko ro- książkę, powiększyły się do liczby 25 tys.

antykomunistycznej oraz oporu społeczne-

zumianą tematyką historyczną, politologiczną, woluminów książek, niemal 900 pełnych

go w Polsce i w krajach obozu sowieckiego

socjologiczną.

roczników czasopism i kilkuset sztuk multime-

w latach 70. i 80. XX wieku. Obok naukowych

Pamiętając o publicznym charakterze bi- diów. Skorzystać z nich można na miejscu,

monografii, biografii, publikowanych foto-

blioteki, podyktowanym potrzebą obsługi w czytelni – prawie wszystkie tytuły wystę-

grafii i wydawnictw źródłowych w zbiorach

różnorodnego środowiska, biblioteka ECS pują bowiem tylko w jednym egzemplarzu.

znajdują się wspomnienia, korespondencja,

w odróżnieniu od naukowych bibliotek aka- Informację o zasobach łatwo można zna-

publicystyka z tego okresu, a także teksty li-

demickich, nastawionych głównie na proces leźć w Internecie dzięki katalogowi online.

terackie z kręgu literatury niezależnej.

dydaktyczny, prowadzi szeroko zakrojoną Dodatkowo biblioteka ECS jest widoczna

Ważnym elementem zasobu bibliotecznego

działalność kulturalną i edukacyjną na rzecz lo- dla użytkowników katalogu NUKat. Współ-

ECS są książki oraz czasopisma społeczno-po-

kalnej społeczności. Przygotowano literaturę praca z tym największym centralnym

lityczne i kulturalne wydawane na emigracji

dotyczącą praktyki obywatelskiej, bieżących katalogiem polskich bibliotek naukowych

przez polskie oficyny w Paryżu, Londynie, Ber-

spraw miasta i regionu, w tym dziedzictwa i akademickich pozwala nam uzyskać dostęp

linie oraz ich nielegalne przedruki krajowe.

postoczniowego, a także obszerną kolekcję do szerokiego kręgu odbiorców, także zagra-

Wielkość tego zasobu przekroczyła w 2017

książek dotyczących PRL, wśród nich albumy nicznych. Gwarantuje również wysoką jakość

roku 5 tys. woluminów. Wraz z tzw. bibułą –

obrazujące życie codzienne, relacje osobiste, katalogowania i zgodność z międzynarodowymi

W ramach KLUBU OBCOKRAJOWCA – JĘZYKOWEGO I KULTURALNEGO nowi mieszkańcy

Gabriela Skoracka

Gdańska uczą się odnaleźć w polskiej rzeczywistości. Bibliotekarze specjalnie dla klubowiczów

przygotowali Biblioteczkę Obcokrajowca

SACRUM I PROFANUM

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

145

standardami i formatami. Zarówno specjali-

styczny charakter księgozbioru, jak i poziom

jego opracowania określają tożsamość biblio-

teki ECS jako biblioteki naukowej, mimo że

formalnie takiego statusu jeszcze nie posiada.

Księgozbiór biblioteki ECS powstawał od

zera. Pierwsze egzemplarze książek – były

to głównie druki podziemne – pozyskaliśmy

24 sierpnia 2008 roku, podczas społecznej

zbiórki pamiątek zorganizowanej w Gdańsku,

Gdyni i Sopocie. Pierwszy skatalogowany

przez nas tytuł to „Borusewicz. Jak runął mur” –

rozmowa Edmunda Szczesiaka z Bogdanem

Borusewiczem, legendą Sierpnia ’80 oraz

podziemia Solidarności, pierwowzorem po-

staci Maćka Tomczyka z „Człowieka z żelaza”,

w wolnej Polsce wieloletnim marszałkiem

Senatu. Rozpoczynaliśmy w składzie dwu-

osobowym, obecnie w bibliotece pracuje

dziewięć osób. To młody i wszechstronny

zespół – bibliotekarze, ale i historycy, po-

litolodzy, polonistka, teolog. Wielu z nich

rozpoczynało pracę w ECS bezpośrednio po

KSIĘGOZBIÓR BIBLIOTEKI ECS POWSTAWAŁ

OD ZERA. PIERWSZE EGZEMPLARZE KSIĄŻEK –

BYŁY TO GŁÓWNIE DRUKI PODZIEMNE –

POZYSKALIŚMY 24 SIERPNIA 2008 ROKU,

PODCZAS SPOŁECZNEJ ZBIÓRKI PAMIĄTEK

ZORGANIZOWANEJ W GDAŃSKU, GDYNI

I SOPOCIE

studiach, uczyło się historii Solidarności, pra-

cując w zespole przygotowującym wystawę

stałą – opracowując kwerendy, pozyskując

dokumenty i opracowania, redagując teksty,

kompetencje bibliotekarskie nabywając w dro-

dze codziennej praktyki, pod okiem koleżanek

z wieloletnim doświadczeniem w zawodzie.

Pochodzą z Białorusi, Izraela, Syrii, Ukrainy… piszą test ze znajomości języka polskiego,

Gabriela Skoracka

aby w ramach JĘZYKOWEGO KLUBU OBCOKRAJOWCA pogłębiać znajomość języka.

Lekcje prowadzą studentki z koła naukowego Młodych Dydaktyków Uniwersytetu

SACRUM I PROFANUM

Gdańskiego, zajmujące się edukacją językową i kulturową

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

146

147

W początkowym okresie istnienia bibliote- prawnego, gospodarczego, z zakresu historii

kiwaliśmy zasoby instytucji krajowych i zagranicznych, przeglądaliśmy literaturę przedmiotu,

ka ograniczała działalność do gromadzenia idei i kultury) dla głównego profilu tematycz-

systematycznie śledziliśmy oferty antykwaryczne i aukcje internetowe, a także bieżący rynek

i opracowywania zbiorów. Naszym głównym nego, jakim dla biblioteki ECS jest historia

wydawniczy, także zagraniczny. Duże znaczenie w docieraniu do interesujących materia-

celem było wówczas stworzenie zasobu o mi- Solidarności i opozycji antykomunistycznej

łów, zwłaszcza drugoobiegowych, miało nawiązywanie kontaktów z byłymi opozycjonistami,

w krajach Europy Środkowej i Wschodniej,

zwłaszcza z osobami zaangażowanymi w nielegalny ruch wydawniczy lat 80. – wydawcami,

NASZYM CELEM BYŁO STWORZENIE

historia upadku komunizmu i pierwszych lat

drukarzami, kolporterami, a także świadkami historii, którzy często okazywali się kolekcjone-

ZASOBU O JAK NAJWYŻSZEJ

transformacji.

rami i posiadaczami ciekawych zbiorów bibuły. Rozsyłaliśmy listy do instytucji i środowisk

JAKOŚCI MERYTORYCZNEJ,

Jednocześnie, co niezwykle istotne, należało na

naukowych z prośbą o przekazywanie prywatnych bibliotek.

Z SZEROKIM SPEKTRUM

bieżąco tworzyć warsztat informacyjny – bez

KONTEKSTÓW (POLITYCZNEGO,

instrumentów wyszukiwawczych, a zwłaszcza

NASI DARCZYŃCY

SOCJOLOGICZNEGO, PRAWNEGO,

katalogu online, nie ma przecież współczesnej

Wiele z naszych starań, apeli, kontaktów przyniosło wymierne efekty – najbardziej zna-

GOSPODARCZEGO, Z ZAKRESU

biblioteki. Tu decyzję podjęliśmy szybko –

czące przykłady pomocy, którą otrzymaliśmy w tym czasie, to m.in. stałe przekazywanie

HISTORII IDEI I KULTURY) DLA

ECS dołączyło do konsorcjum TZB, trójmiej-

dużych partii materiałów przez Towarzystwo Opieki nad Archiwum Instytutu Literackiego

GŁÓWNEGO PROFILU TEMATYCZNEGO,

skiego porozumienia bibliotek naukowych

w Paryżu. Jego prezes, Marek Krawczyk (już nieżyjący), współpracownik Jerzego Giedroy-

JAKIM DLA BIBLIOTEKI ECS JEST

i akademickich wdrażających zaawansowa-

cia, organizator pomocy dla podziemnych wydawnictw w Polsce i ich wieloletni kolporter,

HISTORIA SOLIDARNOŚCI I OPOZYCJI

ny system biblioteczny Virtua. Dalszy rozwój

ofiarował do zbiorów ECS bardzo spójną i znaczącą liczebnie kolekcję, którą nazwał imie-

ANTYKOMUNISTYCZNEJ W KRAJACH

wydarzeń był już konsekwencją tej decyzji –

niem Jakuba Karpińskiego, socjologa, historyka, politologa, logika i współpracownika

EUROPY ŚRODKOWEJ I WSCHODNIEJ,

biblioteka ECS została zarejestrowana przez

paryskiej „Kultury”.

HISTORIA UPADKU KOMUNIZMU

Bibliotekę Narodową i uzyskała niezbędne do

Nie sposób pominąć roli innych bibliotek w tworzeniu, a następnie, poprzez bieżącą wy-

I PIERWSZYCH LAT TRANSFORMACJI

identyfikacji siglum, po czym już w pierwszych

mianę międzybiblioteczną, rozwijaniu księgozbioru ECS: Biblioteki Narodowej, Biblioteki

miesiącach istnienia stała się współpracow-

Sejmowej, Centralnej Biblioteki Wojskowej,

nimalnej liczebności 15–20 tys. jednostek, na nikiem NUKAT. Pozwoliło to bardzo szybko

bibliotek akademickich w Toruniu, Wrocławiu, DUŻE ZNACZENIE W DOCIERANIU

tyle bowiem oceniliśmy ogromną przestrzeń, zbudować, poprzez pobieranie gotowych re-

Warszawie, Szczecinie oraz bibliotek gdań- DO INTERESUJĄCYCH MATERIAŁÓW,

którą po rozpoczęciu pełnej działalności w no- kordów bibliograficznych ze wspólnej bazy

skich, które regularnie przekazują publikacje ZWŁASZCZA DRUGOOBIEGOWYCH, MIAŁO

wym budynku należało zapełnić książkami. katalogowej tworzonej przez inne biblioteki

z zasobu dubletów.

NAWIĄZYWANIE KONTAKTÓW Z BYŁYMI

Liczba regałów, którą znaliśmy z projektu ar- naukowe w Polsce, własny profesjonalny ka-

Pierwszy rok pracy biblioteka zamknęła 2 tys. OPOZYCJONISTAMI, ZWŁASZCZA Z OSOBAMI

chitekta, sposób ich rozmieszczenia – wzdłuż talog. W krótkim czasie bibliotekarze z ECS

jednostek inwentarzowych. Księgozbiór histo- ZAANGAŻOWANYMI W NIELEGALNY RUCH

wszystkich ścian na czterech piętrach, dookoła uzyskali uprawnienia do tzw. współpracy

ryczny przekroczył 1,6 tys. jednostek. Udało się WYDAWNICZY LAT 80. – WYDAWCAMI,

dużej pustki – wydawała się nie do zagospo- czynnej i rozpoczęli wprowadzanie do bazy

zgromadzić również 640 archiwalnych nume- DRUKARZAMI, KOLPORTERAMI, A TAKŻE

darowania w krótkim czasie. A plan dotyczący centralnej własnych rekordów. Do dzisiaj jest

rów czasopism emigracyjnych: londyńskiego ŚWIADKAMI HISTORII, KTÓRZY CZĘSTO

natury księgozbioru zakładał naukowy, specja- to dla biblioteki ważny instrument promocji

„Zapisu” i „Aneksu” oraz tytułów paryskich – OKAZYWALI SIĘ KOLEKCJONERAMI

listyczny charakter literatury i udostępnianie i skuteczny sposób na docieranie z informacją

„Kultury”, „Zeszytów Historycznych”, „Zeszy- I POSIADACZAMI CIEKAWYCH ZBIORÓW

prezencyjne – na miejscu, z wolnym dostę- do szerokich kręgów odbiorców.

tów Literackich”.

BIBUŁY

pem do półek. Rezygnacja z wypożyczalni na Stworzenie zbiorów bibliotecznych od zera

Chociaż w kolejnych latach zbiory rozwijały

rzecz czytelni warunkowała liczba gromadzo- wymagało sięgania po wszystkie moż-

się głównie poprzez zakup nowych jednostek, rola darów i wymiany między biblio-

nych przez bibliotekę egzemplarzy – z zasady liwe metody ich pozyskiwania, a także

tecznej nadal była i do dziś pozostaje nie do przecenienia. Swoje nowości przeka-

po jednym dla każdego tytułu. Naszym celem ogromnego osobistego zaangażowania i kom-

zują autorzy, wydawcy, redakcje (duży dar otrzymaliśmy np. od „Przeglądu

było stworzenie zasobu o jak najwyższej ja- petencji zespołu. Zakupy były poprzedzane

Politycznego”), organizacje, instytucje, w tym wiele zagranicznych (Biuro Analiz

kości merytorycznej, z szerokim spektrum prowadzonymi na szeroką skalę kwerendami

Sejmowych, Polsko-Niemiecka Fundacja na rzecz Nauki, Amnesty International),

kontekstów (politycznego, socjologicznego, bibliograficznymi i katalogowymi. Przeszu-

a także archiwa i muzea, które dzielą się nabytkami pozyskiwanymi od swoich

Gabriela Skoracka

SACRUM I PROFANUM

148

149

darczyńców (np. Fundacja Ośrodek KARTA,

tytuły książek czy numerów czasopism z insty-

Muzeum II Wojny Światowej, Instytut Badań

tucji w swoim środowisku lokalnym, do tego

Europy Wschodniej w Bremie, Archiwum Ru-

grona można zaliczyć np. Michała Paziewskie-

chu Obywatelskiego w Lipsku, Instytut Polski

go, historyka z Uniwersytetu Szczecińskiego,

w Berlinie). Cenne dary przekazują też goście

współpracującego z działem naukowym ECS,

odwiedzający ECS, w tym przedstawiciele

autora książek o wydarzeniach Grudnia ’70.

Prywatni darczyńcy zgłaszają się też sami

NAJBARDZIEJ SPEKTAKULARNYM PRZYKŁADEM

przy likwidacji prywatnych kolekcji – wła-

PRYWATNEGO ZBIORU PRZEKAZANEGO ECS

snych lub swoich bliskich. Dzwonią Polacy

POZOSTAJE DO DZIŚ, ZŁOŻONY W WIĘKSZOŚCI

z zagranicy, proponując cenne pojedyncze

Z NOWYCH KSIĄŻEK ANGLOJĘZYCZNYCH,

egzemplarze czasopism czy tytułów książek

KSIĘGOZBIÓR AKADEMICKI SŁAWOMIRA

niedostępnych na polskim rynku księgar-

MAGALI, PROFESORA Z UNIWERSYTETU ERAZMA

skim – wiedzę o lukach w naszych zasobach

W ROTTERDAMIE, WSPÓŁPRACOWNIKA ECS

czerpią z katalogu online. W taki sposób bi-

blioteka weszła np. w posiadanie berlińskiego

rządów czy oficjalne delegacje państwowe

„Poglądu” czy najstarszych numerów „Kultury”,

(tą drogą zbiory biblioteki powiększyły się np.

które przekazali Agnieszka Jaruga i Ryszard

o kilkunastotomowe opracowanie przygoto-

Dąbrowski – oboje z Niemiec.

wane przez niemiecki Bundestag, dotyczące

Cenną ciekawostką z zagranicy jest niezwy-

historii dyktatury SED i przezwyciężania jej

kły album fotografii wykonanych w obozie

skutków po zjednoczeniu Niemiec).

internowania w Strzebielinku, opublikowany

Niezwykle cenne wydawnictwa, nieobecne

współcześnie własnym nakładem jako re-

w katalogach innych polskich bibliotek, trafi-

plika prototypu z 1983 roku. Podarował go

ły do nas dzięki staraniom pracowników ECS

w czasie swojej wizyty w ECS sam autor, Lech

zaangażowanych w przygotowanie wystawy

Różański z Kanady.

stałej. Przekazały je odwiedzane przez nich

w ramach badań kwerendalnych i wizyt stu-

MÓWIĄC O BIBLIOTECE, NIE MOŻNA

dyjnych zagraniczne instytucje zajmujące

ZAPOMNIEĆ O INFORMACJI – TO ONA

się dokumentowaniem dziedzictwa komuni-

WYZNACZA DZISIAJ NOWĄ ROLĘ

zmu w swoich krajach, takie jak: Academia

TEJ INSTYTUCJI W ŚWIECIE KULTURY

Civica w Bukareszcie, Państwowe Muzeum

I NAUKI

Historii Politycznej Rosji w Petersburgu, Dom

Terroru w Budapeszcie, Muzeum Rewolucji

Najbardziej spektakularnym przykładem pry-

w Moskwie, Narodowe Muzeum Historyczne

watnego zbioru przekazanego ECS pozostaje

(Tautas Frontes Muzejs) w Rydze, Centrum

do dziś, złożony w większości z nowych ksią-

Badania Ludobójstwa (Genocido Aukų Mu-

żek anglojęzycznych, księgozbiór akademicki

ziejus) w Wilnie…

Sławomira Magali, profesora z Uniwersytetu

Znaczący w tworzeniu zbiorów jest też wkład

Erazma w Rotterdamie, współpracownika ECS,

osób prywatnych. Niektóre z nich współpra-

autora m.in. książki „Walka klas w bezklasowej

cują z biblioteką od lat, pozyskując brakujące

Polsce” (pierwsze wydanie w Bostonie, 1982,

W bibliotece goście mają dostęp nie tylko do papierowego księgozbioru,

Gabriela Skoracka

ale i do czytników książek Kindle oraz gier planszowych

Fot. Damian Chrul / Archiwum ECS

SACRUM I PROFANUM

150

pod pseud. Stanisław Starski). Swoje zbiory

podarowali również ludzie nauki z Trójmiasta,

m.in. Marian Turek – emerytowany profesor

ekonomii z Uniwersytetu Gdańskiego, czy

Biblioteka ECS to również miejsce wydarzeń. Na zdjęciu promocja książki „Gdy otworzyli

bramy, zaczęłam iść w stronę domu... Rozmowy z Joanną Muszkowską-Penson” – lekarką

profesor Wojciech Lamentowicz – prawnik

i wykładowczynią akademicką, byłym żołnierzem Związku Walki Zbrojnej, więźniarką

niemieckiego obozu koncentracyjnego Ravensbrück, działaczką opozycji w okresie PRL

i dyplomata.

Fot. Magdalena Mistat / Archiwum ECS

Osobną grupą darczyńców są sami pracow-

nicy ECS, w tym jego dyrektorzy: o. Maciej

Zięba OP, Basil Kerski, Jacek Kołtan, a także

sąsiadujące z biblioteką Biuro Lecha Wałęsy.

Niektóre z przekazanych przez nich do zbiorów

bibliotecznych egzemplarze posiadają cenne

dedykacje i autografy – autorów, uczestników

historycznych wydarzeń.

PRZESTRZEŃ INFORMACJI

Mówiąc o bibliotece, nie można zapomnieć

o informacji – to ona wyznacza dzisiaj nową

rolę tej instytucji w świecie kultury i nauki.

Biblioteka ECS, poza obszerniejszymi niż

w innych polskich bibliotekach zbiorami na

temat Solidarności, buduje zaawansowany

warsztat informacyjny. Składa się na niego

przede wszystkim katalog zbiorów, ale także

pomocnicze narzędzia wyszukiwawcze, ta-

kie jak zestawienia tematyczne oferowane

w menedżerze bibliograficznym Citavi, opraco-

wywane we własnym zakresie, na podstawie

zasobów Open Access, bazy wiedzy, czy ciągle

uzupełniane bazy metadanych, czyli informacji

o informacji. Naszym celem jest zgromadze-

nie jak najpełniejszej wiedzy o dokumentach

i opracowaniach na temat Solidarności, zarzą-

dzanie tą wiedzą i udzielanie informacji o nich –

odsyłanie do właściwych źródeł, katalogów,

bibliografii, repozytoriów, bibliotek cyfrowych.

Ważnym elementem warsztatu informa-

cyjnego biblioteki jest także „Bibliografia

Solidarności”. Ma ona postać elektronicznej

bazy udostępnianej online. Jej podstawowym

153

zadaniem jest uzupełnianie informacji kata-

logowej z naszych zbiorów o szczegółowe

dane dotyczące zawartości czasopism, prac

zbiorowych, materiałów konferencyjnych, ka-

talogów wystaw, recenzji i innych publikacji

o wartości naukowej poświęconych historii

Solidarności i opozycji demokratycznej w Pol-

sce w latach 1976–1989.

Chociaż od otwarcia biblioteki w nowej sie-

dzibie ECS minęły dwa lata, każdego dnia

odwiedzają ją liczni turyści, nowe grupy biblio-

tekarzy, muzealników, pracowników instytucji

nauki i kultury. Pracownicy biblioteki są za-

praszani na spotkania i konferencje branżowe

bibliotekarzy oraz architektów projektujących

nowe obiekty biblioteczne. Promują na nich

własną przestrzeń, rozwiązania funkcjonalne,

zasoby i usługi.

Uznaniem środowiska dla energii tego miejsca

niewątpliwie jest tytuł Pomorski Bibliotekarz

Roku 2015, który otrzymałam jako kierownik

biblioteki ECS – „za wybitne osiągnięcia w bi-

bliotekarstwie pomorskim”, w tym za prace na

rzecz stworzenia nowej biblioteki w Gdańsku

(Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich).

Centralne usytuowanie biblioteki w prze-

strzeni Europejskiego Centrum Solidarności –

naprzeciwko głównego wejścia, tuż za ogro-

dem zimowym – sprawia, że przyciąga ona

wzrok osób wchodzących do środka. Podobnie

jak cały gmach, imponuje swą architekturą –

otwartą przestrzenią, dynamiką i lekkością

szklanych płaszczyzn oraz ażurowych an-

tresol z regałami wypełnionymi książkami.

Zapraszamy, warto tu bywać!

Gabriela Skoracka

pierwsza kierownik biblioteki ECS

w ECS pracuje od 2008 roku

Oszklona fasada biblioteki ECS, otwarta na ogród zimowy,

jest jak lustro dla znajdującej się vis-à-vis wystawy stałej

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

MEDIATEKA

W audytorium ECS na dużym ekranie możemy odtwarzać obraz nie tylko w cyfrowym

formacie DCP, ale także klasyczną taśmę filmową o 16- i 35-milimetrowej szerokości

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

Anna Maria Mydlarska

OBRAZ ZAPAMIĘTANY,

OBRAZ ZAPISANY NA FILMIE

OD STRAJKU DO MEDIATEKI

Europejskie Centrum Solidarności jest

częścią mojego spełnionego marzenia

o powrocie do szczęśliwych, choć burz-

liwych czasów Solidarności, do ideałów,

które nadały sens życiu wielu ludzi mo-

jego pokolenia. Jestem gdańszczanką.

Zawsze chciałam być filmowcem i zapi-

sywać kamerą ważne dla mnie chwile

i obrazy. A tymczasem w momencie, gdy

mogłam pomyśleć o realizacji tych pla-

nów, wybuchł strajk w stoczni. Moje

dorosłe życie splotło się z narodzinami

związku.

Miałam niezwykły zaszczyt koordynować

pracę zespołu, z którym tworzyliśmy filmowy

obraz czasu Solidarności, jaki dziś goście oglą-

dają na wystawie stałej. Powróciłam niemal

do wszystkich tematów, które stały się moim

życiowym doświadczeniem.

PAMIĘĆ

W 1980 roku stałam pod stocznią, w 1981

roku podczas I Zjazdu Delegatów NSZZ

WIEDZIAŁAM, ŻE TWORZYMY WYSTAWĘ

„Solidarność” miałam szczęście tłumaczyć

I ARCHIWUM FILMOWE DLA RÓŻNYCH

wywiady z Lechem Wałęsą, pracować w gdań-

POKOLEŃ WIDZÓW – DLA TYCH, KTÓRZY

skim „Biuletynie Solidarności” (tym z lwami

W CZASACH SOLIDARNOŚCI BYLI MAŁYMI

w winiecie) i w Biurze Tłumaczy Komisji Kra-

DZIEĆMI, ALE I DLA TYCH, KTÓRYCH WÓWCZAS

jowej. W latach stanu wojennego i później aż

NIE BYŁO JESZCZE NA ŚWIECIE

do strajków 1988 roku pojawiałam się jako

tłumacz w nieformalnym biurze Lecha Wałę-

sy na plebanii kościoła św. Brygidy u księdza

Henryka Jankowskiego. Mogłam sprowadzać

Wiele wydarzeń realizowanych w ECS jest rejestrowanych,

obejrzeć je można na kanale YouTube

Fot. Dawid Linkowski / Archiwum ECS

158

159

zagranicznych korespondentów do siedziby

Jana Pawła II, o papieskich ołtarzach, o arty-

Solidarności na Grunwaldzkiej we Wrzesz-

stach i ich dziełach.

czu, do hali Olivia, do stoczni, do Brygidy i do

Video Studio Gdańsk Mariana Terleckiego,

ZBIERANIE

najpierw u pallotynów, a potem przy bazyli-

Od pierwszego dnia pracy rozpoczęło się

ce Mariackiej. Na spotkanie z Lechem Wałęsą

wyszukiwanie i gromadzenie archiwalnych

przywiozłam z Warszawy Williama Styrona

materiałów filmowych i podpisywanie umów

i Kurta Vonneguta. Byłam obecna w kluczo-

o współpracy. Zaczęłam od gdańskiego

wych momentach, widziałam te obrazy, ale

ośrodka Telewizji Polskiej, gdzie dysponowa-

swoje własne filmowe marzenia odłożyłam

no wieloma cennymi materiałami, Wytwórni

na półkę – myślałam, że może one nie spełnią

Filmów Dokumentalnych i Fabularnych w War-

się nigdy, ale za to nasza praca pozwoli na re-

szawie, skąd do stoczni w sierpniu 1980 roku

alizację ważniejszych marzeń: o wolnej Polsce,

przyjechali pierwsi polscy filmowcy, i Video

o bardziej godnym życiu dla nas wszystkich.

Studio Gdańsk, pierwszego niezależnego pro-

Widziałam te wszystkie wspaniałe filmowe

ducenta filmowego, którego początki sięgają

sceny: kwiaty rozkwitające na stoczniowej

czasów, gdy Solidarność otrzymała z zagranicy

bramie w Sierpniu ’80, las głosujących rąk

pierwszą kamerę do rejestracji obrad I Zjazdu

z mandatami delegatów Solidarności w wol-

Delegatów NSZZ „Solidarność” (1981).

nej już i demokratycznej, choć wciąż jeszcze

Na przestrzeni niemal 10 lat odwiedziłam

oddzielonej od Europy żelazną kurtyną hali

wiele krajowych i zagranicznych instytu-

Olivia w 1981 roku, widziałam czołgi przy po-

cji, odbyłam wiele wspaniałych spotkań

mniku Poległych Stoczniowców 1970 w stanie

i doświadczyłam ogromnej pomocy, wsparcia

wojennym, ale dopiero 1990 rok pozwolił mi

i zachęty ze strony ludzi filmu. Nie sposób

na realizację własnych marzeń i wyjazd do

Cardiff na stypendium dziennikarskie, a po-

NIE SPOSÓB WYLICZYĆ WSZYSTKICH

tem na praktykę w telewizji BBC w Londynie.

WIELKICH FILMOWCÓW, KTÓRZY WNIEŚLI

W latach 1990–1991 opowiadałam studen-

SWÓJ WKŁAD W TWORZENIE OBRAZU

tom amerykańskiego Uniwersytetu Drake

SOLIDARNOŚCI, ORAZ TYCH, DZIĘKI KTÓRYM

w Des Moines w stanie Iowa o przejściu do

W RÓŻNYCH INSTYTUCJACH I ARCHIWACH

demokracji w Polsce, a po powrocie pod-

TEN OBRAZ ZOSTAŁ PRZECHOWANY DO

jęłam pracę w Telewizji Polskiej i już w roku

NASZYCH CZASÓW

1996 byłam reżyserem filmowym, członkiem

Stowarzyszenia Filmowców Polskich, autor-

wymienić tu wszystkich osób, które mi po-

ką kilku filmów: o Solidarności, o Grudniu

magały. Muszę wspomnieć przede wszystkim

’70, o kobietach z gdańskiego Ruchu Młodej

o Ewie Ferency z Filmoteki Narodowej, któ-

Polski, o emigracji, o Jerzym Giedroyciu, pa-

ra potrafiła wyszukać materiał nawet na

ryskiej „Kulturze”, o Zagajewskim, o Smolarze.

podstawie szczątkowych informacji. Niezwy-

Wraz z moim mężem Jackiem Mydlarskim

kłą życzliwość niezmiennie okazywał ECS

kręciliśmy też filmy o pielgrzymkach do Polski

Włodzimierz Niderhaus, dyrektor Wytwór-

ni Filmów Dokumentalnych i Fabularnych.

Na planie filmu „Człowiek z żelaza” w reż. Andrzeja Wajdy w roli głównej Maćka

Anna Maria Mydlarska

Tomczyka, syna Mateusza Birkuta z „Człowieka z marmuru” – Jerzy Radziwiłowicz,

Gdynia, luty 1981

OBRAZ ZAPAMIĘTANY,

Fot. Zygmunt Błażek / Zbiory ECS

OBRAZ ZAPISANY NA FILMIE

OD STRAJKU DO MEDIATEKI

160

Konsultacji i praktycznych rad nie szczędził notacji przy wykorzystaniu wszelkich możli-

DOŚWIADCZENIE STRATY

Jacek Petrycki, który wszystko pamiętał i we wych środków i współpracy wielu przyjaciół.

Wiedziałam, że tworzymy wystawę i archiwum

wszystkich wydarzeniach brał udział, po-

filmowe dla różnych pokoleń widzów – dla

cząwszy od strajku w stoczni, poprzez lata WDZIĘCZNOŚĆ

tych, którzy w czasach Solidarności byli mały-

stanu wojennego aż po doświadczenia kultu- Nie sposób wyliczyć wszystkich wielkich

mi dziećmi, ale i dla tych, których wówczas nie

ry niezależnej.

filmowców, którzy wnieśli swój wkład w two-

było jeszcze na świecie. Obraz prezentowany

Bardzo przeżywałam wyprawy do zagra- rzenie obrazu Solidarności, oraz tych, dzięki

w ECS nie może jednak nie brać pod uwagę

nicznych placówek muzealnych i opinie, którym w różnych instytucjach i archiwach

wspomnień i obrazów zapisanych w pamięci

jakimi dzielili się wybitni fachowcy. Najbar- ten obraz został przechowany do naszych

tych, którzy Solidarność tworzyli, 10 milionów

dziej szokowały mnie opowieści o warunkach czasów.

żyjących i czujących osób, a zwłaszcza tych

i kosztach poprawiania jakości zapisu filmowe- W ECS w procesie tworzenia archiwum

spośród nich, dla których ta idea była ważną

go i przechowywania materiałów filmowych. filmowego bardzo ważną rolę odegrał do-

częścią własnych przeżyć. Jako reżyser, reali-

Musiałam szybko adaptować w myśli nasze świadczony dziś, ale na początku 2008 roku

zując filmy o Solidarności, zawsze starałam

archiwum filmowe – jeszcze nieistniejące jako młody, choć już wtedy bardzo kompetent-

się nagrywać dłuższe wywiady biograficzne,

pomieszczenie i niescalone jako kolekcja – do ny, archiwista i historyk Arkadiusz Legutko.

zrozumieć całość doświadczenia bohaterów

realiów finansowych, bez uszczerbku przy Zapanowanie nad ogromem prac i umów to-

filmu.

warzyszących powstawaniu notacji i filmów

Jesienią 2008 roku zrealizowałam pierw-

PRZEZ NIEMAL 10 LAT ZEBRALIŚMY

dokumentalnych oraz organizowanie poka-

sze notacje filmowe z pierwszego cyklu –

PONAD 1,2 TYS. NOTACJI –

zów filmów dokumentalnych i fabularnych

SOLIDARNOŚĆ. CO ZOSTAŁO? Moimi roz-

BIOGRAFICZNYCH WYWIADÓW

umożliwiła praca doświadczonego kierowni-

mówcami było 30 gdańszczan obecnych przy

FILMOWYCH Z LUDŹMI SOLIDARNOŚCI

narodzinach Solidarności podczas strajku

ka produkcji wielu filmów dokumentalnych

I OPOZYCJI DEMOKRATYCZNEJ,

w Stoczni Gdańskiej, towarzyszących w bu-

i fabularnych – Zbigniewa Chłopeckiego. Bez

Z TWÓRCAMI KULTURY NIEZALEŻNEJ

dowaniu od podstaw Biura Komisji Krajowej

nich nie byłoby niezwykłego sukcesu, jakim

I OSOBAMI REPRESJONOWANYMI

i Zarządu Regionu. Większość z nich to ludzie,

niewątpliwie jest największa na świecie ko-

których znałam, przyjaciele.

tym dla utrzymania wysokiego standardu.

lekcja filmowych archiwaliów poświęconych

Jesienią 2008 roku rejestrowaliśmy rów-

W Londynie miałam okazję oglądać filmowe Solidarności, jej źródłom i czasom, dostępna

nież naszą pierwszą kamerą konferencję

zbiory Imperial War Museum, zgromadzone w mediatece ECS i udostępniana filmowcom,

„W przededniu wielkiej zmiany – Polska w 1988

w osobnym budynku archiwum filmowego. naukowcom oraz widzom.

roku”, zorganizowaną przez ECS na Uniwer-

A w wielu muzeach brytyjskich i amerykańskich Od 2009 roku filmowy obraz czasów współ-

sytecie Gdańskim, podczas której wspominali

przyglądać się sposobowi, w jaki eksponowa- tworzył też bardzo młody i bardzo zdolny

strajki 1980 i 1988 roku dwaj bohaterowie

ne są filmy na wystawach stałych i czasowych. montażysta i operator filmowy Piotr Tomasz-

naszych notacji – Alojzy Szablewski i Adam

Wyprawa do Wielkiej Brytanii z kierownikiem kiewicz. Jego praca jest nieodłączną częścią

Kinaszewski. Alojzego Szablewskiego, żołnie-

prac merytorycznych nad wystawą Konradem wystawy stałej, jego wkład widać w bardzo

rza AK, uczestnika Powstania Warszawskiego,

Knochem była bardzo ciekawa, a poznawani wielu filmach i notacjach, które składają się

jednego z najstarszych przywódców straj-

przez nas muzealnicy opowiadali o swoich na nasze archiwum filmowe. Bardzo pomógł

ku, żegnaliśmy na cmentarzu zaledwie kilka

muzeach z perspektywy tworzenia wystawy, w stworzeniu klimatu wystawy stałej wybit-

miesięcy temu, w maju 2017 roku, a Adam Ki-

dzieląc się wiedzą na temat koncepcji i jej ny gdański kompozytor Marek Kuczyński,

naszewski, rzecznik Lecha Wałęsy, współautor

realizacji. ECS zaczynało od początku, od gro- którego muzyka towarzyszy naszym filmom

wraz z Andrzejem Drzycimskim „Dziennika in-

madzenia zbiorów archiwalnych i nagrywania dokumentalnym i realizacjom filmowym.

ternowanego” i biografii Lecha Wałęsy „Droga

Dziesiątki razy słyszeliśmy na wystawie stałej od zwiedzających: „przecież generał

był czarno-biały”, a czarno-biały był dla tych, którzy mieli czarno-biały kineskop,

w niektórych domach szef Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego występował

w kolorowej odsłonie. Archiwalne filmy to bardzo ważna część ekspozycji

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

163

nadziei”, reżyser wielu filmów dokumental-

nych, odszedł kilka dni po konferencji. Gdybym

nie odwiedziła go z kamerą wtedy, w naszym

pierwszym cyklu notacji, nie mielibyśmy jego

wspomnień, tym cenniejszych, że opowiadał

o swoich obserwacjach dotyczących dwóch

postaci, z którymi miał wyjątkowo bliski kon-

takt, a które dla wielu ludzi na całym świecie

stały się symbolami Polski, ale też ikonami

XX wieku: mówił o Lechu Wałęsie i Janie Pawle II.

OGRANICZENIA

Przez niemal 10 lat zebraliśmy ponad 1,2 tys.

notacji – biograficznych wywiadów filmowych

z ludźmi Solidarności i opozycji demokratycz-

nej, z twórcami kultury niezależnej i osobami

represjonowanymi. Zgromadzono je w ponad

70 cyklach tematycznych lub regionalnych.

Staramy się rocznie zrealizować kilkadziesiąt

notacji. W każdym cyklu notacji mogłoby

wziąć udział co najmniej dwukrotnie więcej

osób z każdego z wybranych regionów, na-

szymi ograniczeniami są czas i skala wsparcia

finansowego.

Idea realizacji notacji filmowych służy w ECS

przede wszystkim zapisaniu indywidualnej

pamięci o wydarzeniach lat 70. i 80., gdy

kształtowała się opozycja i rodziła Solidarność.

Realizację notacji, przeprowadzenia długie-

go wywiadu z bohaterem, najchętniej w jego

mieszkaniu, w naturalnym wnętrzu, wykonuje

zawsze profesjonalna ekipa filmowa z reali-

zatorem prowadzącym wywiad – rozmowę,

znającym dobrze opisywane przez bohatera

notacji wydarzenia. Ekipa wyposażona jest

w sprzęt jakości HD. Filmujemy profesjonalną

kamerą cyfrową (aktualnie jest to SONY FS7),

której jakość zapisu umożliwia wykorzystanie

notacji w zapisie cyfrowym XDCAM HD 422

lub w jeszcze wyższym standardzie XAVC do

Filmowcy z Wytwórni Filmów Dokumentalnych w Warszawie przyjechali do stoczni

w sierpniu 1980 roku. Fragmenty filmu „Robotnicy ’80” – relacji z przebiegu akcji strajkowej

i sierpniowych negocjacji Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego z delegatami rządu –

musiały znaleźć się na wystawie stałej. Zwiedzającym o kulisach powstawania dokumentu

opowiadają jego współtwórcy – Jacek Petrycki i Andrzej Zajączkowski

Anna Maria Mydlarska

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

OBRAZ ZAPAMIĘTANY,

OBRAZ ZAPISANY NA FILMIE

OD STRAJKU DO MEDIATEKI

165

późniejszej realizacji filmu dokumentalnego

mówiąc o stanie wojennym, cofa się nagle do represji po grudniu 1970 roku. Jeśli osoba prze-

o najszerszym możliwym zasięgu, do zaakcep-

prowadzająca wywiad nie zareaguje na oczywiste i zdarzające się każdemu przejęzyczenia,

towania przez wszelkie standardy emisyjne.

zmianę brzmienia nazwisk, podanie mylnej daty, to często fascynujące i ważne wspomnienia

Podobnie mikrofony o charakterystyce po-

nie będą się nadawały do wykorzystania ani w publikacji naukowej, ani w filmie dokumen-

zwalającej na zapis dźwięku bardzo dobrej

talnym. Dlatego tak ważne jest przygotowanie merytoryczne osoby prowadzącej wywiad

jakości i w pełni profesjonalne oświetlenie.

i pełna orientacja w przywoływanych wydarzeniach.

Dbałość o profesjonalne parametry technicz-

Realizując notacje i tworząc filmy do wystawy stałej, oparte na materiałach archiwalnych i na

ne zapisu filmowego pozwala nam wierzyć,

notacjach, współpracowaliśmy z wieloma bardzo ważnymi twórcami i z instytucjami, które

że ten materiał będzie wykorzystywany nie

wniosły ważny wkład w powstanie i rozwój niezależnych instytucji filmowych. Przywołać

tylko w pracach naukowych, ale również do

trzeba przede wszystkim Video Studio Gdańsk i Media Kontakt, wrocławski Ośrodek „Pa-

powstających teraz, za kilka czy kilkanaście

mięć i Przyszłość”, Stowarzyszenie Wolnego Słowa, a także Mirosława Chojeckiego, Marka

lat filmów dokumentalnych i nie będzie od-

Łochwickiego, Waldemara Płocharskiego, Joannę Strzemieczną-Rozen, Joannę Pacanę,

rzucany z powodu złej jakości technicznej

Wojciecha Ostrowskiego i Tomasza Radziemskiego. Nasze spotkania i dyskusje tworzyły

zapisu filmowego. W ten sposób chcemy za-

wspólny obraz.

gwarantować bohaterom notacji drugie życie,

możliwość wysłuchania ich głosu, zobaczenia

NAGRADZANE I WYRÓŻNIANE

ich twarzy po latach na ekranie najczęściej

Notacje jako forma visual history są bezcennym źródłem wiedzy o przeszłości, mogą po-

telewizyjnym, ale również kinowym. Mamy

wstrzymać przemijanie, zatrzymać obraz osób i wydarzeń z dawnych lat, ale wartość ich

świadomość, że pokolenie uczestników na-

w ogromnym stopniu zależy od rzetelnego wykonania ogromnej pracy przygotowawczej

szych notacji odchodzi, że niemal codziennie

i technicznej, a później od starannego opracowania i montażu każdej notacji, przygoto-

dowiadujemy się o śmierci ważnej postaci dla

wania systemu udostępniania, skutecznego doboru notacji do wykorzystania w filmach

Solidarności i czasem możemy tylko z żalem

dokumentalnych i jakości ich realizacji.

stwierdzić, że odchodzi ktoś, kogo chcieliśmy,

Notacje ECS mogą stanowić ważną część wystaw nie tylko w instytucji, która je wy-

ale nie zdążyliśmy uwiecznić.

tworzyła, ale również służyć na potrzeby wystaw czasowych i stałych, w kraju i za

granicą. Obecność notacji w pracach naukowych zależy nie tylko od dobrego syste-

ZŁOTY ŚRODEK

mu udostępniania przez instytucję realizującą notacje, ale także od decyzji autorów

Zaczęłam od kwestii technicznych, ale kluczo-

prac naukowych, by nad tym trudnym i bar-

wą sprawą jest oczywiście wybór bohaterów

dzo obszernym źródłem pochylić się i z nim NOTACJE JAKO FORMA VISUAL HISTORY

notacji – najtrudniejsza decyzja dotyczy tego,

pracować.

SĄ BEZCENNYM ŹRÓDŁEM WIEDZY

które notacje wymagają natychmiastowej

Ponad 40 filmów dokumentalnych współpro- O PRZESZŁOŚCI, MOGĄ POWSTRZYMAĆ

realizacji.

dukowanych przez ECS powstawało często PRZEMIJANIE, ZATRZYMAĆ

Dla samego wywiadu ważne jest z jednej

we współpracy z Polskim Instytutem Sztuki OBRAZ OSÓB I WYDARZEŃ

strony nieingerowanie w treść i nastrój wspo-

Filmowej, z Telewizją Polską, Instytutem Pa- Z DAWNYCH LAT

mnień o zachowanych w pamięci rozmówcy

mięci Narodowej, z instytucjami niezależnymi

wydarzeniach, przy jednoczesnym zachowa-

i z twórcami zagranicznymi. Wystarczy wspomnieć powstający film Eleny de Var-

niu czujności i uchwyceniu momentów, gdy

dy o twórcach kultury niezależnej czy amerykański film „Wyzwolenie kontynentu”

splatają się dwa różne tematy w sposób, który

o wpływie Jana Pawła II na obalenie komunizmu, nagrodzony prestiżową nagro-

odbiorcę mógłby wprowadzić w błąd, np. gdy

dą EMMY. Nasze produkcje filmowe były nagradzane na festiwalach filmowych

nasz rozmówca płynnie przechodzi od strajku

w Polsce i na świecie. Film „Moje zapiski z podziemia” otrzymał ważną nagro-

w 1980 roku do protestu w 1988 roku lub

dę na festiwalu w Houston, były nagrody w Krakowie, Poznaniu, wyróżnienia

Na wędrówkę szlakiem filmowym „Prawda obrazu” Anna Maria Mydlarska zabrała

Anna Maria Mydlarska

zwiedzających wystawę stałą. Cykliczne spacery kuratorskie odbywają się zawsze

w pierwszą niedzielę miesiąca, w samo południe

OBRAZ ZAPAMIĘTANY,

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

OBRAZ ZAPISANY NA FILMIE

OD STRAJKU DO MEDIATEKI

166

w Nowym Jorku. Wyprodukowany przez nas fragmenty spektaklu „Wieczernik”, zrealizo-

móc uczestniczyć w tej budowie i jedno-

filmowy obraz czasów Solidarności obejrzały wanego w stanie wojennym, oraz archiwalne

cześnie nieustannie ją dokumentować dla

miliony widzów na całym świecie, również nagranie sesji zdjęciowej, do której stanęli

przyszłych pokoleń.

wtedy, gdy ECS uhonorowano Znakiem Dzie- kandydaci w wyborach czerwcowych 1989

dzictwa Europejskiego i Nagrodą Muzealną roku, reżyserowanej wówczas przez An-

Anna Maria Mydlarska

Rady Europy.

drzeja Wajdę w Stoczni Gdańskiej. Andrzej

kierownik Działu Dokumentacji Filmowej

220 obrazów filmowych obecnych na wysta- Wajda obchodził w ECS swoje 90 urodzi-

w ECS pracuje od 2008 roku

wie stałej widzowie mogą oglądać co dzień, ny, a spotkania z publicznością i dyskusje po

wiele obrazów pojawia się na kanale YouTu- projekcjach w audytorium mogliśmy zareje-

be, niektóre filmy są stale obecne na różnych strować. Udało się nam także nagrać krótką

stronach internetowych.

notację z reżyserem towarzyszącym wiernie

Na podstawie notacji filmowych powsta- sprawie Solidarności.

ło wiele filmów dokumentalnych, które

współtworzą obraz tamtego czasu, przede WIELU BOHATERÓW PRZEMAWIA

wszystkim dla pokolenia urodzonego po 1989 DZIŚ TYLKO DZIĘKI TEMU,

roku.

ŻE ZAREJESTROWALIŚMY ICH

OBRAZ I SŁOWA W NASZYCH

BUDOWANIE MOSTÓW

NOTACJACH. W TEN SPOSÓB

Wielu bohaterów przemawia dziś tylko dzięki OCALILIŚMY WSPOMNIENIA MACIEJA

temu, że zarejestrowaliśmy ich obraz i słowa PŁAŻYŃSKIEGO, JANUSZA KRUPSKIEGO

w naszych notacjach. W ten sposób ocaliliśmy CZY ARAMA RYBICKIEGO, KTÓRZY

wspomnienia Macieja Płażyńskiego, Janu- ZGINĘLI W KATASTROFIE SMOLEŃSKIEJ

sza Krupskiego czy Arama Rybickiego, którzy

zginęli w katastrofie smoleńskiej. Kilka lat po Notacje, archiwalne filmy dokumentalne

śmierci Yoshiho Umedy, ważnej postaci i dzia- i zarejestrowane filmowo obrazy wydarzeń,

łacza Solidarności o japońskich korzeniach, konferencji i spotkań organizowanych przez

też zrealizowano film o nim na podstawie no- ECS w różnych miejscach Gdańska, a od

tacji. W 2017 roku powstał film Zofii Kunert otwarcia nowej siedziby ECS projekcje w na-

o Władysławie Bartoszewskim „Budowniczy szej pięknej i doskonale przystosowanej do

mostów” z fragmentem mojej notacji sprzed pokazów filmowych przestrzeni splatają się,

lat i wspomnieniami o profesorze Basila Ker- tworząc złożony obraz Solidarności od jej

skiego, dyrektora ECS.

opozycyjnych korzeni aż do dzisiejszego od-

Udało nam się w ECS zarejestrować filmowo bioru przesłania solidarności zarówno przez

wiele spotkań na wystawie stałej z boha- młodzież, jak i przez uczestników międzyna-

terami wydarzeń. Przypomnę szczególnie rodowych spotkań, seminariów i konferencji

ważną dla mnie osobiście rozmowę z An- przywołujących jej idee i historię.

drzejem Wajdą. Mogliśmy mu pokazać nie Dla mnie Europejskie Centrum Solidarności

tylko eksponowane na wystawie pamiątki, jest świadectwem budowania mostów wczo-

plakaty do filmu „Człowiek z żelaza” i Złotą raj i dziś, budowania mostów wiodących od

Palmę z Cannes, ale także archiwalne filmowe przeszłości do przyszłości. To wielka radość

Na planie filmu „Wałęsa. Człowiek z nadziei”, w roli przywódcy strajku –

Robert Więckiewicz, historyczna stoczniowa Brama nr 2, 28 czerwca 2012

Fot. Grzegorz Mehring

PROMOCJA

I KOMUNIKACJA

„Polacy odmienili oblicze Europy” – uznał książę William,

który wraz z małżonką, księżną Catherine, odwiedził

ECS podczas wizyty w Polsce w lipcu 2017 roku.

Cały świat obserwował spotkanie pary książęcej

z Lechem Wałęsą na wystawie stałej ECS.

W okresie wizyty pary książęcej w Gdańsku ukazało się

w mediach 961 informacji na ten temat

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

Magdalena Mistat

MOMENT ODDANIA DO UŻYTKU

NOWEGO BUDYNKU MIAŁ DOWIEŚĆ,

IDEOWI, ODPOWIEDZIALNI,

JAK WSZECHSTRONNA JEST TO

SKUTECZNI W DZIAŁANIU

INSTYTUCJA, JAK WAŻNA DLA

GDAŃSKA I JAK BARDZO POTRZEBNA.

Rewolucja Solidarności czekała 20 lat na

STĄD NIEZWYKLE BOGATY PROGRAM,

upamiętnienie. Mówiono, że to „grzech

ADRESOWANY DO WIELU GRUP

zaniechania”, że oddaliśmy palmę zwy-

INTERESARIUSZY, W KTÓRYM

cięstwa Niemcom i Murowi Berlińskiemu,

SWOJE ROLE MIELI ŚWIADKOWIE,

że rozpierzchają się pamiątki. Gdy rodziła

OPOZYCJONIŚCI, LUDZIE KULTURY

się idea powstania muzeum Solidarności

I ZESPÓŁ

w Gdańsku, najważniejsze było upamięt-

nienie ruchu społecznego i pokojowych

przemian. Drugorzędne okazało się okre-

ślenie, dla kogo to robimy? Trzeba było

kolejnych 10 lat, żeby jasno określić – co,

komu i po co chcemy opowiedzieć.

Z początkiem 2010 roku odbyły się pierw-

sze w historii ogólnopolskie badania

socjologiczne – wspólny projekt CBOS i ECS

(reprezentatywna próba 1803 osób) – któ-

re miały odpowiedzieć na pytanie, co Polacy

myślą o Solidarności? Ich wyniki okazały się

bardzo pomocne dla przyszłego kształtu in-

stytucji, gdyż dowiodły, jak dalece gdański

punkt widzenia jest inny od opinii mieszkań-

ców reszty Polski.

CZY WARTO PIELĘGNOWAĆ PAMIĘĆ?

Na pytanie: czy w ogóle warto pielęgnować

pamięć o ruchu Solidarność z lat 80., czy też

nie warto? za zdecydowanym tak – opowie-

działo się 61 proc. mieszkańców Trójmiasta

i jedynie 41 proc. mieszkańców reszty Polski.

Zapytano też o oczekiwania wobec powstają-

cej instytucji: jaką pana/i zdaniem działalność

przede wszystkim powinno prowadzić Eu-

ropejskie Centrum Solidarności? Najwięcej

respondentów, bo 51,4 proc., opowiedziało

Fontanna ECS to w słoneczne i ciepłe dni przestrzeń relaksu i chilloutu dla wszystkich pokoleń

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

173

się za gromadzeniem dokumentów i pamiątek

troska o wypełnianie statutu, a z drugiej pra- okazało się określenie misji pod hasłem: „Po-

związanych z Solidarnością, 46,3 proc. wska-

gnienie stworzenia nowoczesnej instytucji znaj historię, zadecyduj o przyszłości”.

zywało prowadzenie działalności edukacyjnej,

kultury z programem, atrakcyjnym dla kilku Im bardziej bryła budynku wznoszonej siedzi-

promowanie dziedzictwa Solidarności wśród

trudnych grup odbiorców – świadków, opozy- by ECS wynurzała się z wykopu, tym częściej

młodzieży, a dopiero na trzecim miejscu upla-

cjonistów, którzy są bardzo niejednorodnym musieliśmy tłumaczyć pomysł architektów,

sowali się zwolennicy powstania muzeum

środowiskiem, obecnych związkowców, ludzi mierzyć się z zarzutami, że ECS powstaje na

(38,7 proc.).

urodzonych po 1989 roku, zazwyczaj o bardzo gruzach zrujnowanej stoczni, że można było

ECS przez pierwsze siedem lat działalności

nikłej wiedzy na temat historii współczesnej, lepiej wydać pieniądze, że w Gdańsku jest już

było instytucją bez siedziby. Biura mieściły

i gości z zagranicy, którzy mają zupełnie inną dość muzeów…

się na terenach postoczniowych, w ważnym

perspektywę.

Powstał dokument, który jak mapa rozpo-

W 2013 roku rozpoczęliśmy pracę nad stra- znawał nowe obszary działań ECS, czyli kim

NIM POWSTAŁA SIEDZIBA ECS, BARDZO

tegią komunikacji. Punktem wyjścia były jesteśmy. Przeprowadziliśmy badanie sil-

TRUDNO BYŁO WYJAŚNIAĆ, KIM JESTEŚMY.

oczywiście tożsamość miejsca i profil ak- nych i słabych stron instytucji. Wśród silnych

TYM BARDZIEJ ŻE INSTYTUCJA MA PIĘCIU

tywności ECS, które obok wystawy na co odnotowano np. oparcie instytucji na: au-

ZAŁOŻYCIELI I TRZECH ORGANIZATORÓW.

dzień ma realizować działalność edukacyjną, tentycznym, pozytywnym i ważnym w skali

PONADTO TO, CO MOGŁO BYĆ ATUTEM,

gromadzić i udostępniać zbiory, prowadzić Polski i Europy doświadczeniu, jakim jest

BYWAŁO PRZEKLEŃSTWEM

bibliotekę, ośrodek badawczy i naukowy oraz powstanie i działalność historycznej Solidar-

animować życie kulturalne i nieustającą de- ności; nowoczesnej skierowanej w przyszłość

historycznie budynku dyrekcji Stoczni Gdań-

batę nad kształtem współczesności. Różne koncepcji instytucji; potencjale ludzkim; no-

skiej, a wydarzenia migrowały, goszcząc w Sali

woczesnym budynku o wyróżniającej się

kierunki, ważne z punktu widzenia zespołu,

BHP, Dworze Artusa, Polskiej Filharmonii

bardzo komplikowały spójną komunikację.

Bałtyckiej, komercyjnych salach kinowych,

IM BARDZIEJ BRYŁA BUDYNKU WZNOSZONEJ

Trudno było na początku nawet znaleźć sto-

na Uniwersytecie Gdańskim, a także poza

SIEDZIBY ECS WYNURZAŁA SIĘ Z WYKOPU,

sowną formułę. ECS było pierwszą instytucją

Trójmiastem, m.in. w Warszawie i Berlinie.

TYM CZĘŚCIEJ MUSIELIŚMY TŁUMACZYĆ

w Gdańsku, która wymykała się czytelnemu

W konsekwencji wiele wydarzeń, których ECS

POMYSŁ ARCHITEKTÓW, MIERZYĆ SIĘ

dla odbiorców etykietowaniu – nie jesteśmy

było organizatorem, nie identyfikowano z tą

Z ZARZUTAMI, ŻE ECS POWSTAJE NA

muzeum, ale też robimy znacznie więcej niż

instytucją. Przypisywano je silniejszym mar-

GRUZACH ZRUJNOWANEJ STOCZNI, ŻE

instytut czy dom kultury. Ukuliśmy termin –

kom, jak np. miastu Gdańsk.

MOŻNA BYŁO LEPIEJ WYDAĆ PIENIĄDZE, ŻE

współczesna agora.

W GDAŃSKU JEST JUŻ DOŚĆ MUZEÓW…

PRZEKLEŃSTWA

MISJA

I BŁOGOSŁAWIEŃSTWA

architekturze; wyjątkowości w skali euro-

Poczyniliśmy szerokie badania, ilościowe

Nim powstała siedziba ECS, bardzo trudno

pejskiej; pozytywnej ocenie uczestników

było wyjaśniać, kim jesteśmy. Tym bardziej

i jakościowe, przebadaliśmy również ECS od wydarzeń organizowanych przez ECS; usy-

że instytucja ma pięciu założycieli i trzech

wewnątrz. Wnioski bywały bolesne – po sze- tuowaniu obiektu na terenie stoczni, która

organizatorów. Ponadto to, co mogło być atu-

ściu latach działalności ECS znajomość logo uwiarygadnia projekt; magii Solidarności przy-

tem, bywało wyzwaniem, jak relacje z NSZZ

deklarowało jedynie 5 proc. respondentów, ciągającej turystów również z zagranicy. Słabe

„Solidarność”, który ma swoją własną strategię

a rozpoznawało je tylko 17 proc. Szczegó- strony: szeroki program, adresowany do wielu

i politykę historyczną, sympatie i antypatie…

łowe badania nam samym pozwoliły zdobyć grup odbiorców, przez co działania się rozpra-

Konieczne było określenie tożsamości in-

narzędzia, aby publiczność rozpoznawała szają i nie budują spójnego wizerunku; brak

stytucji. Z jednej strony powodowała nami

markę ECS na nowo. Niewątpliwie pomocne spójnej identyfikacji wizualnej; negatywne

Magdalena Mistat

IDEOWI, ODPOWIEDZIALNI, SKUTECZNI W DZIAŁANIU

174

175

postrzeganie ECS przez pryzmat siedziby i kosztów jej powstania (20 proc. badanych było

przeciwnych budowie); nieznajomość i niezrozumienie idei instytucji (26 proc. gdańszczan nie

wiedziało w ogóle, czym zajmuje się ECS).

STRATEGIA KOMUNIKACJI

Dokument, który powstał w 2013 roku – „Strategia komunikacji Europejskiego Centrum So-

lidarności na lata 2013–2017” – zawierał najważniejsze założenia, takie jak: analiza obecnej

sytuacji marki, strategia marki (określenie grup docelowych i relacji marki ECS z jej submarka-

mi, które okazały się mocniejsze od samej marki ECS, np. ALL ABOUT FREEDOM FESTIVAL

czy SOLIDARITY OF ARTS), założenia strategiczne do komunikacji, wprowadzenie nowego

znaku, idei i planu jego komunikacji.

Wdrożenie strategii komunikacji nie było łatwym zadaniem. Dokument spotkał się z niezro-

zumieniem, a wręcz brakiem akceptacji części zespołu ECS. Od działu promocji oczekiwano

produkowania ulotek, a nie uwag programowych. Był też źródłem konfliktu z organizato-

rami ECS, którzy np. nie widzieli potrzeby zmiany logo, bo przecież dotychczasowe jest

„dobre, może wystarczy odświeżyć albo zmienić kolor”.

Owocem strategii były m.in. opracowanie nowego znaku i wprowadzenie systemu identy-

fikacji wizualnej, a także określenie grup docelowych. Za grupy priorytetowe określiliśmy:

13–24-latków, młodzież szkolną i akademicką zamieszkałą w Gdańsku, zainteresowa-

nych wydarzeniami kulturalnymi, otwartych na świat, nowoczesnych; 25–44-latków,

z wykształceniem średnim lub wyższym; mieszkańców Trójmiasta; turystów z Polski i za-

granicy. Ważną dla nas grupą pozostawali świadkowie. Konieczne było sprofilowanie

programu wydarzeń adresowanych do wszystkich tych grup, a wdrażanie rozpoczęli-

śmy wraz z udostępnieniem nowego budynku.

Otwarcie nowej siedziby ECS poprzedził cykl WDROŻENIE STRATEGII KOMUNIKACJI

wydarzeń. Ważnym doświadczeniem były dla NIE BYŁO ŁATWYM ZADANIEM.

nas dni otwarte na budowie. Zainteresowa- DOKUMENT SPOTKAŁ SIĘ

nie przeszło nasze najśmielsze oczekiwania. Z NIEZROZUMIENIEM, A WRĘCZ

Gościliśmy niemal 3 tys. osób, którym opo- BRAKIEM AKCEPTACJI CZĘŚCI

wiadaliśmy o idei tego miejsca. Już wtedy ZESPOŁU ECS. OD DZIAŁU PROMOCJI

zauważyliśmy, że ci, którzy – wchodząc – mó- OCZEKIWANO PRODUKOWANIA

wili „bunkier”, wychodzili przekonani do tej ULOTEK, A NIE UWAG PROGRAMOWYCH

koncepcji. Poszerzyliśmy np. pole debaty

lokalnej, organizując spotkanie z udziałem dyrektorów wszystkich nowo powstają-

cych w Trójmieście instytucji: ECS, Gdańskiego Teatru Szekspirowskiego, Muzeum

II Wojny Światowej w Gdańsku i Muzeum Emigracji w Gdyni, tworząc nową

mapę oferty, która już wkrótce wypełni się treścią. Zaprezentowaliśmy też in-

stytucję w Parlamencie Europejskim w Brukseli, co oczywiste, gdyż UE jest jej

współfundatorem. Pokaz miał wydźwięk międzynarodowy. Chwalono ECS, że

jeszcze nigdy żadna z instytucji tak profesjonalnie nie prezentowała swojej oferty.

Kolejne odsłony logotypu instytucji

Magdalena Mistat

IDEOWI, ODPOWIEDZIALNI, SKUTECZNI W DZIAŁANIU

110

176

177

Wielu europarlamentarzystów odwiedziło

ły się dla ECS wielkim sukcesem, odwiedziło

potem ECS po otwarciu nowej siedziby.

nas 17 tys. gości. W 2015 roku odbyły się

kolejne etapy udostępniania przestrzeni ECS,

CO Z JACKIEM NICHOLSONEM?

w styczniu sala dla najmłodszych – Wydział

Ogólnopolska kampania wizerunkowa inau-

Zabaw, a w marcu swoją inaugurację miał

guracji działalności ECS w nowej siedzibie

BAM: biblioteka, mediateka, archiwum. Od

odbyła się pod hasłem ZAPRASZAMY DO

tego momentu budynek funkcjonował w peł-

ŚRODKA! Celowo nie używaliśmy słowa

nym wymiarze.

„otwarcie”, gdyż wiedzieliśmy, że nie wszyst-

kie przestrzenie będą gotowe w sierpniu.

ECS, CZYLI PLAC SOLIDARNOŚCI 1

Zakładaliśmy efekt zaskoczenia i nieoczywi-

W pierwszym roku, kiedy wszystkie wyda-

stości. Jasno określiliśmy cel, przygotowaliśmy

rzenia odbywały się już w naszym budynku,

komunikaty dla grup docelowych, wybraliśmy

pracowaliśmy nad wspólną, spójną identyfi-

wiele nośników, w tym np. tramwaj, wysła-

kacją submarek. Mieliśmy wielkie wątpliwości,

liśmy dwujęzyczny press pack, a w spójnej

czy publiczność, którą przez siedem lat gro-

komunikacji wizualnej ujęliśmy zarówno mło-

madziliśmy na festiwalu filmowym w kinie

dzież, jak i dziarską babcię.

komercyjnym, przyjdzie do ECS. Przyszła,

Motywem przewodnim było zdjęcie Jacka

choć wiele osób było zaskoczonych, że to

Nicholsona z maja 1981 roku, autorstwa

ECS jest organizatorem tego formatu. Siedzi-

Jerzego Kośnika, zrobione w Cannes, gdy

ba umożliwiła organizację nowych wydarzeń,

„Człowiek z żelaza” Andrzeja Wajdy zdobył

Złotą Palmę, a gwiazdy kina na znak poparcia

ECS BYŁO PIERWSZĄ INSTYTUCJĄ

dla zmian w Polsce wpinały znaczki Solidar-

W GDAŃSKU, KTÓRA WYMYKAŁA

ności. „Czy Jack Nicholson przyjedzie do

SIĘ CZYTELNEMU DLA ODBIORCÓW

Gdańska?” – dopytywały media. Zaproszenie

ETYKIETOWANIU – NIE JESTEŚMY MUZEUM,

rzeczywiście wysłaliśmy. Jack Nicholson nie

ALE TEŻ ROBIMY ZNACZNIE WIĘCEJ NIŻ

przyjechał, ale Jerzy Kośnik był jednym z gości

INSTYTUT CZY DOM KULTURY. UKULIŚMY

otwarcia i prowadził warsztaty fotograficzne.

TERMIN – WSPÓŁCZESNA AGORA

Moment oddania do użytku nowego budyn-

ku miał dowieść, jak wszechstronna jest to

które dotąd nie mogły być realizowane, jak:

instytucja, jak ważna dla Gdańska i jak bardzo

spacery kuratorskie po wystawie, spacery

potrzebna. Stąd niezwykle bogaty program,

subiektywne, kiedy oprowadzają uczestnicy

adresowany do wielu grup interesariuszy,

i świadkowie wydarzeń, warsztaty archiwalne

w którym swoje role mieli świadkowie, opo-

i biblioteczne… Czas pokazał, że zmieniający

zycjoniści, ludzie kultury i zespół. Bardzo

się w całej Europie klimat polityczny wymu-

ważny był aspekt symboliczny, stanowią-

sza nowe aktywności programowe, jak np.

cy jeden z elementów strategii – najpierw

współmoderowanie powstania pionierskiego

otwarcie publiczne, dla mieszkańców i tu-

w skali kraju Modelu Integracji Imigrantów.

rystów, a dopiero następnego dnia czas dla

To sprawiło, że pojawiły się kolejne grupy od-

oficjeli. Dni 30–31 sierpnia 2014 roku okaza-

biorców, generujące nowe aktywności.

Fasada budynku ECS stanowi tło dla najważniejszego obiektu

Magdalena Mistat

placu Solidarności – pomnika Poległych Stoczniowców 1970

Fot. Dawid Linkowski / Archiwum ECS

IDEOWI, ODPOWIEDZIALNI, SKUTECZNI W DZIAŁANIU

179

Drugą kampanię ogólnopolską, pod hasłem

reagować promocją zagraniczną adresowaną otwarcia nowej siedziby w sierpniu 2014 roku,

MIŁOŚNIKÓW PASJONUJĄCYCH HISTORII

do Skandynawów, po mistrzostwach EURO przyjęliśmy ponad 50 wizyt dyplomatycznych

ZAPRASZAMY DO ŚRODKA!, poświęciliśmy

2012 jednej z najliczniejszych grup odwie- i zorganizowaliśmy ponad 1,1 tys. wydarzeń.

wystawie stałej. W kampanii wykorzystaliśmy

dzjących Gdańsk.

40 tys. razy wspomniały o ECS media. Mamy

archiwalne zdjęcie, tym razem kadr autorstwa

za sobą dwie duże kampanie ogólnopol-

Jana Morka, przedstawiający Edwarda Gierka

KARDIOGRAM

skie, napisaliśmy ponad 2 tys. postów na FB,

i Leonida Breżniewa w braterskim pocałunku.

Zarówno badania Gdańskiej Organizacji Tu- opublikowaliśmy ok. 150 newsletterów i ok.

Odbiła się ona w mediach szerokim echem,

rystycznej, jak i recenzje gości wyrażane 120 informacji prasowych, wydaliśmy ok. 39

w międzynarodowym portalu podróżniczym numerów regularnych wydawnictw informa-

WAŻNYM DOŚWIADCZENIEM BYŁY

Tripadvisor (ponad milion użytkowników cyjnych ECS.

DLA NAS DNI OTWARTE NA BUDOWIE.

z Polski) plasują nas w pierwszej trójce miejsc

ZAINTERESOWANIE PRZESZŁO

najlepiej ocenianych w Gdańsku.

TŁOCZNO I GWARNO

NASZE NAJŚMIELSZE OCZEKIWANIA.

W zależności od formatu przeważa publicz- Wspominam, jak po raz pierwszy mijałam plac

GOŚCILIŚMY NIEMAL 3 TYS. OSÓB,

ność lokalna (np. debaty, promocje książek, przygotowywany pod budowę ECS. Pomyśla-

KTÓRYM OPOWIADALIŚMY O IDEI TEGO

warsztaty edukacyjne) i goście spoza Trój- łam wtedy: chciałabym tu kiedyś pracować,

MIEJSCA. JUŻ WTEDY ZAUWAŻYLIŚMY,

miasta (np. spacery kuratorskie po wystawie być częścią historii tego miejsca. To ciekawe,

ŻE CI, KTÓRZY – WCHODZĄC – MÓWILI

stałej, konferencje). Trudno ich wszystkich bo moja rodzina nigdy nie była związana ze

„BUNKIER”, WYCHODZILI PRZEKONANI

scharakteryzować wobec jednego klucza. stocznią. Marzenie się spełniło.

DO TEJ KONCEPCJI

Najlepszym na to dowodem jest treść kar- W zespole, którym kieruję – Dziale Promocji

teczek, jakie na finał zwiedzania wystawy i PR, pracuje pięć osób (w tym jeden męż-

bo poruszyła członków łódzkiego Ruchu

stałej zostawiają nasi goście, współtworząc

Narodowego, którzy oświadczyli, że działa de-

instalację KARDIOGRAM wg grafiki Czesława czyzna), średnia wieku: 36 lat. Mamy swoje

moralizująco na młodzież i promuje dewiacje.

Bieleckiego (1980), oddającej zapis polskiej motto, ukute w ferworze przygotowań do

Ponieważ sprawa nabrała rozgłosu, dzien-

drogi do wolności w formie wykresu pracy otwarcia nowej siedziby: „Ideowi, odpo-

nikarze poprosili o komentarze czołowych

ludzkiego serca lub sejsmografu. Znaleźć tam wiedzialni, skuteczni w działaniu”. Jesteśmy

historyków. Wypowiedzi były jednoznaczne,

można informacje od Polaków cieszących się jedynym zespołem w instytucji podległym

zwracały uwagę na to, iż katastrofalny jest

z wolności i zawiedzionych jej kształtem; mło- bezpośrednio dyrektorowi, tworząc jego

stan wiedzy o nie tak przecież odległej historii,

dych dziękujących za opowiedzenie historii, zaplecze promocyjne, PR i dyplomatyczne.

a rolą takich instytucji jak ECS jest edukacja.

której nie znali, i tych, którzy mają w rodzi- Obowiązuje nas zadaniowy system pracy,

Dziś głównym nośnikiem informacji o wyda-

nach dawnych opozycjonistów; Brytyjczyków, co oznacza, że pracujemy również popołu-

rzeniach jest dla ECS Internet. Dorobiliśmy

którzy słali do Polski dary w stanie wojennym, dniami i w weekendy. Wszystkie wydarzenia

się ponad 6 tys. subskrybentów newslettera,

i Amerykanów, którym opowieść otworzyła organizowanie w ECS i przez ECS odbywają

a nasz profil na FB polubiło 16 tys. użytkow-

oczy; zwolenników przyjmowania uchodź- się z naszym udziałem. Cieszę się, bo mój ze-

ników. Z myślą o młodszej grupie docelowej

ców w imię solidarności i zdecydowanych spół to ludzie bardzo oddani sprawie, wciąż

uruchomiliśmy konto na Instagramie.

przeciwników…

poszerzający kompetencje, dzięki czemu np.

Od chwili otwarcia nowej siedziby wykona-

Rok 2017 jest dla nas kolejnym rokiem tworzymy wirtualne wystawy, wcielamy się

liśmy bardzo dużo pracy. Pojawiła się nowa

przełomowym, bo opracowujemy strategię w rolę przewodników po wystawie, przygoto-

grupa odbiorców – stali bywalcy wydarzeń.

komunikacji na kolejne lata.

wujemy relacje filmowe z wydarzeń, wcielamy

Ubolewam, że dysponujemy niewystarcza-

Statystyki są dla nas łaskawe. 2 mln 200 tys. się w role konferansjerów i animujemy kurs

jącym budżetem promocyjnym, żeby np.

zwiedzających gościliśmy w ECS od chwili kształcenia przewodników turystycznych.

Przekonać nieprzekonanych. Dni otwarte na budowie ECS spotkały się

Magdalena Mistat

z ogromnym zainteresowaniem mieszkańców Trójmiasta

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

IDEOWI, ODPOWIEDZIALNI, SKUTECZNI W DZIAŁANIU

180

Ważnym punktem odniesienia są dla nas re-

lacje z innymi instytucjami, muzeami z Polski

ZARÓWNO BADANIA GDAŃSKIEJ

i zagranicy. Próbujemy wypracować stałą me-

ORGANIZACJI TURYSTYCZNEJ,

todykę współpracy i wymianę doświadczeń

JAK I RECENZJE GOŚCI WYRAŻANE

między instytucjami. Wizyty studyjne po-

W MIĘDZYNARODOWYM PORTALU

szerzają wiedzę, pozwalają implementować

PODRÓŻNICZYM TRIPADVISOR

dobre praktyki, jest ich jednak zbyt mało.

(PONAD MILION UŻYTKOWNIKÓW

Pracować w ECS to wielki przywilej, ale i wiel-

Z POLSKI) PLASUJĄ NAS W PIERWSZEJ

kie wyzwanie, którego skali nawet nie byłam

TRÓJCE MIEJSC NAJLEPIEJ OCENIANYCH

w stanie sobie wyobrazić. Nie będzie nad-

W GDAŃSKU

użyciem, gdy powiem, że ludzie pokochali

to miejsce jak ja. A ECS odwdzięcza się, bo

najwspanialsze jest wtedy, gdy jest tłoczno

i gwarno.

Magdalena Mistat

kierownik Działu Promocji i PR

w ECS pracuje od 2013 roku

Ogród zimowy ECS na czas wydarzeń jest jak plac w środku miasta,

gdzie spotyka się znajomych, wymienia poglądy, poznaje nowych ludzi...

Fot. Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

182

183

KALENDARIUM

marzec 1998 | Projekt Muzeum Solidarności „Polskie drogi do wolności” stworzyli przewodniczący

luty 2008 | Instytucja kultury ECS rozpoczęła działalność w tymczasowej siedzibie w budynku dawnej

Rady Miasta Gdańska Paweł Adamowicz i historyk dr Jerzy Kukliński

dyrekcji Stoczni Gdańskiej przy ul. Doki 1

29 grudnia 1999 | Powstała Fundacja Centrum Solidarności z misją utworzenia Europejskiego Cen-

23 sierpnia 2008 | Rozstrzygnięto konkurs na scenariusz wystawy stałej ECS. Zwycięski scenariusz

trum Solidarności, inicjatorem był prezydent Gdańska Paweł Adamowicz, przy poparciu Lecha Wałęsy

opracowała firma Media Kontakt: Wojciech Borowik, Mirosław Chojecki, Tomasz Kuczborski, dr Grze-

i instytutu jego imienia, metropolity gdańskiego abp. Tadeusza Gocłowskiego, NSZZ „Solidarność”,

gorz Majchrzak

Stoczni Gdańskiej i władz województwa pomorskiego. Prezesem fundacji został Bogdan Lis

14 listopada 2008 | Rozstrzygnięto konkurs na scenografię wystawy stałej ECS. Najlepszą kon-

31 sierpnia 2000 | W historycznej Sali BHP powstała wystawa „Drogi do Wolności”, w 20 rocznicę

cepcję opracowała gdańska pracownia projektowa Studio 1:1

podpisania Porozumień Sierpniowych przygotowało ją miasto Gdańsk

12 listopada 2009 | Wojewoda pomorski Roman Zaborowski przekazał pozwolenie na budowę

31 sierpnia 2005 | Na placu Solidarności w Gdańsku podpisano Akt Erekcyjny Europejskiego

ECS prezydentowi Gdańska Pawłowi Adamowiczowi

Centrum Solidarności, dokument sygnowało m.in. ponad 20 europejskich prezydentów i premierów

grudzień 2009 | Złożono wniosek aplikacyjny o dofinansowanie projektu budowy ECS w Pro-

październik 2006 | Powołano Biuro ds. ECS, którego dyrektorem został Jacek Kobiela. Sta-

gramie Operacyjnym UE „Infrastruktura i środowisko”

nowisko pełnomocnika prezydenta Gdańska ds. ECS sprawowali kolejno: Sławomir Czarlewski

i Jacek Taylor

14 lipca 2010 | Umowę o dofinansowanie budowy ECS podpisali minister kultury i dziedzictwa

narodowego Bogdan Zdrojewski oraz prezydent Gdańska Paweł Adamowicz

29 stycznia 2007 | List intencyjny w sprawie utworzenia instytucji kultury ECS podpisali:

minister kultury i dziedzictwa narodowego Kazimierz Michał Ujazdowski, prezydent Gdańska

6 sierpnia 2010 | Otwarto koperty z ofertami wykonawców robót budowlanych. Najkorzyst-

Paweł Adamowicz, marszałek województwa pomorskiego Jan Kozłowski, przewodniczący i wi-

niejszą ofertę przedstawił Polimex Mostostal SA

ceprzewodniczący NSZZ „Solidarność” – Janusz Śniadek i Jerzy Langer oraz prezes Fundacji

Centrum Solidarności Bogdan Lis

30 sierpnia 2010 | Europejskie Centrum Solidarności ustanowiło MEDAL WDZIĘCZNOŚCI

w podziękowaniu dla ludzi dobrej woli z całego świata za wsparcie w walce o wolność i de-

14 maja 2007 | Ogłoszony został międzynarodowy konkurs architektoniczny na opraco-

mokrację, wstawiennictwo polityczne i medialne, za pomoc charytatywną i dary materialne

wanie koncepcji budynku ECS, który miał zostać wzniesiony nieopodal pomnika Poległych

dla opozycji. Dotąd MEDALEM WDZIĘCZNOŚCI zostało uhonorowanych 678 osób (w tym

Stoczniowców 1970 oraz historycznej Bramy nr 2 Stoczni Gdańskiej i Sali BHP, gdzie

57 pośmiertnie) z Argentyny, Australii, Austrii, Belgii, Bułgarii, Czech, Danii, Finlandii, Francji,

31 sierpnia 1980 roku Międzyzakładowy Komitet Strajkowy podpisał porozumienie z rzą-

Holandii, Irlandii, Kanady, Litwy, Niemiec, Norwegii, Portugalii, Rumunii, Słowacji, Szwajcarii,

dem PRL

Szwecji, Ukrainy, USA, Węgier, Wielkiej Brytanii oraz Włoch

8 listopada 2007 | Powołano instytucję kultury Europejskie Centrum Solidarności. Sta-

październik 2010 | Rozpoczęła się budowa siedziby ECS. W imieniu gminy inwestycję

nowisko dyrektora objął dr Maciej Zięba OP

realizowały Gdańskie Inwestycje Komunalne sp. z o.o.

13 grudnia 2007 | Zwycięzcą międzynarodowego konkursu architektonicznego na pro-

1 marca 2011 | Rozstrzygnięto konkurs na stanowisko dyrektora ECS. Konkurs wygrał

jekt budynku ECS, do którego przystąpiło 58 zespołów architektonicznych z całego świata,

Basil Kerski, który rozpoczął pierwszą kadencję 4 maja 2011 roku

zostało Przedsiębiorstwo Projektowo-Wdrożeniowe FORT z Gdańska

14 maja 2011 | Wmurowano kamień węgielny

184

4 kwietnia 2012 | Zawieszono wiechę na budynku ECS

7 marca 2014 | Rozpoczęła się budowa wystawy stałej. Za wykonanie ekspozycji odpowiadało

konsorcjum firm: Qumak SA oraz Maciej Lubocki Multimedia Art & Education

30–31 sierpnia 2014 | W otwarciu nowej siedziby ECS uczestniczyło 17 tys. gości. Zwiedzającym

udostępniono wystawę stałą

19 grudnia 2014 | Historyczny zespół obiektów Stoczni Gdańskiej – Sala BHP, Brama nr 2, plac

Solidarności z pomnikiem Poległych Stoczniowców 1970 roku – oraz Europejskie Centrum Soli-

darności, prowadzące szerokie działania edukacyjne i promujące dziedzictwo Solidarności, zostały

wyróżnione Znakiem Dziedzictwa Europejskiego

31 stycznia 2015 | Otwarto Wydział Zabaw, przestrzeń zabawy i nauki adresowaną do dzieci.

Projekt gdańskiej Grupy Smacznego, zwycięzcy w konkursie na koncepcję wystawy dla dzieci,

zrealizowały firmy Qumak SA oraz Maciej Lubocki Multimedia Art & Education

28 marca 2015 | Otwarto bibliotekę, archiwum i mediatekę ECS

19 kwietnia 2016 | Nagrodę Muzealną Rady Europy 2016 otrzymało Europejskie Centrum

Solidarności podczas uroczystości w Strasburgu

8 listopada 2017 | Dziesięciolecie działalności ECS

Zapraszamy do środka

Fot. Magdalena Mistat / Archiwum ECS

186

187

KOLEGIUM HISTORYCZNO-PROGRAMOWE (2007–2017)

PRACOWNICY (2007–2017)

przewodniczący: Bogdan Borusewicz

A | Piotr Abryszeński, Iwona Aleksandrowicz, Alina Andrieu, Lucyna Augustyn B | Agnieszka Bacławska-członkowie: prof. Timothy Garton Ash, prof. Grzegorz Berendt, Zbigniew Bujak, prof. Marek Cichocki,

-Kornacka, Marta Baumgart, Edwin Bendyk, Patryk Bieliński, Tomasz Bieliński, Maria Bildziuk, Arkadiusz Krzysztof Czyżewski, prof. Antoni Dudek, prof. Jerzy Eisler, Jacek Fedorowicz, Paulina Florjanowicz,

Bilecki, Katarzyna Błaszkowska, Anna Bodziony, Monika Bogdanowicz, Barbara Bona-Cherek, Marek

prof. Andrzej Friszke, dr hab. Dariusz Gawin, Zbigniew Gluza, dr Jarosław Gowin, dr hab. Mirosława

Bonisławski, Jerzy Borowczak, Natalia Borowczak, Halina Burzyńska C | Małgorzata Cebulska, Monika Grabowska, dr hab. Aleksander Hall, dr Adolf Juzwenko, Marta Kaczyńska, Andrzej Kołodziej,

Chabielska, Monika Chabior, Magdalena Charkin-Jaszcza, Adam Cherek, Zbigniew Chłopecki, Damian

Robert Kostro, dr Paweł Kowal, Dariusz Krawczyk, prof. Piotr Majewski, Marek Mutor, prof. Cezary

Chrul, Marta Czarnecka, Sławomir Czeremański, Adam Czubaszek D | Magdalena Damps, Aleksandra

Obracht-Prondzyński, prof. Małgorzata Omilanowska, Alicja Pacewicz, prof. Andrzej Paczkowski,

Dulkiewicz, Krzysztof Dziadziuszko, Kacper Dziekan F | Anna Fedas, Iwona Flisikowska, Magdalena Janusz Pałubicki, Maciej Pawlicki, prof. Wojciech Roszkowski, Arkadiusz Rybicki, dr hab. Jan Skórzyński, Fryze-Seroka G | Mariusz Galica, Patryk Giedziun, Paweł Golak, Grażyna Goszczyńska, Angelika

Mateusz Smolana, prof. Dariusz Stola, Wolfgang Templin, Andrzej Titkow, Rafał Wieczyński,

Górska, Katarzyna Granacka, Hanna Grduszak, Aleksandra Gromnicka H | Anna Halagiera-Jarmoszka,

Krzysztof Wyszkowski

Maciej Hasse, Tomasz Hildebrandt I | Dominika Ikonnikow, Jakub Ilczyszyn, Piotr Iwanowski J | Jakub Jagodziński, Radosław Janiec, Arkadiusz Jasiński, Magdalena Jedlicka, Małgorzata Jonko K | Marek Kaczmar, Katarzyna Kaczmarek, Tomasz Kaniecki, Iwona Katarzyńska-Czaplewska, Basil Kerski,

RADA (2008–2017)

Jerzy Klimczak, Violetta Kmiecik, Katarzyna Knigawka, Konrad Knoch, Aleksandra Kobiela, Danuta

Kobzdej, Tomasz Kocent, Piotr Kolas, Jacek Kołtan, Aleksandra Kołtońska, Juliusz Komorowski,

przewodniczący: Paweł Adamowicz

Ewa Konkel, Szymon Konop, Iwona Kopania, Krzysztof Korda, Łukasz Kowalewski, Izabela Krause,

członkowie: Bogdan Biś, Bogdan Borusewicz, Anna Czekanowicz-Drążewska, Wojciech Duda,

Monika Krzencessa-Ropiak, Michalina Krzysztoforska, Jakub Kufel, Jakub Kuza, Marta Kwaśnik,

Władysław Frasyniuk, Roman Gałęzewski, abp dr Tadeusz Gocłowski, dr hab. Aleksander Hall,

Iwona Kwiatkowska L | Arkadiusz Legutko, Karolina Lejczak-Pastuszka, Aleksandra Lewandowska,

Jan Hlebowicz, dr Adolf Juzwenko, Basil Kerski, Jan Kozłowski, prof. Ireneusz Krzemiński,

Anna Lewandowska, Michał Lewandowski, Anna Lis Ł | Łukasz Łukaszewicz, Maciej Łukaszewicz

Jerzy Langer, Bogdan Lis, prof. Paweł Machcewicz, Kornel Morawiecki, Krzysztof Nowak,

M | Aleksandra Maciejewska, Natalia Marcinkowska, Zuzanna Marcińczyk, Irmina Markowska,

prof. Andrzej Paczkowski, Krzysztof Pusz, Janusz Reiter, Jacek Rybicki, Jacek Taylor,

Patrycja Medowska, Janina Mikos, Magdalena Mistat, Agnieszka Misztal, Alicja Młyńska, Adrian

Lech Wałęsa, Andrzej Wielowieyski, Ewelina Wolańska, prof. Krystyna Zachwatowicz-Wajda,

Modzelewski, Leszek Molendowski, Alicja Mongird, Paweł Mostowy, Małgorzata Mularczyk,

Władysław Zawistowski, Ewa Zydorek

Jan Murawski, Anna Maria Mydlarska N | Rafał Narwojsz, Marta Netza, Katarzyna Nowak

O | Natalia Olechnowicz, Luiza Olichwier-Skwierawska, Edyta Ott P | Magdalena Pasewicz-

-Rybicka, Majka Pawlak, Beata Pawłowska, Marta Perepeczko-Foley, Tomasz Piekarec,

Grzegorz Piotrowski, Agnieszka Piórkowska, Wojciech Polak, Agata Postek, Jolanta Prugar,

Michał Przeperski R | Agnieszka Rek, Bartosz Rief, Sonia Romanowska, Patrycja Różycka-

-Kostuch, Przemysław Ruchlewski, Justyna Ruczkowska S | Dominika Siemko, Gabriela

Skoracka, Jan Skórzyński, Katarzyna Skrzypiec, Katarzyna Skutkiewicz, Arkadiusz Smagacz,

Anna Sobolewska, Magdalena Staręga, Radosław Stawiszyński, Dorota Stawska, Piotr

Szwocha, Joanna Szydłowska, Marta Szymańska, Agnieszka Szymik, Agata Szynkiewicz-

-Dudek Ś | Łukasz Świacki T | Joanna Taraszkiewicz, Krzysztof Tkacz, Bogna Troka, Andrzej Trzeciak U | Nedim Useinov W | Agnieszka Wichrowska, Marta Wielgomondowicz,

Piotr Wiśniewski, Mirosław Wójcik, Sława Wyrwicka, Agnieszka Wysomierska Z | Marek

Zambrzycki, Piotr Zamiar, Małgorzata Zaworska, Agnieszka Zazula, Katarzyna Ząbkiewicz,

Celina Zboromirska-Bieńczak, Anna Zielińska, Maciej Zięba Ż | Katarzyna Żurek, Ewa

Żychlińska-Konarowska

Rodzina i przyjaciele, czyli uroczystość jubileuszowa dziesięciolecia ECS, 9 listopada 2017

Fot. Dawid Linkowski / Archiwum ECS

WYDAWCA

Europejskie Centrum Solidarności

Gdańsk, pl. Solidarności 1

tel.: 58 772 40 00 | e-mail: ecs@ecs.gda.pl

ecs.gda.pl

Redakcja

Basil Kerski, Katarzyna Żelazek

Współpraca redakcyjna

Magdalena Mistat

Wybór fotografii

Ewa Konkel, Magdalena Mistat

Korekta

Mirosław Wójcik

Projekt graficzny i skład

Mirosław Miłogrodzki

ISBN 978-83-62853-80-9

Gdańsk 2017