Solidarność i upadek komunizmu

Europejskie Centrum Solidarności

Wstęp

Mija dwadzieścia lat od pierwszych niesfałszowanych wyborów w PRL 4 czerwca 1989 roku. Zapoczątkowały one demontaż systemu komunistycznego w Europie Środkowo-Wschodniej, doprowadzając do głębokich przeobrażeń społecznych i politycznych. Znamienite osobistości życia publicznego, naukowcy a przede wszystkim bohaterowie tamtych wydarzeń spotykają się w Warszawie i Gdańsku, by dokonać bilansu ostatnich dwudziestu lat z perspektywy historycznej, społecznej i politycznej. Spotkanie to jest także okazją do zdefiniowania wyzwań przyszłości i próbą znalezienia odpowiedzi na nie w oparciu o doświadczenia przeszłości.

Wydarzenia roku 1989 miały szczególny charakter: nie były walką z bronią w ręku, ale obywatelskim sprzeciwem – Pokojową Rewolucją. Rzadko w historii świata rewolucje wyrzekały się przemocy dokonując radykalnych zmian poprzez szerzenie pokoju, porozumienia i dialogu. Te dwa słowa – ‹pokój› i ‹rewolucja›, które zwykły stać ze sobą w sprzeczności, okazały się w roku 1989 i latach następnych słowami, które wyjątkowo trafnie opisywały dokonujące się przeobrażenia.

A wszystko to zaczęło się w sierpniu 1980 roku. W odseparowanym żelazną kurtyną od reszty świata bloku wschodnim, robotnicy z gdańskiej stoczni, noszącej paradoksalnie imię Lenina, wsparci przez studentów, intelektualistów, księży i dziennikarzy, zdecydowanie sprzeciwili się reżimowi. Za nimi drogą pokojowej rewolucji podążyło niemal 10 milionów Polaków tworząc niezwykły ruch społeczny pod symboliczną nazwą ‹Solidarność›. Ta solidarność doprowadziła Polskę do wolności. Tą samą drogą wkrótce podążyły inne narody.

Historia Solidarności nie jest historią zamkniętą. Przyczyniła się ona do upadku systemów autorytarnych na naszym kontynencie, ale nadal może być inspiracją oraz wyzwaniem. Pokojowa Rewolucja nie musi i nie powinna się kończyć. Także dziś jest nam potrzebna. I jest możliwa. Zarówno bowiem przed narodami, które 20 lat temu zrzuciły autorytarne jarzmo komunizmu, jak i tymi, które wolnością cieszyły się wcześniej, stoi wielkie, wymagające wyobraźni, odwagi i rozmachu zadanie solidarnego korzystania z daru wolności w usuwającej bariery, jednoczącej się wspólnej Europie.

Maciej Zięba OP

Dyrektor Europejskiego Centrum Solidarności

1989 – zmieniając bieg historii

Prof. dr hab. Andrzej Paczkowski
Polska

Świat wokół Okrągłego Stołu

Prof. dr hab. Andrzej Paczkowski (ur. 1938) Jest historykiem, członkiem Kolegium Instytutu Pamięci Narodowej, publicystą, a także alpinistą. W latach 1955–1960 studiował na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego, tam też obronił doktorat i uzyskał habilitację. Obecnie jest profesorem w Collegium Civitas, członkiem Komitetu Nauk Historycznych PAN, oraz od 1999 roku członkiem kolegium IPN. Od 1974 do 1995 był prezesem Polskiego Związku Alpinizmu. W latach 80. był współpracownikiem podziemnej “Solidarności” i członkiem opozycyjnego Społecznego Komitetu Nauki.

Przyjmuje się, że proces przygotowujący wejście w negocjacje, które stworzyły podwaliny pod demontaż systemu komunistycznego w Polsce – nazywane zazwyczaj po prostu: Okrągłym Stołem – oraz przebieg i rezultaty tych rozmów wyznaczane były w decydującej mierze przez wewnętrzną dynamikę wydarzeń. Czynniki endogenne, które legły u podstaw tego fenomenu, były wielokrotnie wskazywane, a w ich poszukiwaniu sięga się często daleko wgłąb narodowej tradycji, nawet po Konfederację Barską czy Insurekcję Kościuszkowską. Bardziej wstrzemięźliwi komentatorzy ograniczają ten horyzont do rewolty poznańskiej z czerwca 1956 roku i zmian, które nastąpiły w październiku tegoż roku czy do strajków na Wybrzeżu w grudniu 1970 roku. Minimaliści odwołują się do powstania demokratycznej opozycji w 1976 roku lub wyboru Polaka na Stolicę Piotrową dwa lata później (choć to nie polskie głosy zadecydowały o wynikach konklawe, jednak owo wiekopomne wydarzenie traktowane jest właściwie jako „nasze”). Niezależnie jednak gdzie szuka się początku, wszyscy zgadzają się, że kluczowe znaczenie dla rozpoczęcia cyklu, który trwał do 1989 roku i przybrał formę – mówiąc może nazbyt emfatycznie i nie dość precyzyjnie – „zimnej wojny domowej”, miały strajki z sierpnia 1980 roku. Ale przede wszystkim znaczenie miał sposób ich przeprowadzenia (bez użycia przemocy) i zakończenia (tzw. porozumieniami społecznymi). Równie ważny, a może nawet ważniejszy, był fakt, iż jedna ze stron ówczesnego konfliktu uznała ten właśnie sposób za fundamentalny dla walki, którą podjęła. Solidarność, bo o niej tu mowa, oczywiście nie bez mniej lub bardziej widocznych uchybień, pozostała mu wierna. Wielu uważało wówczas – i uważa do dziś, że była nazbyt wierna, co miało skazywać ją na odniesienie, w najlepszym razie, połowicznego sukcesu. Druga strona, nazwijmy ją „partyjną” czy „komunistyczną”, nie wykazywała się podobną wstrzemięźliwością. Przesadne byłoby stwierdzenie, że uważała siłę i dyktat za jedyne remedia, aczkolwiek można bez obawy o popełnienie grubszego błędu stwierdzić, iż gdy tylko zawodziły inne środki – lub ich skutków nie była pewna – strona ta sięgała po „siłowe rozwiązania”. Nie bez wahań, ale z pełnym przekonaniem, które wspierało się o resztki ideologicznych przesądów, interes grupowy i swoiście rozumiany, defensywny patriotyzm.

Napięcie między tymi dwoma różnymi sposobami widzenia konfliktu społecznego było jednym z motorów dynamiki wydarzeń, które wiodły od jednego „mniejszego zła”, czyli zgody na powstanie niezależnej od władzy organizacji społecznej (sformułowanie Edwarda Gierka z 29 sierpnia 1980 roku), przez drugie, czyli wprowadzenie stanu wojennego. Chciałbym przedstawić – w nieuniknionym, rzecz jasna, skrócie – tylko specyficzny aspekt drogi do Okrągłego Stołu, który można nazwać czynnikiem egzogennym. Mam tu na myśli dwa kompleksy zagadnień. Jeden, najbardziej oczywisty, to wpływ uwarunkowań międzynarodowych, które zazwyczaj (i słusznie) ogranicza się do stanowiska obu ówczesnych supermocarstw, tj. Związku Sowieckiego i Stanów Zjednoczonych Ameryki. Jakkolwiek Waszyngton miał kilku ważnych sojuszników (Niemcy, Wielką Brytanię i Francję przede wszystkim) pominę ich tu, aby nie komplikować zanadto wywodu. Podobnie pominę aktywność partyjno-państwową współtowarzyszy Polski z Układu Warszawskiego. Niewątpliwie bowiem te dwa supermocarstwa i rywalizacja między nimi stanowiły czynnik egzogenny sensu stricto, tzn. to one wpływały bezpośrednio na Polskę. Drugi kompleks zagadnień, bardzo rzadko podnoszony w refleksjach nad Okrągłym Stołem, to stan rzeczy w innych państwach komunistycznych naszej części Europy. Przyjmuje się, że nie wywierał on bezpośredniego wpływu na wydarzenia w Polsce, niemniej sprawdzenie czy rzeczywiście Polska była wyspą tak osamotnioną, jak to się zwykle sądzi, wydaje mi się może niezbyt ważne, ale jednak ciekawe. Zacznijmy od tego pierwszego.

Wprowadzenie stanu wojennego w istotny sposób wpłynęło na politykę zarówno sowiecką, jak i amerykańską wobec Polski, a ściślej rzecz biorąc wobec ekipy gen. Jaruzelskiego, która łamiąc siłą strajki, rozbijając legalne struktury Solidarności oraz izolując znaczną część najbardziej aktywnych działaczy związku i opozycji, odniosła zdecydowany – acz nie pełny – sukces. Tryumf ten spowodował, iż zbędny już stał się nacisk na kierownictwo PZPR, aby zlikwidować kontrrewolucję, podejmowany przez Kreml mniej lub bardziej brutalnie, oraz mniej lub bardziej publicznie. Utyskiwano na „polskie odmienności” – niezależność i siłę Kościoła katolickiego czy indywidualne rolnictwo, jak i na to, że rozprawa z przeciwnikiem nie jest wystarczająco radykalna, jednak Sowieci byli w pewnym sensie skazani na Jaruzelskiego. Nie mieli nikogo, kim mogliby go zastąpić. W porównaniu z okresem poprzedzającym 13 grudnia, polityka sowiecka wobec Polski stała się – można to chyba tak określić – pasywna. Moskwa nie miała powodów, a zarazem nie wystarczało jej środków, aby aktywnie wtrącać się w sprawy polskie.

Niemal dokładnie odwrotny proces miał miejsce w przypadku polityki amerykańskiej. Do wprowadzenia stanu wojennego Waszyngton sympatyzował z  Solidarnością, „cieszył” się z kłopotów, jakie Sowietom sprawiało zamieszanie w Polsce i liczył na stopniowe „rozmiękczanie” systemu (przynajmniej nad Wisłą). Nie miał jednak w rzeczywistości ani zdefiniowanej linii postępowania, ani narzędzi do ingerencji w sprawy polskie, o co był nieustannie podejrzewany przez komunistyczną propagandę od Berlina po Władywostok, z Warszawą włącznie (lub na czele). Wprowadzając stan wojenny, w dodatku niezwykle brutalnie, z ofiarami śmiertelnymi włącznie, ekipa gen. Jaruzelskiego niejako zmusiła Amerykanów do wypracowania „polityki polskiej” i znalezienia instrumentów do jej realizacji. W rezultacie przez wiele lat, aż do 1989 r., prezydent Reagan stosował wobec Jaruzelskiego taką samą zasadę, jaką generał zalecał w stosunku do Kościoła – „kija i marchewki”. Warto, jak sądzę, przypomnieć trzy żądania stawiane przez Reagana (i w znacznym stopniu poparte przez jego natowskich sojuszników): odwołanie stanu wojennego, uwolnienie aresztowanych i internowanych, wznowienie dialogu z  Solidarnością i Kościołem (choć z tym drugim na dobrą sprawę dialog nie został przerwany). Kijem były sankcje i izolacja dyplomatyczna Polski. Marchewką – obietnice finansowe. Jestem daleki od twierdzenia, że tylko po to, aby usatysfakcjonować Biały Dom, ale jednak jego warszawski odpowiednik kolejno je wypełniał – w lipcu 1983 r. zniesiono stan wojenny, we wrześniu 1986 r. wypuszczono z więzień niemal wszystkich więźniów politycznych, a w ostatnim dniu sierpnia 1988 r. oficjalnie ogłoszono rozpoczęcie rozmów i choć słowo Solidarność nie mogło przejść przez gardło, to jednak interlokutorem był lider Solidarności. Niezależnie od innych uwarunkowań presja amerykańska – czy mówiąc szerzej presja Zachodu – wywierała skutek, czego najlepszym przykładem jest amnestia z 1986 r., której ostateczny kształt nadano pod bezpośrednim naciskiem Waszyngtonu.

Polskie kierownictwo dobrze zdawało sobie sprawę z sytuacji. Pozwolę sobie na kilka cytatów z wypowiedzi gen. Jaruzelskiego na poufnym posiedzeniu Sekretariatu KC w październiku 1988 r. w związku z zapowiedzianymi wizytami wiceprezydenta Busha i w późniejszym terminie premier Thatcher. Dla Zachodu kluczowy punkt tego „okrągłego stołu” – mówił generał – to jest Solidarność. Wszystkie inne rzeczy oni mają w nosie. Wszystkie demokracje, które my obiecujemy, drugie izby itd., to oni wiedzą, że to im by spadło z drzewa samo, kiedy będzie Solidarność. Bo Solidarność wszystko załatwi, z komuną i socjalizmem włącznie. (Wykrakał!) I dalej: Bezczelni są. Wykorzystują naszą słabość w cyniczny sposób (...) Już ile ja się nagadałem, aż płuc człowiek mało nie wypluł (...) no i wszystko wraca do punktu wyjścia. Musi być pluralizm związkowy, Solidarność, Wałęsa i koniec. (...) Ja już jestem gotów iść na bosaka do Gdańska [na spotkanie z premier Thatcher], gdybym wiedział, że coś się załatwi. Nic się nie załatwi (...) coś tam może później zapadnie w sprawach ekonomicznych, jakaś tam drobna kwestia. Powołując się na informacje z wywiadu, stwierdził zaś: ani grosza nie dostaniemy (...) do końca roku nic, grosza, a potem zobaczą, w zależności od tego, na ile będziemy im jeść z ręki. Sądzę, że cytaty te są wystarczająco wymowne dla określenia znaczenia polityki Zachodu wobec Polski po 13 grudnia 1981 r.

W tym całym „polskim zamieszaniu”, które wydawało się, że będzie trwało w nieskończoność, niewiele rzeczy było stałych. Należały do nich: przekonanie głoszone przez większość zdelegalizowanej Solidarności skupioną wokół Lecha Wałęsy, że porozumienie z władzą jest jedynym skutecznym sposobem na efektywne zmiany w państwie; wytrwale powtarzane żądania Zachodu, aby zrealizować wszystkie, do ostatniego, jego żądania ogłoszone w grudniu 1981 r. oraz fakt, iż podobne było myślenie – a niekiedy też publicznie wypowiadane słowa – Jana Pawła II, przed którym nawet generałowi Jaruzelskiemu drżały kolana.

Powszechnie uznaje się za oczywiste, iż wydarzeniem kluczowym dla biegu wydarzeń – nie tylko w Polsce, ale w skali globalnej – było objęcie w marcu 1985 r. kierownictwa sowieckiego przez Michaiła Gorbaczowa, a w istocie rozpoczęcie przez niego prób zarówno reform wewnętrznych, jak i zmiany w stosunkach z głównym rywalem na arenie światowej. Działania te znane pod hasłami „uskorienije”, „Pierestrojka”, „Glasnost” oraz „nowoje myszlenije” itd. uruchamiane były stopniowo, w zasadzie od 1986 r. i z racji głębokiej zależności Polski od Związku Sowieckiego miały istotny wpływ na to, co działo się – i mogło się stać – w Polsce. Mówiąc w skrócie, to, co podejmowało nowe kierownictwo sowieckie, oznaczało dla państw bloku sowieckiego, a więc i dla Polski: zachętę do rozpoczęcia (lub intensyfikacji) własnych prób reformatorskich w obszarze gospodarki; objęcie reformami wzajemnych stosunków gospodarczych w ramach RWPG, a nawet zmiany w funkcjonowaniu Układu Warszawskiego; stopniowe, ale konsekwentne odstępowanie od dotychczasowej sowieckiej polityki dyktatu i tzw. doktryny Breżniewa o „ograniczonej [interesami Moskwy] suwerenności” państw tego bloku.

Debata nad zmianą stosunku do środkowoeuropejskich wasali zaczęła się w kierownictwie sowieckim jesienią 1985 r., a przeniesiona została na forum całego bloku pół roku później. Poprzednie metody już nie uchodzą [nie godiatsja], wchodzimy w inny etap – zanotowano w protokole posiedzenia Biura Politycznego KC KPZR z 3 lipca 1986 r., po naradzie państw Układu Warszawskiego. Niewątpliwie polskie kierownictwo – obok węgierskiego – ochoczo i aktywnie poparło nowe prądy w Moskwie. Po naradzie liderów komunistycznych w listopadzie 1986 r., podczas której omawiano m.in. sprawy reform gospodarczych i RWPG, Gorbaczow relacjonował swoim towarzyszom z Biura Politycznego, że Jaruzelski był najbardziej sensowny [sodierżatielnym] i miał najbardziej aktywny wkład. W rozmowie w cztery oczy polski lider wręcz stwierdził: popatrz na kolegów – nic z nich nie będzie: Ceauşescu nie zrobi nic z tego, co omawialiśmy. Pozostali po prostu nie potrafią: [są] starzy, zacofani [otstały]. Chodźcie [dawajtie], we dwóch „pociągnijmy ten wózek”. Gorbaczow nie miał chyba tak negatywnej opinii o kolegach pierwszych sekretarzach, jak polski generał, ale zaakceptował, że Jaruzelski zapałał ochotą do naśladowania go i do podjęcia się niełatwego dzieła wprowadzenia trudnych reform. Sowiecki przywódca nie tylko nie miał nic przeciwko temu, ale w Moskwie nawet uznano, iż należy przyjrzeć się z uwagą dotychczas niechętnie widzianym „polskim odstępstwom”. Przewodniczący sowieckiego Komitetu ds. Religii konsultował polskich towarzyszy w sprawie stosunków państwo – Kościół, Prymas Glemp uczestniczył w obchodach 1000-lecia chrztu Rusi, a oficjalna prasa sowiecka opublikowała z nim wywiad. W Polsce zjawiła się delegacja KC KPZR, aby zapoznać się z możliwością koegzystencji indywidualnych gospodarstw chłopskich z socjalistycznym państwem. Z wyraźną rezerwą zdecydowano się jednak wspomóc polskich towarzyszy, którzy na wrażliwym obszarze „polityki historycznej” znajdowali się pod huraganowym ogniem opozycji i wyrażono zgodę na podjęcie takich tematów jak pakt Ribbentrop-Mołotow czy nawet Katyń. Niewiele z tego wynikło, ale świadczyło o zrozumieniu dla kłopotów polskich komunistów z przeszłością.

Gorbaczow dobrze zdawał sobie sprawę z roli Polski: jeśli nie utrzymamy Polski, to nie będziemy mogli utrzymać NRD, mówił w lipcu 1986 r. na posiedzeniu Biura Politycznego, ale jednocześnie uważał, że najlepszym wyjściem z sytuacji, aby Polskę „utrzymać” – jako wasala czy sojusznika – będzie zostawienie ekipie Jaruzelskiego możliwie dużo swobody, a nie atakowanie jej, np. za próby rozwiązania problemu zadłużenia wobec Zachodu ustępstwami politycznymi. Zresztą polski przywódca zapewniał, iż ustępstwa nie będą szły za daleko. W lipcu 1988 r., podczas wizyty Gorbaczowa w Polsce, powiedział mu: mamy dwie granice, których nie możemy przekroczyć, tak jak Armia Czerwona nie mogła odstąpić z Moskwy czy z linii Wołgi. Były nimi pluralizm związkowy i partie polityczne. Zachód naciska nas, mówił, o uznanie Wałęsy, powołują się na to, że Gorbaczow zadzwonił do Sacharowa. Jednak Sacharow [to] nie Wałęsa (...) nie stoi za nim żadna organizacja. Oczywiście – Wałęsa miał za sobą Solidarność, która daleka była wprawdzie od dawnej liczebności, ale stanowiła wciąż znaczącą siłę, zwłaszcza jeśliby doliczyć niewielkie, ale bojowe radykalne ugrupowania.

Myślę, że Jaruzelski nie oszukiwał Gorbaczowa mówiąc o tych dwóch nieprzekraczalnych rubieżach, tyle że – w odróżnieniu od krasnoarmiejców – został niebawem zmuszony do „wycofania się na z góry określone pozycje”, jak głoszą standardowe komunikaty armii znajdującej się w mniej lub bardziej panicznym odwrocie. Czy brakowało mu armat, czy woli walki – to już inna kwestia. Tak czy inaczej strona sowiecka dawała pole manewru szersze niż miał którykolwiek polski przywódca komunistyczny, z Gomułką włącznie. Sowieckie czołgi wracały z Afganistanu i nie były to „czołgi zwycięstwa”, a raczej porażki (jeśli nie klęski). Wydaje się niemal nieprawdopodobne, aby wojska, które stacjonowały na ziemiach polskich, mogły wyjść w pole, tak jak wyszły 18 października 1956 r. Moskwa Gorbaczowa, na pewno nie bez bólu, ale jednak oswoiła się z myślą, iż należy na nowo zdefiniować jej miejsce i rolę w Europie Środkowo-Wschodniej. Kiedy rozpoczynały się rozmowy Okrągłego Stołu, na biurkach członków sowieckiego Politbiura leżały ekspertyzy – opracowane m.in. w MSZ i aparacie KC – jednoznacznie sugerujące, że cały ten obszar ewoluuje w stronę gospodarki wolnorynkowej i liberalizacji politycznej, że wprawdzie utrzymanie wpływów na tym obszarze jest dla Związku Sowieckiego konieczne, ale należy pożegnać się z myślą, o jakimkolwiek „siłowym rozwiązaniu”.

Uwarunkowania międzynarodowe sprzyjały zmianom, choć nikt chyba – ani na Wschodzie, w tym także w Polsce, ani na Zachodzie – nie zdawał sobie sprawy, jak daleko one pójdą i czy znajdą się jacyś naśladowcy. Pewne było natomiast, że zarówno Moskwie, jak i Waszyngtonowi zależy na tym, aby cokolwiek, co miało się wydarzyć, odbyło się bez przemocy i przelewu krwi, i by delikatna równowaga w Europie nie została zachwiana. Nie dziwi więc, że Okrągły Stół odbywał się w sytuacji swoistej „ciszy dyplomatycznej”, a supermocarstwa obchodziły się z nim jak z jajkiem.

Na koniec chciałbym wspomnieć, w ogromnym skrócie, o tym, co działo się w innych krajach Obozu, wówczas gdy w Magdalence i na Krakowskim Przedmieściu rozmawiano o przyszłości Polski. W porównaniu z biegiem wydarzeń w Polsce, choćby tylko po 13 grudnia 1981 r., od Rodopów po Rugię panował marazm i cmentarny spokój. Królowała tam „banda czworga” – Honecker, Husák, Ceauşescu, Żiwkow – oporna na zmiany. Gorbaczow pożytku z nich nie miał, cieszyli się z ich polityki raczej przeciwnicy „pierestrojki”, których na Kremlu nie brakowało. Niemniej powiewy z Moskwy docierały wszędzie, a może były to po prostu własne, lokalne przejawy wchodzenia w fazę kryzysu ustrojowego. Nie tylko w Polsce „realny socjalizm” wyczerpywał – lub wręcz już zupełnie wyczerpał – swoje możliwości twórcze, jak to określił jesienią 1987 r. Mieczysław Rakowski. W rzeczywistości nigdzie nie było całkowitego spokoju. Nawet w Rumunii, w której reżim był najbardziej bezwzględny wobec przejawów niezadowolenia, w listopadzie 1987 r. miały miejsce poważne strajki (w Braszowie), którym towarzyszyły solidarnościowe manifestacje, a w Bukareszcie – rzecz niesłychana – podpalono pomnik Lenina. W Bułgarii, w połowie lat 80., zaczęła się druga faza konfliktu narodowościowego z mniejszością turecką czy też islamską. Z opóźnieniem, ale dotarły tu pomysły na organizowanie sprzeciwu: w styczniu 1988 r. powstało Niezależne Stowarzyszenie Obrony Praw Człowieka, w marcu zorganizowali się ekolodzy, w listopadzie powstał Klub Intelektualistów „Pierestrojka i Głasnost”, w grudniu Demokratyczna Liga Obrony Praw Człowieka zorganizowała się w obronie mahometańskiej mniejszości, zaś parę dni po uroczystym otwarciu obrad w warszawskim Pałacu Namiestnikowskim w Sofii powstał związek zawodowy „Podkrepa” (Wsparcie). Rozpoczął się też wielki exodus Turków, który w pewnym sensie był zapowiedzią tego, co stanie się pół roku później w NRD i Czechosłowacji, obok „starych” już inicjatyw takich jak „Karta 77” czy Stowarzyszenie Osób Prześladowanych (VONS). W 20. rocznicę inwazji wojsk Układu Warszawskiego na Václavskim Náměstí demonstrowało około 10 tys. osób. W styczniu 1989 r. dla uczczenia Jana Palacha przez tydzień, dzień w dzień, odbywały się kilkutysięczne manifestacje. Były w sposób bezwzględny pacyfikowane, ale... odbywały się. W NRD sprzeciw koncentrował się wokół mniej lub bardziej luźnych środowisk pacyfistycznych i ekologicznych, jednak w drugiej połowie 1988 r. czynił coraz większy ferment. Formę ulicznych, masowych manifestacji przybrał w maju 1989 r., gdy w Lipsku miały miejsce wielotysięczne demonstracje protestacyjne po sfałszowaniu wyborów do władz lokalnych. Odmienna była tylko sytuacja na Węgrzech, gdzie panowanie Kádára – i tak od dawna już relatywnie „miękkie” – dobiegało końca pod naciskiem reformatorskiego skrzydła w partii komunistycznej. Od jesieni 1987 r. opozycja koncentrująca się wokół nielegalnych wydawnictw i czasopism, weszła w fazę organizacyjną. Powstało Węgierskie Forum Demokratyczne, niebawem Związek Młodych Demokratów (Fidesz), jesienią 1988 r. powstał Związek Wolnych Demokratów, reaktywowano dwie tzw. historyczne partie zlikwidowane jeszcze w 1948 r. W marcu 1988 r., w 140. rocznicę węgierskiej Wiosny Ludów, na ulice wyszło około 10 tys. manifestantów. Rok później już 80 tysięcy. Komunistyczni reformatorzy – pod naciskiem organizującej się opozycji i wobec coraz gorszej sytuacji gospodarczej – wzięli się serio do planowania zmian, w tym uznania pluralizmu politycznego. 22 marca 1989 r., a więc wówczas, gdy negocjacje Okrągłego Stołu zbliżały się do końca, w Budapeszcie większość ugrupowań opozycyjnych przystąpiła do wewnętrznych rozmów na temat stosunku do projektów reformistycznych komunistów. Wyłoniono reprezentację, która dwa i pół miesiąca później przystąpiła do negocjacji z władzami (tzw. Trójkątny Stół), których celem było przekształcenie Węgier w demokratyczną republikę parlamentarną. To tylko fragmenty tego, co działo się w krajach Obozu, który nie później niż w ciągu 1988 r. zaczął wchodzić w okres głębokiego kryzysu już nie tylko politycznego, ale wręcz ustrojowego.

W lutym 1988 r., podczas posiedzenia sowieckiego Biura Politycznego, Władimir Browikow, ambasador w Warszawie, przedstawiając sytuację nad Wisłą, użył starego, leninowskiego określenia: Polska – powiedział – jest najsłabszym ogniwem w socjalistycznej wspólnocie. Nie wiem, które „ogniwa” ambasador uznawał za wystarczająco mocne, jednak wydaje mi się, że takich, które naprawdę nie uległy korozji, już zwyczajnie nie było. Wystarczyło wobec tego, że jedno z nich pęknie lub zostanie wystarczająco rozgięte, aby cały łańcuch rozsypał się. Z biegu dalszych wydarzeń należałoby wnosić, iż najsilniejszym elementem był sam Związek Sowiecki, który, choć z najwyższym trudem, utrzymał się formalnie aż do drugiej połowy 1991 r.

Była jednak i druga strona medalu: Polska będąc owym „najsłabszym ogniwem”, od którego pęknięcia zaczął rozpadać się łańcuch pętający sporą część Europy, była zarazem „pierwszym ogniwem”, od którego zaczął kształtować się zbiór państw odzyskujących podmiotowość. Państwa te stały się suwerenne, w różny sposób także demokratyczne i dzięki temu mogły przyłączyć się do innego obozu: tego, który ongiś nazywany był Wolnym Światem. Dziś określenia tego już raczej się nie używa, sens jednak pozostał.

Prof. Iskra Baeva
Bułgaria

Rola Solidarności w upadku socjalizmu w Bułgarii (1980–1989)

Prof. Iskra Baeva (ur. 1951) Jest historykiem, specjalistką i badaczką historii Europy Wschodniej drugiej połowy XX wieku. Wykładowca i pracownik naukowy w Katedrze Historii Nowożytnej i Współczesnej Uniwersytetu im. Św. Klimenta Ochrydzkiego w Sofii gdzie zajmuje się historią powszechną XX wieku, historią Europy Środkowowschodniej, tematem Zimnej Wojny oraz transformacją z komunizmu do gospodarki wolnorynkowej i demokracji uczestniczącej w Europie Południowowschodniej. Mieszka w Bułgarii.

Losy Bułgarii i Polski były bardzo różne, jednak po zakończeniu II wojny światowej obydwa państwa stały się częścią tego samego systemu społeczno-gospodarczego, który dziś określa się jako blok wschodni lub sowiecki. Przyczyny takiego stanu rzeczy mają charakter geopolityczny – zwycięstwo ZSRR w II wojnie światowej oraz zgoda jego zachodnich sojuszników, USA i Wielkiej Brytanii, na włączenie Europy Wschodniej do sowieckiej „strefy wpływów”. Bułgaria i Polska oraz ich narody zareagowały na nową sytuację w różny sposób: Bułgaria – dostosowując się do ZSRR, jak wcześniej dostosowała się do Trzeciej Rzeszy, a Polska – stawiając opór. Odmienne reakcje Bułgarii i Polski w samym momencie narzucenia systemu sowieckiego w drugiej połowie lat 40. XX w. miały stanowić ich cechę charakterystyczną w ramach bloku wschodniego.

Dość szybko, bo już w latach 50. XX w., Polska zyskała sławę „niepokornego dziecka” bloku wschodniego, którą zawdzięczała nie tylko wykorzystywaniu przez społeczeństwo wszelkich możliwości protestu, ale również swoim władzom, czego przejawem był powrót Władysława Gomułki do władzy w październiku 1956 r. W następstwie polskich wydarzeń z 1956 r. (bunt w Poznaniu w czerwcu i konfrontacja w październiku) władze bułgarskie zaczęły odnosić się do Polski z podejrzliwością i robiły wszystko, aby zapobiec dotarciu polskiej wolności przekonań do bułgarskich obywateli[1].

W latach 60. i 70. XX w. wzrosły obawy bułgarskich komunistów o ewentualny wpływ Polski[2], jednak stopniowe otwieranie się Bułgarii na świat i rozwój środków komunikacji międzynarodowej sprawiło, że utrzymanie izolacji obywateli Bułgarii było niemożliwe. W latach 80. XX w. wzrósł wpływ wydarzeń w Polsce na bułgarskie życie publiczne. Dwa wydarzenia związane z Polską miały stać się kluczowe nie tylko dla systemu w samej Polsce, ale również dla Bułgarii i dla całej Europy Wschodniej – pierwszym z nich było powstanie Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Solidarność na fali protestów latem 1980 r., a po drugie powrót Solidarności do polskiej polityki na początku 1989 r. i jej triumf w pierwszych częściowo wolnych wyborach przeprowadzonych w bloku wschodnim w czerwcu 1989 r. Moja uwaga skupi się na bułgarskiej reakcji na te dwa wydarzenia.

Jaka była reakcja w Bułgarii na zwycięstwo gdańskich robotników pod koniec sierpnia 1980 r. – podpisanie umowy z polskim rządem?

W pierwszym ćwierćwieczu po II wojnie światowej ludność bloku wschodniego przyzwyczaiła się do faktu, że sytuacje kryzysowe w Polsce są częstym zjawiskiem i z tego powodu fala protestów z 1980 r. początkowo nie wywołała szczególnej reakcji. Jednak przed upływem roku stało się jasne, że letnia rewolta polskich robotników odciśnie piętno na przyszłości Polski i całej Europy Wschodniej. Wywołała ona przemiany polityczne, zmiany w ogólnych nastrojach w Polsce w sposób – jak się okazało – kluczowy dla systemu politycznego Europy Wschodniej. Polscy robotnicy chcieli nie tylko niższych cen żywności i wyższych zarobków, ale również podnosili żądania wolności słowa, co postawiło system przed trudnym dylematem: jak reagować na podobne protesty (które nie powinny mieć miejsca w kategoriach ideologicznych, ponieważ Polska została proklamowana „państwem robotniczym”). Ostatecznie, po konfrontacji, która miała trwać 16 miesięcy, nowy polski rząd generała Wojciecha Jaruzelskiego przyjął drastyczne środki, ogłaszając 13 grudnia 1981 r. stan wojenny.

Jak wydarzenia te wyglądały z bułgarskiej perspektywy? Kiedy polscy przywódcy partyjni spędzali wakacje nad Morzem Czarnym większość z nich na Krymie, a Stanisław Kania w Bułgarii, Gdańsk stał się ośrodkiem protestu. Od początku protest, oprócz gospodarczego charakteru, miał również zabarwienie polityczne. Po 14 sierpnia, kiedy do strajku w Stoczni Gdańskiej im. W. Lenina przyłączył się elektryk Lech Wałęsa, wydarzenia potoczyły się lawinowo. Stocznia Gdańska stała się ogólnokrajowym miejscem spotkań przedstawicieli innych strajkujących zakładów i założono Międzyzakładowy Komitet Strajkowy. To właśnie ten komitet, przy pomocy intelektualistów-ekspertów, miał sporządzić listę 21 postulatów robotniczych, które zyskały sławę dzięki wykrzykiwanym przez robotników hasłom wzywającym rząd do odpowiedzi na ich postulaty „21 razy tak”.

Narodziny Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Solidarność były prawdziwą nowością w bloku wschodnim i stanowiły przedmiot obaw. O charakterze tych obaw świadczy spotkanie bułgarskiego przywódcy Todora Żiwkowa z polskim wicepremierem Kazimierzem Barcikowskim, uczestnikiem negocjacji w Gdańsku, do którego doszło w Sofii 15 września 1980 r. Barcikowski próbował bagatelizować znaczenie tego, co się stało, i uspokajał bułgarskich rozmówców, tłumacząc się głównie kłopotami gospodarczymi[3]. Jednak w słowach Barcikowskiego dał się odczuć cień słabości: nasi przeciwnicy spenetrowali kilka fabryk i zakładów, zdołali przywłaszczyć sobie postulaty gospodarcze robotników, wykorzystać ich niezadowolenie i zaatakować w pierwszej linii związki zawodowe, w strajkach wzięło udział około 700 tysięcy robotników, ludzie przestali reagować na nasze apele o rozsądek, musieliśmy obiecać podniesienie ogólnego poziomu zarobków, było żądanie nowych związków zawodowych niezależnych od państwa i partii, które miały stać się trzecią siłą w państwie, porozumienia są trudne i pociągają za sobą zagrożenia, ale zdecydowaliśmy się je zrealizować, ponieważ straciliśmy zbyt wiele, żeby je zignorować [...] zignorować je wtedy, gdy ludzie czują siłę – to już jest niemożliwe[4].

Już 1 września doświadczony bułgarski przywódca Todor Żiwkow wyraził negatywny stosunek do Porozumienia Gdańskiego. Jednak podczas spotkania z Barcikowskim Żiwkow wyraził zrozumienie dla trudnej sytuacji, w której znalazła się Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR): To są wasze problemy, głównie waszej partii, a wasze przywództwo partyjne i my ufamy, że uda wam się je rozwiązać niezależnie od tego, jak trudna jest sytuacja w waszym kraju. Jednocześnie przyznał, że wydarzenia wymagają również od wszystkich państw socjalistycznych wyciągnięcia pewnych wniosków o samych sobie [...] Macie świadomość, że po raz pierwszy doszło do takiego odwrotu państwa socjalistycznego i to na całym froncie[5]. Jednak zaraz potem zaczął mówić z pozycji wyższości i przeszedł do udzielania rad, że odwrót jest możliwy, ale tylko w celu lepszego przygotowania się do ofensywy[6]. Todor Żiwkow mówił z pewnością siebie przywódcy, który nie pozwalał na perturbacje polityczne w swoim kraju.

Na międzynarodowych spotkaniach, które odbyły się w latach 1980–1981 bułgarskie przywództwo wyrażało niepokój spowodowany przez nadzwyczajne wydarzenie – utworzenie związku zawodowego Solidarność. Solidarność była przedmiotem rozmów Todora Żiwkowa z przywódcą rumuńskim Nicolae Ceausescu, które odbyły się w Bukareszcie w dniach 18–19 października 1980 r., na posiedzeniu w Sofii z ministrem spraw zagranicznych ZSRR Andriejem Gromyką 23 grudnia 1980 r., ponownie z Ceausescu w Ruse (Bułgaria) 21 stycznia 1981 r. oraz podczas negocjacji z radzieckim premierem Nikołajem Tichonowem 5 lipca 1981 r. w Sofii.

Jednak prawdziwy wpływ, jaki wywarła Solidarność na bułgarskie społeczeństwo, uwidocznił się w reakcji opinii publicznej. Charakter archiwalnej dokumentacji, będącej do dyspozycji historyków, umożliwia ocenę reakcji społeczeństwa głównie z perspektywy rządu i sił bezpieczeństwa. Przedstawię je pokrótce poniżej.

Bułgarskie kierownictwo polityczne omawiało wydarzenia w Polsce wiele razy już w 1980 r. Niecałe dwa miesiące po podpisaniu Porozumienia Gdańskiego w Sofii przygotowano notatkę zatytułowaną „Informacja na temat wydarzeń w Polsce”[7]. Ocena jest jasna: wydarzenia w Polsce nie są związane wyłącznie z pewnymi problemami natury gospodarczej i społecznej, ale w istocie wpływają na istnienie socjalizmu i wszystkich korzyści uzyskanych przez Polaków w 35-letnim okresie istnienia władzy ludowej. Sformułowanie przyczyn wydarzeń w Polsce pośrednio wskazuje również na obawy bułgarskie, np.: wyraz strategii imperializmu do podważenia i likwidacji socjalizmu poprzez ‘niedostrzegalną ewolucję’, tzn. poprzez jego erozję od wewnątrz, działalność polskich środowisk dysydenckich, polskiego Kościoła katolickiego, cała masa żądań politycznych o orientacji antysocjalistycznej, błędy PZPR w postaci niedoceniania klasowego podejścia do zjawisk społecznych, nadmierne kompromisy, źle pojęty liberalizm, słabości i niedociągnięcia w kierowaniu polską gospodarką, pobudzanie uczuć narodowo-patriotycznych. Łatwo zauważyć, że głównym celem notatki było niedopuszczenie do podobnych wydarzeń w Bułgarii – zalecenia idą w stronę zaostrzenia reżimu w Bułgarii[8] .

Trudniej jest uchwycić reakcję społeczeństwa bułgarskiego na narodziny Solidarności i jej 16-miesięczną próbę sił z polskimi władzami. Jej odzwierciedleniem było przetłumaczenie i rozpowszechnianie Porozumienia Gdańskiego wśród bułgarskich intelektualistów, znajomość dokumentu wśród studentów z Uniwersytetu Sofijskiego oraz omawianie go podczas zajęć seminaryjnych[9], jak również rozmowy o kolejnej porażce dominującej ideologii. Ze służby bezpieczeństwa, która wykazywała rosnące zainteresowanie polskimi wydarzeniami, pochodziły informacje o niepożądanej przez władze interpretacji tych wydarzeń. Bułgarzy uzyskiwali informacje o tym głównie z zachodnich stacji radiowych i gazet[10]. Informacje o wzroście zainteresowania Bułgarów skłoniły Todora Żiwkowa do wystosowania 5 listopada 1980 r. ostrzeżenia: Mówiąc w skrócie, musimy być jednocześnie czujni i trzeźwi, spokojni i zdecydowani, aby zachować wyważenie w ocenach i wybrać środki najbardziej odpowiednie dla osiągnięcia naszych celów[11].

Utworzenie polskiej Solidarności postawiło wszystkie państwa bloku wschodniego w bardzo trudnej sytuacji – jeśli chciałyby one zakazać tworzenia związków zawodowych niezależnych od władz, mogłoby to ujawnić dyktatorski charakter systemu, a jeśli zaakceptowaliby Solidarność, wykazaliby brak żywotności systemu, który nie jest w stanie zapewnić rzeczywistej ochrony socjalnej. Cały system miał się załamać dopiero 10 lat później, ale śmiertelny cios zadali strajkujący polscy robotnicy latem 1980 r.

Polska ponownie skupiła uwagę bułgarskiego społeczeństwa pod koniec 1988 r., kiedy powrót Solidarności na scenę polityczną wydawał się nieuchronny. Kierownictwo Bułgarskiej Partii Komunistycznej (BPK) dowiedziało się, że PZPR zamierza przyznać się do historycznej porażki i rozpocząć negocjacje z  Solidarnością do końca września 1988 r. Podczas swojej wizyty w Bułgarii generał W. Jaruzelski najpierw podkreślił, że w 1948 r. zrobiono bardzo duży błąd, a potem przyznał się do niepowodzenia własnej polityki: Przez ogłoszenie stanu wojennego nabraliśmy przekonania, że opozycję można powstrzymać, być może zmusić ją do zejścia do podziemia. Jednak nie jesteśmy w stanie sprawić, aby całe społeczeństwo zaakceptowało z entuzjazmem wszystkie rzeczy, które robimy [...]. Dlatego wyszliśmy z inicjatywą „okrągłego stołu”, uznając ją za formułę szerokiej współpracy[12]. Nie mniej rewolucyjne dla bułgarskiego kierownictwa wydawało się dążenie do przekształcenia „okrągłego stołu” w „Radę Porozumienia Narodowego”, która miała wypracować koncepcję przyszłego rozwoju z udziałem opozycji[13]. Zalegalizowanie Solidarności i rozpoczęcie obrad Okrągłego Stołu na początku lutego 1989 r. nie było niespodzianką dla bułgarskiego kierownictwa partyjnego, było jednak dość nieoczekiwane dla bułgarskiego społeczeństwa i wywarło na nie silny wpływ.

Równolegle z rozpoczęciem obrad polskiego Okrągłego Stołu, na forach partyjnych w Bułgarii zaczęto mówić o pluralizmie politycznym. Jednak, podobnie jak wiele razy wcześniej, sposób mówienia był parodią – przywódca uznawanej przez państwo partii chłopskiej (Bułgarski Ludowy Związek Chłopski) Patar Tanczew oświadczył, że pluralizm polityczny ograniczył się wyłącznie do jego partii[14]. Informacje, które napływały z Warszawy mówiły o innym rodzaju pluralizmu – ustanowieniu w Polsce prawdziwej opozycji posiadającej program przebudowy systemu politycznego i postulaty przeprowadzenia pluralistycznych wyborów[15]. Wniosek, jaki wysnuto w Bułgarii, nie pozostawiał wątpliwości: W Polsce trwa obecnie ostra walka polityczna o władzę z siłami dążącymi do zmiany porządku społecznego poprzez erozję socjalizmu oraz bezpośrednie starcie mające na celu zmianę władzy[16].

Na początku maja 1989 r. niepokojące dla bułgarskiego kierownictwa informacje przyszły również z Brukseli – w trakcie negocjacji ministra handlu zagranicznego Andreja Łukanowa z Komisją Europejską stało się jasne, że zjednoczona Europa wspiera państwa wschodnioeuropejskie, takie jak Polska i Węgry, które rozpoczęły gruntowne przemiany[17].

W przededniu wyborów w czerwcu 1989 r., PZPR uspokajała bułgarskie kierownictwo, że według badań opinii publicznej rząd wygra wybory, że porozumienia Okrągłego Stołu nie zostały uznane jako kapitulacja, ale jako perspektywa stabilizacji i zakończenia serii kryzysów, i że w żaden sposób nie zaszkodzą sojuszniczym zobowiązaniom Polski[18]. Jednak rzeczywistość była zupełnie inna – w pierwszej turze wyborów, które przeprowadzono w czerwcu 1989 r., PZPR poniosła sromotną klęskę.

Bułgarski premier Georgi Atanasow przyjechał do Polski wkrótce po 4 czerwca – w dniach 7-8 czerwca 1989 r. Odbył spotkanie z generałem Jaruzelskim, premierem Mieczysławem Rakowskim i marszałkiem Sejmu Romanem Malinowskim. Wnioski przedstawione przez wszystkich trzech rozmówców uzmysłowiły bułgarskiemu kierownictwu rzeczywiste znaczenie pierwszych wyborów w Europie Wschodniej, w których obywatele mogli swobodnie głosować, choć tylko do Senatu i w odniesieniu do 1/3 miejsc w Sejmie. Najbardziej skrótowa ocena to „klęska” i że wybory były „plebiscytem – za kim i przeciwko komu” – obydwie te uwagi wyszły z ust Rakowskiego[19]. Był to punkt zwrotny dla całego systemu w Europie Wschodniej. Podobnie jak „ślepa wiara” w komunizm załamała się po ujawnieniu zbrodni stalinowskich przez Chruszczowa w 1956 r., tak masowe głosowanie Polaków za Solidarnością w 1989 r. położyło kres wierze w stabilność systemu, który miał do swojej dyspozycji wszystkie mechanizmy władzy.

Jaka była reakcja społeczeństwa bułgarskiego na zwycięstwo wyborcze Solidarności, która w sierpniu doprowadziła do powstania pierwszego niekomunistycznego rządu w Europie Wschodniej? Nie może być jednej odpowiedzi na to pytanie, ponieważ w społeczeństwie bułgarskim już rozpoczęły się procesy różnicowania, powstawały organizacje dysydenckie, a obywatele zaczęli otwarcie wyrażać swoją opinię.

Należy podkreślić, że w odróżnieniu od poprzednich kryzysów w Polsce, wydarzenia z 1989 r. znalazły odzwierciedlenie w bułgarskich mediach – za pośrednictwem audycji radiowych, telewizyjnych i korespondencji w gazetach. Wszystkie były ocenzurowane, a więc wyrażały raczej stanowisko PZPR[20]. Jednakże Bułgarzy nauczyli się czytać między wierszami i poznali ezopowy język, dlatego reagowali na wydarzenia w Polsce z rosnącym zrozumieniem.

Rutynowe badanie nastrojów w Bułgarii (na zlecenie Komitetu Centralnego BPK) z 4 września 1989 r. zawiera informacje o uwagach mówiących o tym, że powstanie rządu Tadeusza Mazowieckiego było jednym z pierwszych kroków w odrywaniu się Polski od wspólnoty socjalistycznej i że Polska oraz Węgry opuszczą Układ Warszawski[21]. W kolejnych dniach i miesiącach uwagi te były coraz częstsze, a Bułgarzy wyjaśniali sobie upadek systemu w Polsce faktem, że te wydarzenia były wynikiem nawarstwiania się licznych problemów[22]. Bardziej zdecydowane wypowiedzi miały również miejsce w stosunku do wpływu tych wydarzeń na inne państwa socjalistyczne i los całego bloku wschodniego[23]. Otwarte wyrażanie podobnych stanowisk w bułgarskim społeczeństwie stanowi przejaw wpływu wydarzeń w Polsce z 1989 r. na Bułgarów, które miały przygotować ich na nadciągające zmiany również w ich kraju.

Całkiem inna była reakcja kierownictwa BPK. Z jednej strony zaczęto wyraźnie odczuwać zewnętrzną presję na dokonywanie zmian – takie były wrażenia ministra spraw zagranicznych Petera Mładenowa z wizyty w Republice Federalnej Niemiec pod koniec lipca 1989 r.[24] Z drugiej strony stanowisko Todora Żiwkowa zaostrzało się, chociaż jego wypowiedzi na zamkniętych posiedzeniach partyjnych wskazują, że doskonale zdawał sobie sprawę ze skutków przegrania wyborów przez PZPR. Według Żiwkowa wydarzenia w Polsce były scenariuszem „cichego” opuszczania pozycji socjalizmu[25], a Pierestrojka, która miała miejsce w całej Europie Wschodniej, zagrażała samemu socjalizmowi[26]. W dokumencie z 22 sierpnia 1989 r. Todor Żiwkow podsumował: Polskie zjawiska, jeśli można je tak nazwać, mają wymiar zarówno krajowy, jak i międzynarodowy, odbijając się szerokim echem na całej planecie. Szczególnie silnie rezonują one w świecie socjalistycznym[27]. Stanowisko to okazało się prorocze zarówno dla Bułgarii, jak i losu Żiwkowa, bo już 3 miesiące później – 10 listopada 1989 r. – jego wymuszona rezygnacja zapoczątkowała erozję systemu również w Bułgarii.

Tak więc dwa razy: po raz pierwszy w 1980 r. wraz z powstaniem Solidarności, a następnie w 1989 r. wraz ze zwycięstwem związku w pierwszych pluralistycznych wyborach, Polska pokazała, że system nie był niepokonany oraz że większość ludzi chce demokratycznych przemian, wierząc, że da się je przeprowadzić. Bułgarskie społeczeństwo wyciągnęło te wnioski stosunkowo szybko, dokładnie naśladując polskie doświadczenia od początku 1990 r. w formule bułgarskiego „okrągłego stołu”.

[1] Baeva I., Europa Wschodnia po śmierci Stalina 1953-1956. Polska, Węgry, Czechosłowacja i Bułgaria, Sofia 1995, s. 287-300.

[2] Baeva I., Europa Wschodnia i Bułgaria, Sofia 2001, s. 162-206.

[3] Wg Centralnego Archiwum Państwowego Bułgarii (ф. 1 Б, оп. 60, а. е. 272, s. 3)

[4] Ibidem, s. 3–14.

[5] Ibidem, s. 17.

[6] Ibidem, s. 18.

[7] Notatka była omawiana na posiedzeniu biura politycznego z 21 i 25 października 1980 r. wg Centralnego Archiwum Państwowego Bułgarii (ф. 1 Б, оп. 66, а. е. 2617, s. 118).

[8] Główne tezy tej notatki można znaleźć w dokumencie z 14 października 1980 r. podpisanym przez Todora Żiwkowa: „W sprawie pewnych kwestii bieżących związanym z przygotowaniami do XII zjazdu BPK”. Wg Centralnego Archiwum Państwowego Bułgarii (ф. 1 Б, оп. 65, а. е. 36, s. 110).

[9] To moje osobiste doświadczenia z pierwszej połowy lat 80., kiedy byłam adiunktem na Wydziale Historii Uniwersytetu św. Klemensa z Ochrydy w Sofii.

[10] Wg Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Bułgarii (ф. 1, оп. 2, а. е. 543, s. 54-56, 92-94, 159).

[11] Centralne Archiwum Państwowe Bułgarii (ф. 1 Б, оп. 65, а. е. 31, s. 186).

[12] Centralne Archiwum Państwowe Bułgarii (ф. 1 Б, оп. 60, а. е. 411, s. 12-13).

[13] Ibidem, s. 13.

[14] Centralne Archiwum Państwowe Bułgarii (ф. 1 Б, оп. 68, а. е. 3591, s. 283).

[15] Centralne Archiwum Państwowe Bułgarii(ф. 1 Б, оп. 101, а. е. 2195, s. 1-7).

[16] Ibidem, s. 8.

[17] Centralne Archiwum Państwowe Bułgarii (ф. 1 Б, оп. 101, а. е. 2106, s. 4).

[18] Centralne Archiwum Państwowe Bułgarii (ф. 1 Б, оп. 101, а. е. 2198, s. 6).

[19] Centralne Archiwum Państwowe Bułgarii(ф. 1 Б, оп. 101, а. е. 2199, s. 12, 13).

[20] Sposób przedstawienia w mediach „roku cudów” w Europie Środkowej, zob.: Ivanova D.. 1989. Wielka zmiana, Blagoevgrad 2007, 205-217.

[21] Centralne Archiwum Państwowe Bułgarii (ф. 1 Б, оп. 101, а. е. 2368, s. 91).

[22] Informacje pochodzą z 9-15 października 1989 r. Ibidem, s. 190.

[23] Centralne Archiwum Państwowe Bułgarii (ф. 1 Б, оп. 101, а. е. 2404, s. 11-12).

[24] Centralne Archiwum Państwowe Bułgarii (ф. 1 Б, оп. 101, а. е. 2120, s. 4-5).

[25] Centralne Archiwum Państwowe Bułgarii (ф. 1 Б, оп. 68, а. е. 3735 А, s. 138).

[26] Ibidem, s. 140.

[27] Ibidem, s. 158.

Markus Meckel
Niemcy

Niemcy i polska 1989

Markus Meckel (ur. 1952) Niemiecki polityk, z wykształcenia teolog. Począwszy od lat 70. działacz wschodnioniemieckiej opozycji, inicjator założenia SPD w byłej NRD oraz późniejszy przewodniczący tej partii. Od roku 1990 poseł do Bundestagu i od kwietnia do sierpnia 1990r. Minister Spraw Zagranicznych NRD. W swojej działalności politycznej szczególnie zaangażowany w rozwój relacji polskoniemieckich. Od 1994 roku przewodniczący Niemiecko-Polskiej Grupy Parlamentarnej Niemieckiego Bundestagu. Odznaczony w 1998 Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.

Rok 2009 jest rokiem ważnych rocznic. Wspominamy w nim przełomowe wydarzenia sprzed dwudziestu laty: koniec okresu zimnej wojny, która podzieliła Europę i świat, oraz obalenie trwającego niemal pół wieku komunizmu. Obchodzimy także 70. rocznicę napaści Niemiec na Polskę i rozpoczęcia II wojny światowej, której wybuch poprzedził pakt Ribbentrop – Mołotow. Wymienione wydarzenia stały się głównymi tematami XX wieku. Jednakże dopiero teraz można naprawdę ocenić ich znaczenie.

Liczne zniszczenia, terror i mordy zadały Niemcy hitlerowskie, pogrążając w nieszczęściu całą Europę. Wyzwolenie od narodowego socjalizmu przyniosło we wschodniej części Europy nie wolność, ale – jak się zdawało – wszechmocną dyktaturę komunistyczną, która zniewalała narody i odcinała od wolnego rozwoju na Zachodzie. Możemy być szczęśliwi, że po tych wszystkich wydarzeniach sprzed dwudziestu laty w Europie Środkowo-Wschodniej i Południowo-Wschodniej zwyciężyły wolność i demokracja, a Europa zaczęła się ponownie zrastać. Możemy być szczęśliwi i wdzięczni, że mogliśmy mieć w tym udział i być tego świadkami.

Dla mnie jako Niemca, którego kraj zadał tak wiele okropności Polsce i całej Europie, wydarzenia sprzed dwudziestu laty mają szczególne znaczenie. Niemcy wraz ze zwycięstwem wolności w rewolucji pokojowej 1989 roku otrzymały szansę, w powodzenie której nie miały odwagi wierzyć: odzyskania jedności państwowej. Dziś Niemcy są zjednoczone nie tylko wewnętrznie, ale również ze wszystkimi sąsiadami w ramach Unii Europejskiej. Mimo wielu problemów, zjednoczenie Niemiec i Europy poczytuję w kategoriach daru, który wiąże się z odpowiedzialnością za przyszłość.

Unia Europejska stoi dziś przed wielkimi wyzwaniami. Dlatego ważne jest, abyśmy w Europie byli świadomi naszych podstaw i celów. Słusznie w Deklaracji Berlińskiej, przyjętej przed dwoma laty z okazji 50. rocznicy podpisania Traktatów Rzymskich, wyraźnie powiedziano, że nie tylko te traktaty, ale również zwycięstwo wolności i demokracji nad dyktaturą komunistyczną są filarami zjednoczonej Europy: Dążeniu narodów Europy Środkowej i Wschodniej do wolności zawdzięczamy dzisiaj, że nienaturalny podział Europy został ostatecznie przełamany.

Pokojowe rewolucje i przełomowe wydarzenia w Europie Środkowej w 1989 roku, które zmieniły zasadniczo oblicze Europy, są wynikiem długiego procesu, w którym rolę odgrywało wiele czynników. Stanowią one pełne sukcesu zakończenie historii dysydencji, opozycji i oporu – historii wolności po drugiej stronie żelaznej kurtyny. Historia ta jest w Europie ciągle zbyt mało znana. Nawet my sami znamy ją o wiele za mało, na ogół ograniczając się do własnej tradycji narodowej. Kto pamięta o tym, że w powstaniu czerwcowym w NRD w 1953 roku w ponad siedmiuset miastach i gminach uczestniczyło więcej niż milion ludzi? Kto pamięta, że dwa tygodnie wcześniej w Czechosłowacji również miały miejsce protesty? Komu w Europie Zachodniej rok 1956 kojarzy się nie tylko z Węgrami, ale również z czerwcowym protestem w Poznaniu? Kto w Polsce wie naprawdę więcej na temat opozycji w NRD? Z wyjątkiem nielicznych specjalistów – prawie nikt.

Jestem przekonany, że nie tylko my jako sąsiedzi, ale cała Europa powinna lepiej poznać tę „europejską historię wolności za żelazną kurtyną”, głębiej ją zbadać i wspólnie spróbować powiązać ze sobą różne tradycje narodowe. Należą one do wolnościowego dziedzictwa Europy, które powinniśmy znać i pielęgnować. Przykładem takiego działania mogłoby być stworzenie europejskiego ośrodka badawczego lub odpowiedniej sieci badawczej zajmującej się tymi kwestiami. Jego podstawę mogłoby stanowić powołane do życia w Gdańsku Europejskie Centrum Solidarności.

Prawie dziesięcioletnia walka Solidarności była jednym z zasadniczych powodów, które doprowadziły w latach 1989–1990 do obalenia komunizmu w Europie Środkowowschodniej. Założenie Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Solidarność w 1980 roku było dla nas – opozycjonistów w NRD – zapowiedzią dalszych wydarzeń. Po raz pierwszy w całym bloku wschodnim – inaczej niż to miało miejsce w roku 1953 w NRD, w 1956 w Polsce i na Węgrzech lub w 1968 w Czechosłowacji – opór, strajki, powstania, demonstracje, masowe wołanie o wolność nie doprowadziły do przelewu krwi podczas tłumienia go przemocą, ale do sukcesu. Po raz pierwszy wynegocjonowano wynik: niezależny i niekomunistyczny związek zawodowy.

W NRD śledziliśmy te wydarzenia z ogromnym zaangażowaniem i głębokim wzruszeniem. Byliśmy przekonani: „mea res agitur”, że chodziło tu również o nas, o wspólną sprawę wolności. Mieliśmy świadomość, że założenie Solidarności i wywalczenie jej uznania przez komunistyczne władze w Polsce oznaczało załamanie się dotychczasowego systemu. I jak pęknięcie w stabilnej strukturze może doprowadzić do zachwiania się całości, tak znaczenie wydarzeń z lata 1980 roku wykroczyło daleko poza Polskę.

Partia SED (niem. Sozialistische Einheitspartei Deutschlands; pol. Niemiecka Socjalistyczna Partia Jedności – NSPJ) zamknęła granicę między NRD a Polską i próbowała zapobiec przenikaniu „bakcyla wolności” przez granicę. Aby uodpornić ludność na polskiego ducha wolności, wyciągano w mediach stare antypolskie resentymenty. Jeden z moich przyjaciół, który przywiózł z Polski materiały Solidarności, został skazany na rok więzienia, i nie był to odosobniony przypadek. Utrudniano kontakty z Polską. A jeśli ktoś nie mówił po polsku, miał trudności ze zdobyciem materiałów wykraczających poza informacje z Zachodu. Na szczęście w szeregach opozycji NRD i w kościołach znaleźli się nieliczni, którzy znali język polski i nadal utrzymywali kontakty za pośrednictwem tajnych kanałów. Wystarczy wspomnieć Güntera Särchena, Wolfganga Templina i Ludwiga Mehlhorna, którzy robili wszystko, by informować o Polsce i pracy Solidarności.

Tym, którzy w NRD walczyli o prawo i wolność, założenie Solidarności oraz jej nielegalna działalność w okresie stanu wojennego niezmiernie dodawały odwagi. Okazało się, że oddolne zmiany są możliwe! Z Solidarnością na scenę wkroczył nowy podmiot polityczny, który działając wewnątrz społeczeństwa, stał się czynnikiem władzy. Wiele osób na Zachodzie nie rozumiało tego przez długi czas i ciągle jeszcze liczyło wyłącznie na zmiany przeprowadzane odgórnie. Wraz z powstaniem Solidarności stało się jasne, że walka o wolność nie była już tylko prywatną, moralną sprawą jednostek, by – mówiąc słowami Vaclava Havla – „żyć w prawdzie”. Poprzez Solidarność uaktywniły się miliony osób, których walki o wolność nie można było dłużej ignorować.

Dla opozycji w NRD, gdzie tak bardzo byliśmy konfrontowani z ludzkim lękiem, to wszystko wydawało się cudem. Myśleliśmy, że w przypadku Niemców coś takiego jest niemożliwe. Na szczęście – jak okazało się jesienią 1989 roku – myliliśmy się. Również ludzie w NRD uwolnili się od lęku i obalili w pokojowej rewolucji władzę komunistyczną, prowadząc do upadku muru, który dzielił Niemcy i całą Europę.

W Niemczech Wschodnich, podobnie jak w innych państwach zajętych przez Stalina, od początku okupacji istniały opozycja i opór. Dodatkowym, ważnym czynnikiem był podział Niemiec. Początkowo wewnętrzna granica była otwarta i wówczas prawie trzy miliony ludzi opuściło NRD, udając się na Zachód. Później, po zbudowaniu muru berlińskiego w sierpniu 1961 roku, RFN wykupywała więźniów politycznych, których liczba urosła z upływem czasu do ponad trzydziestu tysięcy. Odpływ demokratycznego potencjału z NRD do Niemiec Zachodnich był dla opozycji równoznaczny z upuszczaniem krwi. Nie było szans na powstanie tradycji opozycyjnej: jeśli ktoś zamieszkał na Zachodzie, nie był już na emigracji, ale tworzył sobie nowe życie. Mimo to wzrastało nowe pokolenie opozycji, które szło własnymi drogami. Ruch ten wzmógł się pod koniec lat siedemdziesiątych, w dużej mierze w wyniku polityki wschodniej koalicji socjaldemokratyczno-liberalnej w okresie rządów Willy’ego Brandta w RFN oraz procesu KBWE (Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie). Wówczas kontakty z Zachodem stały się znowu łatwiejsze, a dzięki temu docierało do nas więcej informacji. Aby w ogóle być zdolnym do wspólnego działania, na początku lat osiemdziesiątych podejmowano próby nawiązania kontaktów i tworzenia sieci między różnymi nowopowstającymi opozycyjnymi inicjatywami i grupami.

Centralne znaczenie dla niemieckiej opozycji miały kościoły ewangelickie. W NRD posiadały one więcej swobody niż w innych państwach komunistycznych: z jednej strony ze względu na większą niezależność finansową – ponieważ otrzymywały hojne wsparcie od kościołów zachodnioniemieckich, z drugiej strony ze względu na fakt, że władza radziecka po 1945 roku uznała opór Kościoła Wyznającego w czasach nazistowskich, tym samym przyznając mu większą autonomię. W ramach kościelnej działalności zezwalano na pracę z młodzieżą i tworzenie własnych placówek edukacyjnych. W ten sposób kościół stał się jedyną przestrzenią społeczną, w której możliwy był niezależny dyskurs, gdzie ludzie mogli się ze sobą bez przeszkód komunikować.

Wśród osób krytycznie nastawionych do systemu komunistycznego właśnie w ostatnim dziesięcioleciu istnienia NRD wystąpiły pewne napięcia. Jedni próbowali opuścić NRD i poprzez ucieczkę lub złożenie wniosku o wyjazd dostać się na Zachód. Inni angażowali się w proces demokratyzacji NRD, tworząc powoli strukturyzującą się opozycję. Po roku 1988 zaczęła ona poszukiwać nowych form organizacyjnych poza kościołem. Opozycja była często krytycznie nastawiona do osób starających się o wyjazd i wzywała ich do pozostania w kraju i zaangażowania się w proces koniecznych zmian.

W roku 1989 Węgry i Polska stały się dla obu grup ważnym czynnikiem mobilizującym i dodającym otuchy. Ci, którzy chcieli opuścić NRD, pokładali w polityce węgierskiej wielkie nadzieje, ponieważ Węgry otworzyły granice do Austrii. Doprowadziło to w NRD do ogromnej mobilizacji w społeczeństwie, a jednocześnie do znacznej destabilizacji władzy komunistycznej. Dla opozycji z kolei pierwszorzędne znaczenie miały obrady Okrągłego Stołu w Polsce i na Węgrzech oraz ich wyniki. Już na początku 1989 roku reformatorska część obozu władzy pod naciskiem demokratycznej opozycji postanowiła stworzyć system wielopartyjny i przeprowadzić wybory. Pierwsze, choć tylko częściowo wolne, wybory w Polsce w czerwcu 1989 roku i pierwszy niekomunistyczny premier były bezprecedensowym czynnikiem mobilizującym i dodającym otuchy niemieckiej opozycji. Okazało się, że można naprawdę coś zmienić. Imponujące w nowych siłach politycznych było nie tylko pragnienie wolności, ale również umiar, rozsądek i pragmatyczna zdolność negocjacji.

Oczywiście proces ten byłby nie do pomyślenia również bez Michaiła Gorbaczowa. Wielu obywateli NRD, którzy mogli wyobrazić sobie tylko odgórnie przeprowadzoną zmianę, właśnie z nim łączyło wielkie nadzieje. Gorbaczow próbował uratować władzę komunistyczną w Związku Radzieckim przez „głasnost” i „pieriestrojkę”. Jednocześnie w coraz większym stopniu czuł, że własna siła nie wystarczy, aby zmusić państwa środkowoeuropejskie do podążania w tym samym kierunku. (A posiadał wystarczające poczucie odpowiedzialności, by nie ryzykować krwawej katastrofy). I tak Gorbaczow, ostrożnie rezygnując z doktryny Breżniewa, dał komunistycznym państwom satelickim niezbędną do poczynienia pierwszych kroków na nowej drodze swobodę. Tę wolność aktywnie wykorzystano najpierw na Węgrzech i w Polsce

Od początku 1989 roku również w NRD działo się coraz więcej. Opozycja demokratyczna zaczęła w coraz większym stopniu wychodzić spod ochronnego parasola kościoła ewangelickiego, szukając nowych form organizacyjnych. Na początku 1989 roku Martin Gutzeit i ja – obaj byliśmy pastorami ewangelickimi – postanowiliśmy założyć partię socjaldemokratyczną, o czym poinformowaliśmy opinię publiczną latem tego roku. We wrześniu powstały nowe ruchy, jak: „Nowe Forum”, „Demokracja Teraz” i „Przełom Demokratyczny”.

Fala ucieczek i wyjazdów za granicę, wspierana przez reformatorski rząd w Budapeszcie oraz nowe siły w Warszawie, wstrząsnęły polityczną władzą SED. Z inicjatywy kościołów i pod kierunkiem nowoutworzonych demokratycznych partii i ruchów powstała szeroka fala protestów. To właśnie ten nieplanowany w czasie zbieg działań sił opozycyjnych i chęć wyjazdów oraz ucieczek wielkich mas ludności stworzył polityczną siłę przebicia – pokojową rewolucję.

Kiedy 9 października 1989 roku w Lipsku dziesiątki tysięcy ludzi demonstrowało, a interweniujący funkcjonariusze aparatu bezpieczeństwa nie strzelali do demonstrantów, byliśmy pewni, że uda nam się stworzyć nowe stosunki demokratyczne. Niedługo później musiał ustąpić Honecker, a następnie całe biuro polityczne SED: władza komunistyczna była u kresu. W samym środku tego procesu, 9 listopada 1989 roku, upadł mur berliński – symbol podziału Niemiec i Europy. Rząd komunistyczny został zmuszony usiąść przy Okrągłym Stole – „meblu”, który poniekąd zapożyczyliśmy z Polski – z tym, że teraz od samego początku było pewne, że dojdzie do wolnych wyborów – chodziło jeszcze o warunki. Wynegocjowaliśmy ordynację wyborczą, wymusiliśmy likwidację komunistycznego aparatu bezpieczeństwa i położyliśmy podwaliny pod rozliczenie się z komunistyczną przeszłością. 18 marca 1990 roku odbyły się pierwsze wolne wybory w NRD. Nowy parlament i rząd, w którym byłem wtedy ministrem spraw zagranicznych, posiadając demokratyczną legitymację, miały teraz mandat do prowadzenia negocjacji w sprawie zjednoczenia Niemiec, czego pragnęła ogromna większość społeczeństwa wschodnioniemieckiego. I tak wywalczona wolność utorowała również drogę do jedności Niemiec!

Upadek muru berlińskiego 9 listopada 1989 roku stał się na całym świecie symbolem końca okresu zimnej wojny i obalenia komunizmu. Stał się symbolem zwycięstwa wolności i demokracji, w pewnym sensie sygnałem do rozpoczęcia procesu zjednoczenia Niemiec i Europy. Przy czym należy wyraźnie podkreślić, że mur upadł w skutek pokojowej rewolucji, a nie został otwarty przez SED. Owa rewolucja w NRD była częścią rewolucji środkowoeuropejskiej, której pierwszym wielkim i głęboko sięgającym momentem przełomowym były obrady Okrągłego Stołu w Polsce, pierwszym emocjonalnym punktem kulminacyjnym był pogrzeb Imre Nagya w Budapeszcie, a upadek muru w Berlinie stał się jej światową metaforą.

Często podkreśla się, że w tym łańcuchu wydarzeń jedno nie mogłoby się zdarzyć bez drugiego. Nie jestem jednak pewny, czy tego typu opis przyczynowo-skutkowy jest słuszny. Natomiast z całą pewnością twierdzę, że te wszystkie wydarzenia roku 1989 – zwycięstwo wolności i upadek komunizmu w Europie Środkowej – są ze sobą wewnętrznie powiązane i należą do wielkiego dziedzictwa europejskiej historii wolności.

Dobrze czynimy, przypominając wspólnie w Warszawie, Budapeszcie, Berlinie, Pradze i Bratysławie o tym wspólnym sukcesie! Ważne jest, żebyśmy nie tylko dziś tu w Warszawie, a jutro w Gdańsku razem świętowali zwycięstwo wolności, ale również w rocznicę upadku muru, 9 listopada w Berlinie.

Wraz ze zwycięstwem wolności droga do jedności Niemiec oraz procesu zjednoczenia Europy stanęła otworem. Co prawda w Niemczech istniała jeszcze rozbieżność opinii co do tego, czy uznanie polskiej granicy zachodniej jest konieczne jako nieodwracalny skutek niemieckich zbrodni podczas II wojny światowej – o czym ja byłem przekonany – czy też jest ono ceną za zjednoczenie Niemiec, jak twierdził Helmut Kohl. W każdym razie zjednoczenie Niemiec stało się możliwe, ponieważ ludzie tego chcieli i ponieważ zgodzili się na to nie tylko alianci wraz ze Związkiem Radzieckim – dzięki czemu Niemcy odzyskały ponownie swą suwerenność – ale również dlatego, że zgodziła się na to nowa, demokratyczna Polska. I za to jesteśmy wdzięczni!

Przed pięciu laty Polska i inne kraje środkowoeuropejskie, które 20 lat temu wywalczyły sobie wolność, po godnym podziwu procesie transformacji stały się członkami Unii Europejskiej. Niemcy intensywnie o to zabiegały. Dziś chodzi o to, abyśmy razem dalej budowali tę Europę, w której narody żyją ze sobą w wolności i pokoju, wspólnie kształtując swą przyszłość. Wyzwanie zagwarantowania wolności, dobrobytu i bezpieczeństwa nie stało się mniejsze. Również dziś możemy mu sprostać tylko wspólnie! Jednocześnie w obliczu doświadczeń, które poczyniliśmy przed dwudziestoma laty, musimy zabiegać o to, abyśmy jako Europejczycy wspólnie na całym świecie stali u boku tych, którzy dziś – tak jak my wówczas – walczą o wolność, samostanowienie i demokrację.

Dr Burkhard Olschowsky
Niemcy

Rząd Mazowieckiego w perspektywie zagranicznej

Dr Burkhard Olschowsky (ur. 1969) Jest historykiem niemieckim. Studiował historię, politologię i kulturoznawstwo Europy Wschodniej w Getyndze, Warszawie i Berlinie. W 2002 roku obronił doktorat na Uniwersytecie Humboldta w Berlinie. W latach 2003–2005 był wykładowcą historii współczesnej i polityki na Uniwersytecie Humboldta, a w latach 2004–2005 pracował w Federalnym Ministerstwie Transportu, Budownictwa i Mieszkalnictwa. Od maja 2005 jest pracownikiem naukowym w Federalnym Instytucie ds. Kultury i Historii Niemców w Europie Środkowej i Wschodniej. Autor książki „Porozumienie i konflikt. Stosunki między NRD i PRL w latach 1980–1989” (2005)

Kiedy na X Plenum KC PZPR w styczniu 1989 zapadła decyzja o dopuszczeniu do władzy Solidarności, oświadczenia polskich wysokich funkcjonariuszy, że wszystko jest pod kontrolą i że nawet przejęli oni inicjatywę, w kręgach kierowniczych Niemieckiej Socjalistycznej Partii Jedności (NSPJ) przyjmowano z dużym sceptycyzmem. Twierdzenie Józefa Czyrka, że wybory do Sejmu są gwarancją ciągłości socjalistycznego porządku społecznego a konkretny wynik będzie jedynie sprawą prestiżową, spotkało się z niedowierzaniem Hermanna Axena[28]. Dawne uprzedzenia NSPJ, że PZPR nie posiada zasad ideologicznych i że jest politycznie słaba, wydawały się znajdować potwierdzenie. Polscy towarzysze wyrażali się o rozmowach przy Okrągłym Stole oraz o wyniku wyborów ze zdecydowanie wymuszonym optymizmem.

W informacji sporządzonej dla biura politycznego na temat II Krajowej Konferencji Delegatów PZPR, która odbyła się na początku maja, NSPJ stwierdziła, że PZPR nie jest wystarczająco dobrze przygotowana do nadchodzących wyborów do parlamentu. Podczas, gdy kierownictwo PZPR wierzyło w powodzenie swego „przefarbowania”, dla NSPJ nie było oczywiste, w jaki sposób PZPR do początku czerwca ma przejąć ofensywę konieczną do uzyskania jednoznacznego zwycięstwa wyborczego[29].

Sceptyczna ocena Berlina Wschodniego opierała się na obszernych raportach Grupy Operacyjnej „Warszawa“ i znajdowała swój wyraz między innymi w sporządzanej na polecenie Axena przez Departament Stosunków Międzynarodowych analizie rozwoju sytuacji w Polsce. W analizie tej oceniono realizowaną w ostatnich latach strategię polityczną PZPR jako klęskę. Kierowanie się zaleceniami Banku Światowego i Międzynarodowego Funduszu Walutowego spowodowało tragiczne w skutkach ogromne zmniejszenie dotacji. Dzięki zorganizowanym w roku 1988 strajkom Solidarności udało się, zaszantażować partię i rząd według najlepszych wzorów brania zakładników, co w kierownictwie partii wywołało strach i bezradność. Autorzy analizy krytycznie obserwowali pozytywne przyjęcie „pierestrojki”, chociaż w żaden sposób nie udowodniono jej praktycznych korzyści. W roku 1989 kierownictwo NSPJ mogło jedynie bezradnie obserwować rozwój wypadków w Polsce. Czasy, w których starano się wywierać wpływ na losy sąsiada, nieodwołalnie minęły[30].

Ta nieufność była jeszcze silniejsza u rumuńskich komunistów, a w szczególności u ich dyktatora Nicolae Ceauçescu. 19 sierpnia 1989 ambasador polski w Bukareszcie, Marian Woźniak, został wezwany do rumuńskiego MSZ, gdzie przekazano mu ustne oświadczenie następującej treści: Rezygnacja partii z przewodniej roli jest ciężkim ciosem dla Paktu Warszawskiego. Umożliwienie przejęcia władzy przez ‘Solidarność’ oraz utworzenie rządu złożonego z jej przedstawicieli posłużyło imperialistycznym siłom reakcji. Partie komunistyczne i partie robotnicze krajów socjalistycznych muszą zająć właściwe stanowisko i zażądać, aby ‘Solidarności’ nie powierzano tworzenia rządu. Wyniki wyborów nie mogą naruszać interesów ludu i klasy robotniczej. Tworzony nowy rząd powinien się oprzeć na PZPR, OPZZ, na innych postępowych demokratycznych siłach oraz na wojsku i stać się rządem ocalenia narodowego i utrzymania socjalizmu w Polsce. Interesy socjalizmu wymagają, aby partie komunistyczne w tym szczególnym momencie zjednoczyły swoje działania, w celu zapobieżenia temu, aby władza należna robotnikom i chłopom wpadła w ręce środowisk reakcyjnych[31].

Dramatyczna wypowiedź Ceauçescu zrobiła duże wrażenie, ponieważ jeszcze tej nocy obok biura politycznego PZPR również wszystkie inne organy kierownicze partii krajów członkowskich Paktu Warszawskiego otrzymały wezwanie, aby działać wspólnie i pomóc Polsce wyjść z trudnej sytuacji. Ambasador NRD w Bukareszcie, Plaschke, przekazał tę prośbę niezwłocznie Hermanowi Axenowi i Günterowi Mittagowi, gdzie została rozpatrzona przez biuro polityczne NSPJ. 29 sierpnia rumuński minister spraw zagranicznych Totu dostał odpowiedź utrzymaną w tonie dyplomatycznym. W sprawie sytuacji w Polsce (...) powstaje pytanie, jaki jest stosunek samej PZPR do takiego spotkania, w jakim stopniu jest ona sama zainteresowana tym, aby ‘przyjmować rady od osób trzecich’, zwłaszcza, że w obliczu skomplikowanych uwarunkowań walki politycznej toczącej się w PRL nikt lepiej niż ta partia nie jest w stanie ocenić powstałą sytuację oraz własne siły i możliwości.“ Dalej towarzysze z NSPJ zwracali uwagę, że: „zwołanie takiego forum zostałoby bez wątpienia przez ‘Solidarność’ i inne opozycyjne kręgi użyte jako pretekst, aby przedstawiać PZPR jako siłę, która nie wyraża interesów kraju tylko zagranicznych partii i państw[32].

To, co prawie bez pytania zrealizowano jako „braterską pomoc” w Pradze w roku 1968 a w Polsce w roku 1980, późnym latem roku 1989 należało już do innej epoki – przypomina sobie ówczesny premier Rakowski. Ceauçescu, który w roku 1968 nie wmaszerował ze swoim wojskiem do Czechosłowacji i którego za to przez długi czas wychwalano na Zachodzie, teraz pokazał swoją prawdziwą twarz despoty, którą jego rodacy już od dawna znali. Stanowiskiem kierownictwa radzieckiego wobec tej inicjatywy z Bukaresztu była zdecydowana odmowa. Rakowski zlecił sekretarzowi Komitetu Centralnego do spraw międzynarodowych, Włodzimierzowi Natorfowi, napisanie jednoznacznej odpowiedzi, w której zdecydowanie odrzucono twierdzenie Ceauçescu, że udział przedstawicieli Solidarności w rządzie służyłby reakcyjnym siłom imperialistyczny. Tę odpowiedź obok rumuńskiego ambasadora przekazano również innym państwom członkowskim Paktu Warszawskiego[33].

Kierownictwo NRD jednoczyło się z Rumunią w obronie przed pierestrojką. Było też całkowicie sceptyczne co do skutków wyników wyborów oraz możliwego udziału w rządzie przedstawicieli Solidarności. Nie chciało jednak wsiadać do jednej łodzi z izolowanym na arenie międzynarodowej Ceauçescu, którego propozycja była tak nierealna i nie mogła, co było oczywiste, zakończyć się powodzeniem. Aby nie być zmuszonym wyrazić zgody na rumuńską prośbę, biuro polityczne NSPJ uprawiało ten przymusowy optymizm, któremu jeszcze kilka miesięcy temu nie dawano wiary w wypowiedziach Czyrka. Teraz oznaczało to: Jesteśmy dalecy od tego, aby spisać na straty PZPR jako wpływową siłę polityczną w Polsce[34].

Dla polityki zagranicznej NRD Polska zyskała od roku 1989 duże znaczenie. W tym samym stopniu, w jakim postępowała demokratyzacja, a Wałęsa w swoich podróżach do Paryża, Rzymu i Waszyngtonu przedstawiał nowe oblicze Polski i zdobywał szacunek na Zachodzie a przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych, kierownictwo NSPJ zwiększało swoją czujność wobec ewentualnych skutków, jakie te zdarzenia mogłyby mieć dla kraju. W swojej mowie przed polskim Sejmem w lipcu 1989 roku prezydent George Bush w emfatyczny sposób dał wyraz temu, jak bardzo Amerykanie doceniają dążenie Polaków do wolności. Odwołując się do Konstytucji Majowej z roku 1791, do udziału Polaków, jako odważnego sojusznika w II Wojnie Światowej, a teraz prekursora przezwyciężenia podziału Europy, Bush wyraził przed posłami w nowo wybranym parlamencie oraz przed całą Polską swój na pewno dobrze skalkulowany respekt. Natomiast pomoc ekonomiczna Stanów Zjednoczonych okazała się znacznie skromniejsza, niż tego oczekiwała strona polska. Bush o wiele bardziej zachęcał Polaków do przeprowadzania reform gospodarczych, które stanowiłyby podstawę stabilnego i perspektywicznego rozwoju kraju. Główny punkt ciężkości podróży Busha stanowiło symboliczno-moralne wsparcie zmian demokratycznych, co znalazło wyraz w oświadczeniu, że demokracje zachodnie staną po stronie narodu polskiego[35].

Wizyta Busha w Polsce została oceniona w raporcie wschodnioniemieckiego sekretariatu Centralnego Komitetu ds. polityki zagranicznej w następujący sposób: Wizyta Busha w Polsce jest skierowana również bezpośrednio przeciwko NRD. Była to próba, poprzez wykonanie ‘manewru obejścia’, poprzez zdobycie odpowiedniego ‘zaplecza’, stworzenia możliwości przenikania imperialistycznej ideologii i polityki do NRD. Większość ’zaleceń’ przekazanych przez Busha była skierowana pośrednio również pod adresem NRD. Dlatego też, wizyty tej nie można traktować jedynie jako wewnętrzną sprawę PRL. Narusza ona bezpośrednio interesy i bezpieczeństwo NRD i innych państw socjalistycznych[36].

Ponieważ rumuński wariant odpowiedzi na demokratyzację w Polsce nie wchodził dla NRD w rachubę, w sekretariacie centralnego komitetu Hermanna Axena snuto – raczej z braku alternatyw – nierealną wizję, zgodnie z którą wszystkie podstawowe społeczno-ekonomiczne i polityczne problemy PRL będą nadal istnieć i będą się zaostrzać, ponieważ Bush dał jasną odpowiedź odmowną na wszelkie oczekiwania na większą pomoc finansową i materialną. Jako możliwą konsekwencję szkicowano scenariusz „rozczarowania się” Polaków Zachodem oraz przypomnienia sobie o własnej odpowiedzialności i zobowiązaniach. Polska opozycja będzie się różnicować wokół tych problemów, i w ten sposób powstaną dla PZPR możliwości prowadzenia ofensywnej polityki. Kierując się tym przypuszczalnym łańcuchem wydarzeń podsumowywano: NRD może kontynuować swoją konstruktywną linię rozwoju wszechstronnych stosunków z PRL na bazie istniejących umów i porozumień[37].

Raport sekretariatu Komitetu Centralnego opierał się wprawdzie na słusznych obserwacjach, zgodnie z którymi Bush nie obiecał żadnej bezpośredniej pomocy finansowej, a obóz opozycji był rzeczywiście niejednorodny. Jednak wyprowadzone z tych obserwacji wnioski, że można kontynuować stosunki z Polską w takim kształcie, jak do tej pory, oznaczały raczej bezsilność NSPJ, która wobec szybkiego tempa zmian nie była w stanie adekwatnie reagować swoją polityką zagraniczną. Nawet eufemistyczne powoływanie się na konstruktywną linię rozwoju wszechstronnych stosunków do PRL brzmiało jak szyderstwo wobec w rzeczywistości bardzo ograniczonych stosunków, które zdecydowanie niedomagały, chociażby z powodu odmowy rządu NRD wprowadzenia bezwizowego ruchu turystycznego.

Patrząc na trafne pod względem analitycznym i już prawie zupełnie pozbawione ideologii oceny sytuacji sporządzane przez ambasadę NRD, aż po zalecenia ambasadora NRD Jürgena van Zwoll, oraz raporty „Grupy Operacyjnej Warszawa“ można zauważyć, że Berlin Wschodni przyjmował wprawdzie te oceny do wiadomości, jednak nie wykorzystywał ich do realizacji ukierunkowanej na określone cele polityki wobec Polski. Informacje, które napływały do Berlina Wschodniego, pochodziły podobnie jak w poprzednich latach od aparatu partyjnego PZPR, z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, a od czasu objęcia rządu przez Mazowieckiego również z rozmów z Solidarnością oraz z obecnie już niecenzurowanej polskiej prasy.

Charakterystyczne dla sił konserwatywnych w PZPR były poglądy ówczesnego ministra ds. wyznań Kazimierza Kąkola. On i jego ludzie utrzymywali nierzadko ścisłe kontakty z ambasadą NRD, z której przedstawicielami politycznymi czuli się ideowo związani. Na początku maja, w toku walki wyborczej, Kąkol naszkicował druzgocący obraz PZPR. Jako decydujący błąd uznał on X Plenum z uchwałą o pluralizmie związkowym. Uczestniczący w plenum członkowie Komitetu Centralnego partii zostali zaszantażowani groźbą odejścia Jaruzelskiego i Rakowskiego. Kąkol był przekonany, że tą uchwałą kierownictwo PZPR ostatecznie pogrzebało szansę, którą otrzymało poprzez wprowadzenie stanu wojennego w końcu roku 1981. Od tego momentu czas pracował nie dla PZPR, nie dla socjalizmu, lecz przeciwko nim. Winą jest brak aktywności i brak koncepcji w kierownictwie partii. Ubiegłych 7 lat nie zostało wykorzystanych, aby w partii określić podstawowe pozycje ideologiczne, marksizm-leninizm w dalszym ciągu traktowany jest dogmatycznie i antykwarycznie. W wyniku tego, nie udało się wypracować konstruktywnej, odpowiadającej polskim uwarunkowaniom rewolucyjnej strategii społecznej. W partii brak jest jakiejkolwiek ideologicznej koncepcji socjalizmu naukowego. W tych latach partia nie została również przekształcona organizacyjnie w partię walczącą. Liczni towarzysze, którzy tego pragnęli, albo zmarli, albo z powodu wieku ustąpili z pełnionych funkcji lub funkcjonują w całkowitym rozdrobnieniu organizacyjnym i w związku z tym są w dużym stopniu wyizolowani. Wielu – podobnie jak on, Kąkol, – zostało odsuniętych jako nielubiani krytycy. Kierownictwo partii i państwa w ubiegłych latach unikało rozwiązywania trudności – które powstawały na skutek jego własnej winy spowodowanej brakiem koncepcji – zamiast problemy te przeanalizować i wyjaśnić[38].

Pod koniec swoich wywodów Kąkol określił obecny kurs PZPR – od czasu X Plenum (...) jako świadomy proces demontażu partii, jako rezygnację z socjalistycznego celu i drogi, co jest jedynie powierzchownie ukrywane przez socjalistyczne zapewnienia środowisk konserwatywnych. PZPR w latach 80 nigdy nie nauczyła się walczyć, nigdy nie rozwinęła w sobie woli walki i dlatego obecnie nie jest w stanie walczyć i niestety nie będzie też w stanie walczyć w przyszłości. W obliczu opisanego procesu rozkładu PZPR Kąkol uznał za konieczne powołanie nowej partii komunistycznej. Na koniec zacytujmy komentarz do wywodów Kąkola wschodnioniemieckiego Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwa: Poglądy subiektywne, ale szczere i jasne (zasługują na szczególną uwagę)[39].

Jedynie część aparatu partyjnego instynktownie podzielała poglądy Kąkola. Marksistowsko-leninowskie wyznanie wiary było dla dużej części aparatu po latach deideologizacji obce. Decydującą siłą sprawczą akceptacji przełomu politycznego przez aparat partyjny była rozpoczęta w roku 1988 za rządów Rakowskiego lukratywna prywatyzacja zakładów państwowych. W niezbędną wiedzę o władzy i organizacji był wyposażony przede wszystkim aparat partyjny w Warszawie i w strukturach wojewódzkich, który odnosił znaczące profity z korzystnej sprzedaży zakładów oraz nieprzejrzystego zakładania licznych spółek akcyjnych[40].

Utrzymana w bojowym tonie krytyka Kąkola była raczej podzielana przez rozczarowanych towarzyszy na średnich szczeblach partyjnych. Jednakże obcy był im pewny siebie ton oraz występowanie przeciwko kierownictwu partii. Przysięgając podporządkowanie kierownictwu partyjnemu konserwatywne doły partyjne sprawdziły się w rozprawie ze strukturami poziomymi oraz z rewizjonistami na początku i w połowie lat osiemdziesiątych zgodnie z wyznaczoną linią partyjną. Na dokonaną na X Plenum zmianę paradygmatów ci członkowie partii byli pod wieloma względami zupełnie nieprzygotowani. Mieli oni poprzeć renesans Solidarności, a późnej zmierzyć się z nią w walce wyborczej. Partia okazała się na całej linii całkowicie nieprzygotowana do zmiany rządu oraz do walki wyborczej[41].

Oburzenie z powodu tego zwrotu o 180º u części nomenklatury wiązało się z troską o własną egzystencję. Nawet w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych nie ufano własnemu ministrowi Kiszczakowi. Zarzucano mu, że przedtem na jego rozkaz rozpracowywano opozycję, a teraz z nią negocjuje. Poza tym troszczy się on bardziej o wielką politykę i własną karierę, niż o pracę operacyjną. Również w sferze socjalnej zrobił on za mało dla pracowników MSW.[42].

NSPJ przyjęło z uwagą do wiadomości powstanie „Ruchu 8 Lipca“. Była to powstała na Uniwersytecie Warszawskim grupa nacisku, której celem była socjaldemokratyzacja PZPR. W deklaracji z października 1989 grupa opowiedziała się za demokracją parlamentarną oraz społeczną gospodarką rynkową. Na współpracę z siłami Solidarności ruch był zdecydowanie otwarty. Odmiennie odnosił się do towarzyszy, którzy opowiadali się za leninizmem i demokratycznym centralizmem. W przeciwieństwie do konserwatystów partyjnych członkowie ruchu mogli występować ofensywnie pod hasłem postępowości i tym samym zyskać więcej sympatii w partii oraz skuteczności w opinii publicznej[43].

W roku 1989 różnice ideologiczne pomiędzy NSPJ i PZPR wywierały już tylko niewielki wpływ na stosunki polityczne. Ujawniały się one jednak niezmiennie przy współpracy naukowej, przede wszystkim w obszarach związanych z ideologią; jak na przykład przy zawieranej przez komitety centralne obydwu partii umowie o perspektywicznej współpracy w zakresie „nauk społecznych“ na lata 1990-1995. W toku prac przygotowawczych Polacy poprosili o mniej determinujących sformułowań, ponieważ, zakładają one wysoki stopień rozwoju socjalizmu, który w Polsce nie istniej. I tak Polacy zmontowali pomyślnie sformułowanie Połączenie wyższości socjalizmu ze zdobyczami rewolucji naukowotechnicznej. Z punktu widzenia NSPJ pozycja negocjacyjna Polaków wyglądała następująco: W tematach międzynarodowych polscy towarzysze chcieli wszędzie tam, gdzie to możliwe, uniknąć ‘zbyt bojowych’ sformułowań, przy czym powoływali się na to, że muszą uwzględniać swoją sytuację międzynarodową. Nie wyraziliśmy na to zgody i pewne punkty wskazujące na istnienie sporu ideologicznego, zostały w tekście zawarte. W stosunkach polskich anachroniczne, odnoszące się do komunistycznej przyszłości tematy takie jak Praworządność naszej epoki i Rewolucyjny proces światowy zostały po prostu skreślone, gdyż strona polska nie była w stanie zająć się tymi tematami[44].

Współpraca pomiędzy Ministerstwem Bezpieczeństwa Państwa (MfS) a polskim MSZ wydawała się być nienaruszona przez polityczne zmiany w latach 1988/1989. W rocznym planie pracy na rok 1989 za najpilniejsze zadanie przyjęto ciągłą aktualną ocenę sytuacji w PRL w szczególności w czasach przesileń społecznych i w sytuacjach napięć“ W tym celu należy nadal intensyfikować współpracę z już istniejącymi wysokiej rangi osobami kontaktowymi w organach bezpieczeństwa PRL oraz w centralnych organach partii i aparatu państwowego. Trzy dni po nominacji na wicepremiera w gabinecie Mazowieckiego Czesław Kiszczak spotkał się z pewnym generałem-lejtnantem z MfS, aby poinformować go o zmianach w Polsce, swojej nowej roli w gabinecie oraz o swoich wyobrażeniach na temat dalszej współpracy z MfS. Kiszczak ocenił Mazowieckiego jako optymalnego premiera w obecnych warunkach w Polsce. Jest on głęboko wierzącym katolikiem, ma bardzo dobre stosunki z Papieżem, mniej dobre z Glempem. (...) Jest osobą rzeczową, zrównoważoną i spokojną; ale w obliczu nadchodzących wymogów – wg generała Kiszczaka – na pewno zbyt spokojny. Kiszczak stwierdził, że to trochę dziwne być obecnie w jednym rządzie z Mazowieckim i Kuroniem, których jeszcze w roku 1981 internował[45].

W kompetencjach Kiszczaka leżała, co oczywiste, nominacja wiceministrów[46]. Mazowiecki zażądał od niego, aby uwzględniał nie tylko członków PZPR, co Kiszczak według swojej relacji odrzucił. Aby sprostać tego typu żądaniom, zaproponował, aby powołać komitet doradczy obejmujący jego obszar działalności, którego członkowie reprezentowaliby wszystkie siły polityczne i byli specjalistami z różnych dziedzin. Kiszczak zamierzał w tym gremium rozpatrywać takie zagadnienia jak sprawy paszportowe, przestępstwa gospodarcze, zwalczanie środków odurzających, jednak przy tym chciał zapobiec dogłębnemu zajmowaniu się tymi sprawami. Podkreślał, że nie zezwoli innym siłom politycznym PRL na żadną kontrolę nad pracą operacyjną ministerstwa i nie dopuści do wglądu w żadne materiały. Jeśli chodzi o informowanie, podkreślił, że przy weryfikacji pozyskanych informacji będzie on w przyszłości zwracał jeszcze większą uwagę na ochronę źródeł i złożył przyrzeczenie, że w szczególności informacje uzyskiwane od nas będzie wykorzystywał w ścisłej konspiracji (MfS, B.O.). Ważne informacje będzie on w przyszłości tak czy owak przekazywał jedynie prezydentowi, a nie premierowi i innym ministrom[47].

Prawie nie mające sobie równych pod względem szczerości wypowiedzi Kiszczaka, jeśli rzeczywiście były autentyczne, stanowiły całkowitą dezawuację Mazowieckiego i stojącej za nim Solidarności. W obliczu godnego kameleona postępowania dawnego i nowego ministra spraw wewnętrznych zaleca się jednak spojrzeć na to źródło w kontekście innych materiałów. Pewny swojej ważnej roli w gabinecie Mazowieckiego Kiszczak dążył do tego, aby zachować swoją nieograniczoną kontrolę nad MSW, aby zachować wyłączność dysponowania ważnymi informacjami i wykorzystywać je politycznie. Z drugiej strony rejestrował on zmieniające się na jego niekorzyść realia polityczne i starał się zachować poprawny stosunek wobec Mazowieckiego. Otwartość i szczerość wobec MfS miała prawdopodobnie na celu uspokojenie rozmówcy obawiającego się możliwej dekonspiracji. Enerdowskie Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwa i polskie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych wymieniały przez cały czas regularnie informacje o środowiskach opozycjonistów i dysydentów w obydwu krajach. Kiszczak próbował zasugerować, że mógłby za pośrednictwem „swoich“ wiceministrów „pociągać za sznurki“, nawet jeśli na zewnątrz wyglądałoby to na rządy demokratyczne. Przy całej swej skłonności, aby tak właśnie zadziałać, stała temu na przeszkodzie jego trzeźwa ocena sytuacji, że społeczeństwo i coraz bardziej krytyczna prasa w Polsce tylko czekają na tego rodzaju przejawy nielojalności.

Na pytanie, czy Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwa całkowicie wierzyło wypowiedziom Kiszczaka, nie można dać ostatecznej odpowiedzi. Pewne jest, że MfS podobnie jak biuro polityczne NSPJ było szczegółowo poinformowane o zmianach w Polsce, łącznie z informacjami o złożonym przez Kiszczaka przyrzeczeniu podczas przesłuchania w Sejmie, że rozwiąże on aparat przymusu, zredukuje stan personelu w swoim ministerstwie o 10 procent i będzie pracował nad zmianą mentalności wszystkich tych, którzy pracują pod jego kierownictwem.[48]

Ministerstwo Spraw Zagranicznych NRD było świadome, że Polska dąży do zacieśnienia kontaktów z ZSRR i Węgrami, podczas gdy coraz bardziej widoczny był dystans do CSRS, NRD i Rumunii. Powód dawały przepisy prawa celnego oraz ruchu turystycznego, służące temu, aby te trzy ostatnie państwa przynajmniej pośrednio podporządkować, ponieważ nie wszystkie kraje socjalistyczne są w stanie sprostać nowym wymogom tworzenia państwa socjalistycznego[49].

Wstrzemięźliwa ocena zmian w Polsce opierała się na obawie kierownictwa NRD, że poprzez zbyt krytyczne wypowiedzi i samodzielne działania w ramach Paktu Warszawskiego NRD zejdzie na pozycje defensywne w polityce zagranicznej. Rząd rumuński dał pewną lekcję poglądową swoim wystąpieniem, które spotkało się z prawie ogólnym odrzuceniem. Rząd radziecki rozważał w tym czasie, według jakich wytycznych przebudować Pakt Warszawski. W skierowanym do Aleksandra Jakowlewa memorandum Departamentu Spraw Międzynarodowych Komitetu Centralnego KPZR z lutego 1989 autorzy opowiadali się za procesem zmian realizowanych zgodnie z zasadami współpracy krajów socjalistycznych. Współpraca ta powinna opierać się na autentycznej zgodności interesów określonych państw. Prawdziwy powód zmian we wschodnim sojuszu autorzy memorandum widzieli w uwarunkowanej systemowo niekonkurencyjności ekonomicznej wobec demokracji zachodnich. Ponadto stwierdzono, że socjalistyczne kraje Europy Wschodniej znalazły się w polu magnetycznym, w którym dobrobyt i styl życia Europy Zachodniej zyskał z niczym nieporównywalną siłę przyciągania. W tych warunkach wartości ideologiczne straciły swoją skuteczność. Rządzące partie Paktu Warszawskiego nie mogą reagować w dotychczasowy sposób, a nowych „reguł gry” w celu stworzenia konsensusu społecznego jeszcze jednak nie wynaleziono. W tym tempie, w którym partie opóźniają proces dostosowania, popadają one w jeszcze trudniejszą sytuację[50].

Departament Międzynarodowy Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego dał zgodę PZPR na wejście na drogę pluralizmu politycznego, od którego przebiegu zależeć będzie, w jakim stopniu uda się włączenie do tego procesu opozycji. Ogólne zmęczenie polskiego społeczeństwa powodowało, zdaniem autorów, że erupcyjna zmiana systemu jest raczej nieprawdopodobna w porównaniu do zmian ewolucyjnych. Jeśli chodzi o NRD autorzy potwierdzili porównywalnie dobrą sytuację ekonomiczną kraju, która jednak pogarszała się na skutek długów i uzależnienia do Republiki Federalnej Niemiec. Ponadto w wystąpieniu podkreślono, że NRD posiada podstawę ideologiczną, ale nie narodową. Każdy przebiegający gwałtownie proces demokratyzacji może spowodować nieprzewidywalne komplikacje[51].

Jeśli chodzi o ekonomiczną przyszłość wspólnoty socjalistycznej, autorzy okazali się bezradni. Wyszli z błędnego założenia, że jedynie wspólnymi siłami jest możliwe pokonanie dystansu dzielącego kraje socjalistyczne od zachodnich gospodarek rynkowych. W ramach współpracy ekonomicznej w RWPG należy rozważyć, jakie sensowne wspólne projekty można zrealizować przy pomocy zachodnich kredytów. Ponadto należy wypracować wspólną strategię związania RWPG z gospodarką światową.

W kwestiach polityki bezpieczeństwa i obrony socjalistyczni sojusznicy będą zyskiwać na znaczeniu równolegle do redukcji broni strategicznej supermocarstw i do wzrostu znaczenia czynników politycznych. Związek Radziecki musi się pożegnać ze swoją wszechwładzą w Pakcie Warszawskim i umożliwić stworzenie kierownictwa na zasadach partnerskich. Prowadziłoby to do nieodwracalnej redukcji stanu wojsk radzieckich stacjonujących w innych krajach socjalistycznych. Konflikty wewnątrz jednego kraju lub pomiędzy dwoma krajami, członkami Paktu Warszawskiego, należy rozwiązywać w ramach konsensusu z udziałem zainteresowanych krajów[52].

W drugim memorandum skierowanym również do Alexandra Jakowlewa, członka biura politycznego i sekretarza Komitetu Centralnego departamentu spraw międzynarodowych przeanalizowano zmiany w Europie Wschodniej oraz ich wpływ na ZSRR. W przypadku Polski autorzy rozważali trzy scenariusze: scenariusz prawdopodobny z ostrożną demokratyzacją, scenariusz pesymistyczny z kontynuacją sytuacji patowej oraz scenariusz konfliktogenny z odnowionym stanem wojennym. Pierwszy scenariusz wyrządziłby Związkowi Radzieckiemu najmniejszą szkodę. Chociaż spotkałby się z odrzuceniem przez siły konserwatywne w KPZR i pogłębiłby wątpliwości co do skuteczności pierestrojki, jednakże przy tym przebiegu zdarzeń stosunki byłyby bardziej stabilnie i oparte na zdeideologizowanej podstawie jak też zapewniałyby trwałą perspektywę. W każdym jednak przypadku ważne jest utrzymanie członkostwa Polski w Pakcie Warszawskim[53].

Na temat NRD w raporcie tym napisano, że dążenia reformatorskie nie zostaną zrealizowne przede wszystkim z tego powodu, że potencjalni przedstawiciele nowego kursu jeszcze nie wykorzystują skutków nieodwracalności odnowy w ZSRR. W Moskwie miano pełną świadomość tego, że zmiana systemu w NRD niosłaby ze sobę dalej posunięte konsekwenscje. Pierestrojka w NRD będzie wymagała od ZSRR i innych socjalistycznych krajów przemyślenia wielu, dzisiaj już przestarzałych sytuacji oraz, jeśli jest to możliwe, nowego zdefiniowania swoich interesów w centrum Europy. W warunkach demoktratyzacji i otwartości problem marodowy badzo prędko wysunie się na pierwszy plan, a od jego rozwiązania będzie zależała ocena kierownictwa i problem reform. W przyszłości wobrażalne jest wyznaczenie takich celów, jak utworzenie neutralnego państwa niemieckiego na zasadach konferedracji. W okresie przejściowym można by było zastosować formułę: ‘jedno państwo – dwa systemy’(...). Utrzymanie status quo w Polsce oraz Wzmocnienie konserwatywnych sił w NRD obciążałoby radziecką gospodarkę ponad miarę, ponieważ cena za utrzymanie obecnych stosunków stale by rosła. Wywieranie nacisku z naszej strony powoduje wzmocnienie konserwatywnego skrzydła w rządzącej czołówce, przerwanie reform, tam, gdzie się już rozpoczęły oraz pogłębienie kryzysu[54].

Autorzy memorandum patrzyli krytycznie na praktykę radzieckiej polityki zagranicznej i zainicjowali konsultacje na temat problemów dwustronnych i międzynarodowych, zamiast tak jak dotychczas informować sojuszników o zapadłych już decyzjach. Ponadto należało skontrolować i ewentualnie wymienić personel radzieckich ambasad w krajach socjalistycznych. Decydujące miało być rozpracowanie „białych plam“ w stosunkach z sojusznikami, ponieważ obciążały one relacje z Polakami i Węgrami. Raporty na temat krajów socjalistycznych będą w przyszłości oceniane pod kątem swojego obiektywizmu. Przy tym wszystkie wypowiedzi na rzecz idei reformatorskich mają być analizowane ze szczególną uwagą, a rządom NRD, CSRS, Bułgarii oraz Rumunii należy dać do zrozumienia, z jakimi tendencjami sympatyzuje rząd radziecki[55].

Naszkicowany w tym miejscu obraz ujawnia, jak nieodwołalnie analitycy w aparacie partyjnym rozstali się z doktryną Breżniewa i do kogo spośród sojuszników należały ich sympatie. Jednocześnie memorandum ukazuje wyraźnie, że w lutym 1989 prekursorzy w dziedzinie polityki zagranicznej w Moskwie zakładali możliwość konfederacji dwóch zbudowanych na bazie neutralnej państw niemieckich przy zachowaniu Paktu Warszawskiego oraz RWPG.

[28] SAPMO-BA (Fundacja Archiwum Partii i Organizacji Masowych NRD w Archiwum Federalnym, DY 30, IV 2/2.035/50, adnotacja ambasady NRD w Warszawie na temat mowy towarzysza J. Czyrka wygłoszonej dnia 22.3.1989 do ambasadorów krajów socjalistycznych, str. 155. Dla Axena ta wyżej cytowana wypowiedź była niejasna. Podkreślił ją i postawił znak zapytania.

[29] SAPMO-BA, DY 30, IV 2/2.035/50, Informacja dla biura politycznego Komitetu Centralnego NSPJ z dnia 10.05. 1989, str. 181 i nast.

[30] Ibidem, W sprawie rozwoju sytuacji w Polskiej Republice Ludowej, 4.4.1989, str. 164 i nast.

[31] Rakowski, Es begann in Polen (Zaczęło się w Polsce), str. 354 i nast.; SAPMO-BA, IV 2/2.035/52, Telegram ambasadora NRD w Bukareszcie, Plaschke, do Hermanna Axena i Güntera Mittaga, 20.8.1989.

[32] SAPMO-BA, IV 2/2.035/52, Odpowiedź na propozycję kierownictwa rumuńskiego, 29.8.1989, str. 170 i nast.

[33] Rakowski, Es begann in Polen (Zaczęło się w Polsce), str. 355.

[34] SAPMO-BA, IV 2/2.035/52, str. 171.

[35] SAPMO-BA, IV 2/2.035/115, str. 58, Propozycje Busha były następujące: chciał się opowiedzieć w Paryżu za skoordynowaną pomocą dla Polski ze strony 7 głównych zachodnich krajów uprzemysłowionych. Obiecał zaproponować kongresowi amerykańskiemu, aby przekazać 100 mln dolarów na wsparcie polskiej prywatnej gospodarki rolnej. Ponadto Stany Zjednoczone miały skłonić Bank Światowy do przyznania kredytów w wysokości 325 mln dolarów na „rozsądne inwestycje“ w polskim przemyśle. Następnie Bush przyrzekł, że Stany Zjednoczone opowiedzą się w Klubie Paryskim za konwersją długów w odniesieniu do zobowiązań Polski zapadalnych w roku 1989 (5 mld dolarów). Ponadto Polska miała otrzymać 15 mln dolarów na działania w zakresie ochrony środowiska w Krakowie. BStU, MfS, ZAIG 14222, MfAA, Informacje na temat wizyty Busha w Polsce i na Węgrzech, 18.7.1989, str. 17.

[36] Ibidem, str. 73.

[37] Ibidem.

[38] BStU (Pełnomocnik federalny do spraw dokumentów Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwa byłej NRD, ZAIG (Centralna Grupa ds. Badań i Informacji) 13830, str. 26 i nast.

[39] Ibidem.

[40] Władysław Baka opisuje, że w aparacie panowała atmosfera „Bogaćcie się!“. Postępowanie, które było raczej animowane niż tolerowane przez kierownictwo partii. Antoni Dudek, Reglamentowana Rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988-1990, str. 192 i nast.

[41] Dudek, Reglamentowana Rewolucja, str. 274 i nast.

[42] Kierownictwu partii zarzucano, że w przededniu wyborów do Sejmu i Senatu nie zapewniło sobie poparcia dołów partyjnych, podejmowało błędne uchwały, ignorowało krytyczne uwagi płynące z podstawowych organizacji partyjnych na temat tendencji rozwoju w województwach oraz nie uwzględniało opinii i żądań dołów partyjnych przy opracowywaniu podstawowych decyzji strategicznych. W wyniku tego nadal pogłębiała się przepaść pomiędzy górą partyjną a jej dołami. To oderwanie się od mas członków partii doprowadziło na koniec do błędnej oceny sytuacji oraz do rezygnacji z czołowej roli PZPR w polskim społeczeństwie. BStU, ZAIG 13209, str. 2; BStU, ZAIG 13851, Informacje „Grupy Operacyjnej Warszawa“ na temat sytuacji w Polsce, 8.6.1989, str. 41.

[43] BStU, ZAIG 13209, Informacje na temat „Ruchu 8 Lipca“, str. 5 i nast. Deklaracja „Ruchu 8 Lipca“, w: Trybuna Ludu, 13.10.1989.

[44] SAPMO-BA, DY 30/ dawn. NSPJ/ 42339, Umowa zawarta pomiędzy komitetem centralnym NSPJ oraz PZPR w sprawie współpracy w dziedzinie nauk społecznych w latach 19901995, podpisana dnia 22.5.1989 w Berlinie przez Jaruzelskiego i Honeckera.

[45] BStU, MfS HA II/ 10, Nr 783, Rozmowa z wicepremierem i ministrem spraw zagranicznych Polskiej Republiki Ludowej, generałem dywizji Kiszczakiem, odbyta dnia 15.9.1989 w Warszawie, str. 59 i nast.

[46] To prawo przyznano Kiszczakowi po to, aby pogodził się z tworzeniem rządu przez „Solidarność“.

[47] Ibidem, str. 66 i nast.

[48] Kiszczak potwierdził to dnia 9.9.1989 w Sejmie. BStU, ZAIG 13830, str. 9.

[49] BStU, ZAIG 13630, O aktualnych tendencjach rozwoju wewnętrznego i zagranicznego PRL / Ambasada w Warszawie, Pion polityczny, 2.2.1989, str. 15.

[50] Memorandum znajduje się w archiwum Fundacji Gorbaczowa oraz w National Security Archive, a zacytowano je z wydawnictwa konferencyjnego „Poland 1986-1989. The End of the System“, Warszawa 20.-24.10.1999.

[51] Ibidem.

[52] W sztabie dowodzącym Paktu Warszawskiego należy wprowadzić zasadę rotacji oraz stworzyć stałą polityczną grupę roboczą do celów koordynacji zadań. Ibidem oraz w analizie sporządzonej przez radzieckie Ministerstwo Spraw Zagranicznych w lutym 1989. „Procesy polityczne zachodzące w europejskich krajach socjalistycznych.

Propozycje praktycznych posunięć“ w: polska część wydawnictwa konferencyjnego „Polska 1986-1989: Koniec Systemu“.

[53] Memorandum Komisji Bogomołowa dla A. Jakowlewej, luty 1989, „Przemiany w Europie Wschodniej i ich wpływ na ZSRR“, w: polska część wydawnictwa konferencyjnego „Polska 1986-1989: Koniec Systemu“.

[54] Ibidem, str. 24 i nast.

[55] Ibidem, str. 27 i nast.

Petruska Sustrova
Czechy

Znaczenie Solidarności

Petruska Sustrova (ur. 1947) Studiowała język czeski i historię na wydziale filozofii Uniwersytetu Karola w Pradze. W 1969 roku została aresztowana za działalność wywrotową, dwa lata spędziła w więzieniu. Była jedną z sygnatariuszek Karty 77 i później rzeczniczką tego ruchu. Po uwolnieniu z więzienia pracowała na poczcie i jako sprzątaczka a od 1982 roku aż do upadku komunizmu w 1989 roku pozostała bez pracy. Od maja 1990 do stycznia 1992 była doradcą i wiceministrem spraw wewnętrznych Czeskiej i Słowackiej Republiki Federacyjnej. Od 1992 roku zajmuje się dziennikarstwem, przekładem tekstów, jest również autorką scenariuszy do filmów dokumentalnych. W 2004 roku została odznaczona Krzyżem Oficerskim Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej.

Pozwolę sobie rozpocząć swoje wystąpienie od osobistego wspomnienia. W życiu są momenty, a czasem też okresy, których człowiek nigdy nie zapomni i które zmieniają jego życie. Dla mnie czymś takim było kilka dni spędzonych w Polsce na początku listopada 1989 r. Chciałabym opowiedzieć o dwóch zdarzeniach. To pierwsze miało miejsce w Warszawie. W drodze z lotniska, kiedy autobus zbliżał się do centrum miasta, zauważyłam na chodnikach coś, co można by opisać jako kałuże ognia. Wysiadłam i poszłam zobaczyć, co to jest. Okazało się, że są to setki zniczy i dosłownie naręcza kwiatów przy każdej tablicy upamiętniającej ofiary Powstania Warszawskiego, a tych w centrum jest bez liku. Zaparło mi dech w piersiach. Pomyślałam o podobnych tablicach w Pradze, przy których w czasie rocznicy Powstania Praskiego z maja 1945 r. pojawiały się zazwyczaj dwa sztuczne goździki, złożone tam przez przedstawicieli jakiegoś urzędu. A w Warszawie zobaczyłam, że ludzie pamiętają o swoich zmarłych, że jest to społeczeństwo, które wciąż z nimi żyje. Przyszło mi do głowy, że naród, który potrafi szanować swoich zmarłych, z pewnością umie też szanować żywych. Było to dla mnie wielkie przeżycie duchowej solidarności, czegoś, z czym nie spotykałam się w komunistycznej Czechosłowacji. „Normalizacja” z lat 1969–1989 stłumiła tam niemal wszelką spontaniczność, ludzie przywykli do tego, że wszelkie rocznice to tylko oficjalne uroczystości, które właściwie ich nie dotyczą, że są to bezsensowne rytuały, przerywane formalnymi uwagami na temat sukcesów partii komunistycznej, i których jedynym celem jest potwierdzenie, że komunizm jest wieczny.

Następnego dnia jechałam z Warszawy pociągiem do Wrocławia na seminarium o Europie Środkowej i festiwal muzyczny i tam na własne oczy zobaczyłam solidarność w praktyce. Na festiwal przyjechało kilka tysięcy Czechów i Słowaków, przeważnie młodych ludzi. Mieszkali u wrocławian, którzy zgłosili organizatorom gotowość przyjęcia gości. Trafiłam do starszej lekarki na przedmieścia miasta. Przyjechałam tam późno, niemal o wpół do pierwszej w nocy, a pani doktor czekała na mnie z nakrytym stołem i gorącą zupą. Warto wspomnieć, że wówczas sklepy w Polsce ziały pustką, oprócz kwiatów i bardzo drogich ubrań zagranicznych firm, nie dało się dosłownie niemal nic kupić. Dogadywałam się ze swoją gospodynią łamaną polszczyzną i poprosiłam ją, by dała mi klucz od domu, na wypadek gdybym wróciła późno w nocy. Odmówiła i zamiast tego dała mi swój numer telefonu, tłumacząc: Przyjechała pani do Polski po to, by spotkać się z przyjaciółmi, a nie po to, by czekać na tramwaj czy autobus. Jeśli będzie pani chciała wrócić do domu, to po prostu proszę do mnie zadzwonić i przyjadę po panią.

I wreszcie trzecie zdarzenie z festiwalu, wspominane do dziś przez wszystkich, którzy byli jego świadkiem na początku listopada 1989 r. Okazało się, że z Czechosłowacji przyjechało więcej osób niż spodziewali się organizatorzy i brakowało już chętnych, którzy mogliby przyjąć gości. Podczas koncertu zaapelowano zatem do publiczności, by ci, którzy mogą, przygarnęli pod swój dach Czechów i Słowaków, którzy nie mają gdzie spać. Przed teatrem zgromadził się tłum ludzi, którzy chcieli ugościć „swojego Czecha”. Był to wzruszający i ewidentny dowód przyjaźni.

Seminarium i festiwal w listopadzie 1989 r. zorganizowała Solidarność Polsko–Czechosłowacka, jedna z wielu organizacji odwołujących się do tej „dużej” Solidarności – Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego, którego sukcesy z jednej strony, a represje wobec niego z drugiej, obserwowaliśmy z napięciem od 1980 r. i za który trzymaliśmy w Czechosłowacji kciuki. Wybory w czerwcu 1989 r. oznaczały dla nas, że Solidarność w Polsce pokonała komunizm. Nie wiem, czy czechosłowaccy dysydenci zdawali sobie wówczas sprawę z tego, że sukces Solidarności w wyborach w Polsce zapowiadał również koniec komunizmu w całym ówczesnym bloku sowieckim. Wątpię w to. Reżim w Czechosłowacji sprawiał wrażenie tak odrętwiałego i ociężałego, że jeszcze na początku listopada 1989 r. niemal nikt nie wierzył, że uda się przeprowadzić jakieś zasadnicze zmiany.

Upadku komunizmu, naturalnie, nie można przypisywać jedynie Solidarności i polskiemu społeczeństwu, niezmiernie istotną rolę odegrała również sytuacja międzynarodowa. Byłoby niewdzięcznością i przejawem zaślepienia pominięcie roli przede wszystkim prezydenta USA Ronalda Reagana. Byłoby jednak też krótkowzrocznym pomijanie roli, jaką na decyzje i strategię polityczną Reagana miała wpływ Solidarność. Pozwolę sobie w tym miejscu zacytować krótki fragment z książki Amerykanina Johna O‘Sullivana „Prezydent Papież Premier” oraz fragment z dziennika byłego prezydenta USA: Po objęciu funkcji [w styczniu 1981 r.] Reagan zrobił na swoich współpracownikach wrażenie tym, że chciał być dobrze poinformowany o sytuacji w Polsce. Richard Allen i Casey dostosowali zatem codzienne informacje wywiadowcze dla prezydenta w taki sposób, by zawierały one specjalny dział poświęcony nowym informacjom z Polski. Reagan działał szybko; Polska i komunizm stanowiły zresztą tematy, którymi już od dawna i sporo się zajmował. W niecałe dwa tygodnie po swojej inauguracji Reagan spotkał się ze swoimi najważniejszymi doradcami w zakresie polityki zagranicznej, by zastanowić się nad tym, w jaki sposób nadwerężyć władzę komunistyczną w Polsce i wybić Moskwie z głowy ewentualną interwencję.

Jak to często bywało z Reaganem, jego metody były ostrożniejsze niż retoryka i cele i nie spodziewał się on natychmiastowych rezultatów. Później tłumaczył: ,Nie mieliśmy planu, że wyruszymy do jakiegoś kraju i obalimy tam rząd w imię narodu. To nie, takie sprawy ci ludzie muszą załatwić sami ... Staraliśmy się być przydatni. A Solidarność stanowiła, naturalnie, właściwą broń‘. Kolejną broń Reagana stanowiły pieniądze, kserokopiarki, pomoc dla prasy podziemnej, narzędzia propagandy, urządzenia nadawcze i wiele innych środków, które National Endowment for Democracy później zebrał i opracował pod wspólnym hasłem ,demokratyzacja‘. Reagan tłumaczył swoim doradcom oraz – co było niemniej istotne – biurokratom zajmującym się polityką zagraniczną i służbami wywiadowczymi, że ,Solidarność‘ ma otrzymać wszelką pomoc, jakiej potrzebuje, by przeżyć brutalne represje.

I jeszcze jeden cytat z dziennika Reagana: Zająłem stanowisko, że jest to może ostatnia szansa, jaką mamy w życiu, na to, by dostrzec jakąś zmianę sowieckiej imperialnej polityki kolonialnej wobec Europy Wschodniej. Powinniśmy zająć stanowisko i powiedzieć im, że dopóki w Polsce nie zostanie odwołany stan wojenny, nie zostaną zwolnieni więźniowie i nie zostaną wznowione rozmowy między Wałęsą a polskimi władzami, to wprowadzamy embargo na wszelkie towary i zawieszamy wszystkie połączenia z Polską i ZSRR. Powinniśmy o tym poinformować naszych sojuszników w NATO i innych, by dołączyli do tych sankcji, w przeciwnym razie ryzykujemy rozproszenie.

Przejdźmy jednak od czasów zimnej wojny i upadku komunizmu do dnia dzisiejszego i aktualnego znaczenia Solidarności. Możemy naturalnie powiedzieć, że Solidarność jest dziś po prostu związkiem zawodowym, który broni interesów swoich członków i ludzi pracy. Nie jest to jednak takie proste. Amerykański historyk John Lukács wydał przed kilkoma laty książkę „At the End of an Age“ (Pod koniec wieku), w której stwierdził, że po starożytności i średniowieczu obecnie nadchodzi kres ery nowożytnej – lub też może nawet dobiegła ona końca – w której przeżyliśmy większą część życia. Pisze on między innymi, że historia jest ciągle z nami obecna oraz że ma wpływ i w znacznym stopniu określa nasze życie. W jednym i drugim względzie ma według mnie rację, podobnie jak moim zdaniem ma również rację, jeśli chodzi o główną tezę jego książki, skierowaną przeciw tak zwanemu obiektywnemu podejściu do świata.

Lukács zwraca uwagę na to, że jeśli nie chcemy, by nasz świat przekształcił się w bezduszną maszynerię państwa i jego instytucji, musimy bardziej zająć się poznaniem samych siebie; i nie ma tu na myśli badań filozoficznych lub psychologicznych, które przyniosłyby naukowe dowody i wnioski, lecz o wiele prostsze sprawy. Mamy ze sobą nawzajem rozmawiać, słuchać się i próbować zrozumieć, starać się przywrócić światu ludzki wymiar. Technika i dobrobyt to nie wszystko i wszystkiego nie rozwiążą, ponieważ to, co czyni świat ludzkim, to według niego są właśnie relacje między ludźmi, a przede wszystkim poczucie współodczuwania czy też solidarności.

I na tym polega moim zdaniem, wielkie dziedzictwo Solidarności, która istniała podczas komunizmu. Obejmowała ona większość społeczeństwa, można powiedzieć, że był to prawdziwy ruch narodowy. Powstanie Solidarności stanowiło przecież całkiem jednoznaczną aktywną reakcję na słynne słowa Jana Pawła II: Niech zstąpi Duch Twój i odnowi oblicze ziemi. Tej ziemi. I Solidarność faktycznie odnowiła oblicze Polski – co więcej, w znacznym stopniu przyczyniła się też do odnowienia oblicza pozostałych krajów bloku komunistycznego.

Ograniczę się tu tylko do Czechosłowacji. Posłowie wybrani z listy Solidarności w kilka tygodni po wyborach odwiedzili Václava Havla – wówczas prześladowanego przez reżim dysydenta – w jego domu na Hrádečku. Był to wyraz solidarności, który w naszych oczach zrewidował obraz polityka z bloku wschodniego. To nie były już marionetki, które tylko pokazywały się w telewizji i powtarzały niekończące się frazy. Ich wizyta stanowiła naturalnie demonstrację polityczną, ale miała też całkiem zwyczajny, ludzki wymiar, który nie pozwala człowiekowi zapomnieć o przyjacielu w potrzebie w chwili, kiedy on sam już poradził sobie z problemami.

Podobny przejaw solidarności stanowił też wrocławski festiwal, o którym już wspominałam. W Pradze nie mogą zagrać Jaroslav Hutka ani Karel Kryl? To przyjedźcie na ich koncert do nas do Wrocławia, my ich zaprosimy. Jestem przekonana, że wyjazd na ten festiwal, kiedy to na tonących w jesiennej mgle ulicach Wrocławia rozbrzmiewała czeszczyzna, miał dla kilku tysięcy młodych Czechów i Słowaków, którym udało się tam dotrzeć, olbrzymie znaczenie. Jestem przekonana, że wzmocniło to ich nadzieję i chęć działania, że festiwal stanowił jeden z zarodków wielkich manifestacji, które zmusiły komunistów do oddania władzy w Czechosłowacji.

Dla człowieka nie są ważne i determinujące tylko wielkie wydarzenia historyczne, niemniej ważne, czy też nawet o wiele bardziej istotne, są dla niego silne przeżycia osobiste – one kształtują jego prywatną historię i nimi się kieruje podejmując decyzję. Uczucia to nie tylko mało istotna piana na powierzchni racjonalnego postępowania, uczucia sięgają do głębi ludzkiej duszy i są bardziej trwałe. Wraz z ubywaniem świata nowożytnego i nadejściem wszelkich postmodernizmów, ubywa też przejawów uczuć, które są zastępowane przez spoty reklamowe lub niekończące się seriale telewizyjne. Jestem jednak przekonana, że przejawy uczuć są niezbędne dla istot ludzkich, o ile nie chcemy się przekształcić w nieszczęsne maszyny ludzkie nastawione tylko na konsumpcję towarów i rozrywkę. Dlatego chcę dawnej Solidarności oraz jej działaczom i sympatykom wyrazić wdzięczność za to, że pomogli mojemu krajowi – a skoro już tyle mówiłam o festiwalu we Wrocławiu, to chciałabym to uczynić w odpowiednim stylu, słowami pewnej dawnej polskiej piosenki: Najpiękniejsza w klasie robotniczej jest ,Solidarność‘.

Dr Janos Tischler
Węgry

Dlaczego Polska?
Dlaczego Solidarność?

Dr Janos Tischler (ur. 1967 r.) Węgierski historyk, znawca stosunków polsko – węgierskich w XX w. Jest pracownikiem naukowym Instytutu 1956 roku w Budapeszcie. Był wicedyrektorem Węgierskiego Instytutu Kultury w Warszawie (w latach 1998-2001). Odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Zasługi RP. W Polsce ukazały się jego książki: „I do szabli... Polska i Węgry. Punkty zwrotne w dziejach obu narodów w latach 1956 oraz 1980-1981” (2001) oraz „1956. Poznań – Budapeszt” (wraz z Januszem Karwatem) (2006).

Polska – 10 lat, Węgry – 10 miesięcy, NRD – 10 tygodni, Czechosłowacja – 10 dni – takie lapidarne podsumowanie długości transformacji w Europie Środkowej zobaczyć można było na jednym z transparentów widocznych podczas demonstracji w Pradze w listopadzie 1989 r. Procesy historyczne, które rozegrały się w naszym regionie, miały nie tylko różne okresy, także poza podobieństwami znajdujemy w nich wiele różnic. Jednak punktem wyjściowym każdego z nich było to, że ustroje komunistyczne nie upadłyby w końcu lat osiemdziesiątych, gdyby nie dojście do władzy w 1985 r. Michaiła Gorbaczowa oraz gdyby niemal w tym samym czasie sam Związek Radziecki nie popadł w poważny kryzys gospodarczy i militarny.

Do ostatecznego osłabienia sowieckiego imperium komunistycznego, w dużej mierze przyczyniło się powstanie i prawie dziesięcioletnia działalność polskiej Solidarności. Kiedy strajkujący czy demonstranci skandowali nie ma wolności bez Solidarności!, byli niczym jasnowidzący, choć nawet nie podejrzewali, jak bardzo trafne były to słowa. Po 1980 roku Polacy postąpili dokładnie odwrotnie niż ich przodkowie, którzy przez ponad dwieście ostatnich lat tak często walczyli za wolność waszą i naszą, przyłączając się do walk niepodległościowych w różnych zakątkach Europy lub w Ameryce. Solidarność była również rzecznikiem narodów państw satelitarnych obozu komunistycznego oraz uciśnionych ludów Związku Radzieckiego. Nie przypadkowo przyjęto na pierwszym zjeździe Solidarności we wrześniu 1981 r. – w dodatku przez aklamację – odezwę adresowaną do ludzi pracy Europy Wschodniej. Popierano w niej tych, którzy zdecydowali się wejść na trudną drogę walki o wolny ruch związkowy, wyrażając nadzieję, że już niedługo wasi i nasi przedstawiciele będą się mogli spotkać celem wymiany związkowych doświadczeń.

Osobiście jestem dumny z tego, że będąc węgierskim studentem – stypendystą w Warszawie – sam wielokrotnie wykrzykiwałem w latach 1987-89 hasło, iż nie ma wolności bez Solidarności!

Jak każde ważne wydarzenie historyczne, również powstanie Solidarności w 1980 roku ma wiele czynników. Należy do nich nieco stereotypowe stwierdzenie, że Polacy z natury są skłonni do buntu, co niejednokrotnie udowodnili w ciągu tych 123 lat, kiedy Rosja, Prusy i Monarchia Habsburska starły z mapy państwo o bogatej, wielowiekowej przeszłości. Oznacza to też, że podczas trwających do 1918 r. zaborów, Polacy musieli nauczyć się konspiracji, działania w tajemnicy, co przyniosło ogromne korzyści w walce z dyktaturą komunistyczną.

Nie należy zapominać też o roli Kościoła katolickiego, który od lat siedemdziesiątych XVIII w. odnosił wiekopomne zasługi w tym, aby Polacy mogli zachować nie tylko swą religię, ale również tożsamość, język i kulturę. Kościół odgrywał taką samą rolę i po 1945 r. Nie udało się złamać kardynała Stefana Wyszyńskiego, a jego elastyczna, acz konsekwentna polityka spowodowała, że władza komunistyczna nie mogła podporządkować sobie Kościoła. Mało tego, za polską właściwość można uważać przypadek, kiedy w październiku 1956 r. na zebraniach partyjnych zadawano wyższym organom partii pytanie-żądanie: Gdzie jest towarzysz kardynał? Uwolnić towarzysza Wyszyńskiego! Z pewnością nie to, że zadawano te pytania, było głównym powodem uwolnienia kardynała, lecz faktem jest, iż już po tygodniu Prymas został wypuszczony ze ścisłego aresztu domowego. Wielkie oparcie dał swoim rodakom arcybiskup krakowski Karol Wojtyła, wybrany w 1978 r. na papieża. Jan Paweł II już w następnym roku po wyborze odwiedził ojczyznę i podczas wielu mszy na wolnym powietrzu uświadamiał milionowym tłumom wiernych, że to oni są gospodarzami ich własnego kraju i są za niego odpowiedzialni.

Kolejną specyfiką powojennej historii Polski były cyklicznie powracające kryzysy, które wstrząsały władzą komunistyczną. Oznaczało to, że system nie jest w stanie uzyskać znaczącego poparcia i, nie licząc wydarzeń z 1968 r., zawsze klasa robotnicza wyrażała swe niezadowolenie z powodu polityczno-gospodarczej sytuacji kraju. Tak było w czerwcu 1956 r. w Poznaniu, w grudniu 1970 r. na Wybrzeżu, w 1976 w Radomiu i Ursusie, jak również w latach 1980-81 w całym kraju.

Warto przyjrzeć się, w jaki sposób udawało się położyć kres tym protestom. W 1956 r. powstanie robotników w Poznaniu zdławiono przemocą, jednak cztery miesiące później nastąpił upadek stalinowskiego reżimu sowieckiego, który został zastąpiony firmowaną nazwiskiem Władysława Gomułki polską drogą do socjalizmu. Gomułka jednak zawiódł, a ten okres nazwany szyderczo „siermiężnym socjalizmem” zakończył się w 1970 r. kolejnymi atakami i falami niezadowolenia. Jego rozkaz strzelania do demonstrujących, nieuzbrojonych robotników doprowadził do usunięcia jego samego, i wydawało się, że ta zmiana zażegna kryzys, zwłaszcza, że następca Gomułki Edward Gierek ogłosił socjalizm konsumpcyjny, mając nadzieję, że nakarmieni, zaspokojeni ludzie nie będą protestować. Chociaż metody sprawowania władzy wysubtelniały w stosunku do czasów Gomułki, jednak polityka, wywodzącego się z prostej rodziny górniczej Gierka, spowodowała, na koniec dziesięciolecia, całkowite bankructwo polityczno-gospodarcze. Jego zwiastuny odczuł János Kádár latem 1979 roku, kiedy Gierek spędzał urlop nad Balatonem. Węgierski przywódca partii powiedział wówczas o nim, że jest potwornie pewny siebie, zarozumiały, pełen wielkopańskiego pozerstwa, i że bardzo oddalił się od klasy robotniczej.

Fali strajków, która rozpoczęła się latem 1980 roku, nie dało się, jak poprzednio, uciszyć zmianami personalnymi na czele partii. Robotnicy chcieli własnych, niezależnych od władzy związków zawodowych, bo tylko w nich upatrywali gwarancji, że władza komunistyczna nie oszuka ich ponownie, tak jak w latach 1956, 1970 i 1976. Solidarność stała się również ruchem młodzieży, której skorumpowana i nepotyczna epoka Gierka nie oferowała żadnych perspektyw. Jednocześnie można nazwać ją prawdziwą organizacją masową, z właściwą dla niej różnorodnością zachowań i ideologii, do której przyłączyły się zarówno grupy opozycji demokratycznej, inteligencja, pisarze, dziennikarze, młodzież akademicka, jak i zwykli rolnicy, antykomunistyczni „fundamentaliści”, członkowie PZPR, zwolennicy konfrontacji oraz dialogu z władzą, oraz organizacją, która posiadała poparcie Kościoła katolickiego i Jana Pawła II. Szefem związku stał się 37-letni wówczas Lech Wałęsa, bohater letnich strajków. Prawdziwy robotnik (elektryk), który od 1970 roku różnymi metodami walczył przeciwko systemowi. Dzięki charyzmatycznej osobowości łatwo pociągał za sobą tłumy i dał się poznać jako bardzo wytrawny polityk. Większość społeczeństwa uważała, że jest to człowiek, w którym skumulowały się wszystkie te cechy klasy robotniczej, czyli jedynej grupy społecznej, która znowu potrząsnęła krajem i zmusiła władzę do ustępstw.

Sierpień 1980 łączy z październikiem 1956 r. przede wszystkim wspólne wystąpienie robotników i inteligencji. Wydawało się, że w ciągu niemal ćwierć wieku oddzielającego obie daty, władzy udało się, hermetycznie odseparować od siebie te dwie warstwy społeczne. Jesienią 1957 r. żadna organizacja robotnicza nie udzieliła poparcia studentom protestującym przeciwko decyzji Gomułki, który uważał, że nadszedł czas, aby zamknąć tygodnik „Po prostu”. To samo powtórzyło się w 1964 r., kiedy 34 uznanych polskich intelektualistów w liście otwartym wyraziło protest, zarówno przeciwko wzmagającej się cenzurze, jak i coraz bardziej oczywistym ograniczeniom wolności kulturalnej, i których większość była z tego powodu prześladowana przez władze. Tak jak w marcu 1968, w czasie rozruchów studenckich, które rozgromiono w brutalny sposób, a wielu studentów i wykładowców wyrzucono z uczelni. W konsekwencji tego studenci, a nawet szerzej rozumiana inteligencja biernie obserwowała zabójcze serie ognia wymierzone przeciwko demonstrującym robotnikom na Wybrzeżu w 1970 r., a także pobicia w Radomiu i Ursusie w 1976 r., gdy władza bezwzględnie mściła się w ten sposób za to, że wyrazili oni swe niezadowolenie. (Prawdą jest, że wkrótce potem założono Komitet Obrony Robotników, ale nastąpiło to post factum – już po tych wydarzeniach). Natomiast w 1980 roku przedstawiciele inteligencji, dziennikarze, pisarze, młodzież akademicka, dysydenci zgodnie poparli strajkujących robotników i działali w jedności. Stało się to prawdziwą rewolucją Polaków, którą można porównać z węgierskim powstaniem 1956 r. czy Praską Wiosną 1968 r. Wraz z Solidarnością wytworzyła się taka struktura, której PZPR nie była w stanie kontrolować, a co gorsze: został podważony jeden z filarów władzy komunistycznej, czyli przewodnia rola monopolistycznej partii. Później okazało się, iż ta podpora została ostatecznie obalona, pociągając za sobą sam ustrój i sprawiając, iż zostały zachwiane podstawy całego bloku sowieckiego.

Wspomniane powyżej fakty i wydarzenia (a jest to z pewnością lista niepełna) wspólnie przyczyniły się do tego, że w 1980 r. uwaga świata skierowała się na Polskę, a Polacy mogli doświadczyć szesnastu miesięcy wolności, której kres położył Wojciech Jaruzelski 13 grudnia 1981 r. Generał zresztą właśnie nami, Węgrami, próbował zastraszyć swych rodaków. 23 października 1981 r. – zmieniając zaplanowany program – w głównym czasie antenowym wyemitowano w Telewizji Polskiej rozmowę, którą telewizja węgierska nadała trzy dni wcześniej „ O kontrrewolucji 1956 r.”, oraz nawiązujący do niej kadarowski film dokumentalny, pt. „ńgy történt” („Tak to było”). Obie audycje, na wniosek Jaruzelskiego, powtórzono wkrótce w programie drugim. Później zaś na łamach „Trybuny Ludu” ukazała się pochwalna recenzja tych audycji, w której autor rozważał, jak doskonałym pomysłem było pokazanie rozmowy i filmu „Tak to było”, gdyż pozwoliło to Polakom dowiedzieć się dokładnie, co doprowadziło do „węgierskiej kontrrewolucji” i jakie zniszczenia ona uczyniła. Program ten – kończył autor artykułu – był lekcją historii, z której korzystać powinni nie tylko Węgrzy.

Solidarność nie pozwoliła, aby wtopiono ją w istniejące struktury, uważając jednocześnie, by nie dać żadnego pretekstu dla sowieckiej interwencji wojskowej. Zresztą pierwotnym celem nie było obalenie systemu, lecz jego dogłębne przekształcenie w sferze politycznej i gospodarczej. Ciągle jednak Solidarność napotykała na ostre ograniczenia. Po każdym konflikcie stawała się coraz bardziej radykalna, podkreślała coraz bardziej otwarcie, że PZPR nie posiada żadnych podstaw legitymacji. Poza tym, odpowiadając na prowokacje władz, każdorazowo potwierdzała, że jej wezwania do strajku – strajki i spójne wystąpienia społeczne były jedynym skutecznym narzędziem związku – znajdują oddźwięk wśród bardzo szerokich mas ludzi, którymi w dodatku zdolna jest kierować.

Po lecie 1980 roku niewielu Polaków myślało, że zła jest jedynie rządząca ekipa Gierka, a nie cały tzw. istniejący socjalizm. Wydarzenia pokazały, że to wszystko, co się działo, jest kryzysem samego ustroju. Zatem i władza mogła uciec się tylko do ostatecznych środków, tj. rozwiązania siłowego przeciw Solidarności. Najprościej wyjaśnił to znowu János Kádár, oczywiście nieświadomie, twierdząc podczas poufnej rozmowy w wąskim gronie, że najgorsze jest to, że robią to robotnicy, a nawet ich przywódca jest robotnikiem. Tak jak szefowie pozostałych krajów komunistycznych tego regionu, on też wiecznie powoływał się na „klasę robotniczą”, odpowiadającą jego własnym wyobrażeniom i żaden z nich nie umiał odnieść się do faktu, że przeciwko „władzy robotniczej” w Polsce – tak zresztą jak i na Węgrzech w 1956 r. czy w Czechosłowacji w 1968 – wystąpili sami robotnicy, nawet jeśli, w tym przypadku, odbyło się to pokojowymi metodami. Oczywiście nie podobała im się również nazwa Solidarność, gdyż zawarte w tym pojęciu wartości chcieli przywłaszczyć wyłącznie sobie. Czasami z pewnością dręczył ich dylemat: jak wiarygodnie wyjaśnić, dlaczego trzeba bronić „władzę robotniczą” akurat przed robotnikami.

Kierownictwo Węgier w swej polityce zagranicznej traktowało kryzys nad Wisłą jako sprawę wewnętrzną, którą polscy komuniści powinni rozwiązać sami. Imperialiści mają rację: nigdy więcej nie dostaną Polski, póki Ziemia jest okrągła i kręci się, nie będzie tam więcej kapitalizmu – oświadczył w związku z tą kwestią Kádár jesienią 1980 r. Jednocześnie w swej polityce wewnętrznej starał się wykluczyć możliwość jakiejkolwiek „ogólnonarodowej” solidarności na rzecz Polaków. Kádár i jego towarzysze odruchowo wzdrygali się na wspomnienie 1956 r., kiedy zarzewie powstania węgierskiego przywędrowało z Polski, i to Polacy jako pierwsi pomagali – a ich pomoc okazała sie największa w czasie powstania – Węgrom, którzy chwycili za broń w obronie niepodległości i suwerenności kraju. Dlatego właśnie od samego początku uprawiano na Węgrzech ostrą propagandę przeciwko Solidarności i organizowanym przez nią strajkom, wpajając ludziom, że strajki te stanowią zagrożenie dla osiągniętego u nas poziomu życia oraz tzw. zdobyczy socjalizmu. Ta inspirowana z góry propaganda od lata 1981 r. rozszerzyła się. Z jednej strony oparta była na uprzedzeniach ludzi, z drugiej na egoizmie. Zamieniła się w ogólną kampanię antypolską – by „polska zaraza” nie mogła się przedostać nad Dunaj – głoszącą, że Polacy nie lubią pracować, są nieudacznikami i darmozjadami, a zapłacić, w formie bezpłatnej pomocy gospodarczej, za to będą musieli „pracowici Węgrzy”. Wykorzystywano każdą okazję, aby oczerniać Polaków, kształtując fałszywe i kłamliwe stereotypy na ich temat. W poniedziałkowych kabaretach radiowych (w tamtym czasie na Węgrzech w poniedziałki nie było programu telewizyjnego!), cieszących się wielką słuchalnością, usłyszeć można było takie „dowcipy”: Jak głodzi się polską mysz? Zamyka się ją w spiżarni; Jak wygląda polska kanapka? Dwie kartki na chleb a pomiędzy nimi kartka na mięso; W jaki sposób Niemcy mają robić zakupy w domach towarowych w Berlinie Wschodnim, w których jest pełno Polaków? Co godzinę należy puszczać polski hymn, a kiedy Polacy stoją na baczność, Niemcy mogą kupować.

Kádár posiadający dość wyczulony instynkt prawdopodobnie zauważył, że powstanie Solidarności, oznacza też coraz bardziej nieodwołalną potrzebę zmian politycznych na Węgrzech.

Poprzez wprowadzenie stanu wojennego Jaruzelski przede wszystkim ratował swoją władzę. Delegalizacja Solidarności nie rozwiązała – odroczyła jedynie – te wynikające z samej istoty systemu problemy, które powołały do życia niezależny związek zawodowy, skupiający w ciągu jednego tylko roku prawie dziesięć milionów członków. Nie był również w stanie przełamać społecznego oporu, który związek ten reprezentował. Generał i jego towarzysze najpóźniej jesienią 1987 r. musieli uświadomić sobie, że jeżeli nie chcą znowu użyć siły, mają jedno tylko wyjście: rozpocząć dialog z zepchniętą do podziemia Solidarnością. Podzielić się z nią odpowiedzialnością rządzenia, aby uzyskać w ten sposób poparcie dla oferującego rzeczywiste zmiany programu ekonomiczno-politycznego.

Z punktu widzenia społeczeństwa polskiego lata 1985-87 przebiegały pod znakiem coraz większego braku perspektyw, wzmożonego dodatkowo brutalnym zabójstwem ks. Jerzego Popiełuszki w 1984 r. Sama Solidarność była już znużona ciągnącym się latami działaniem w podziemiu. Wiele straciła ze swego rozmachu a także poparcia. Można było zauważyć, że większość ludzi pragnie spokoju, dość ma konfrontacji, ciągłego napięcia, kolejek, pustych sklepów. Kierownictwo związku zdawało sobie sprawę, że w tej sytuacji Solidarność musi pokazać, że jest zdolna i gotowa do przyjęcia odpowiedzialnych kompromisów dla dobra Polski. Zetknęły się ze sobą dwie – w zasadzie podobne – siły: grupa zainteresowanych w utrzymaniu systemu komunistycznego oraz grupa dysydentów działających głównie w szeregach Solidarności. Ci ostatni doskonale wiedzieli, że nie mogą sprzeciwić się elementarnej potrzebie spokoju odczuwanej przez ogromną większość społeczeństwa bez ryzyka utraty wiarygodności, i że nie mogą wystawić kraju na poważne, nieobliczalne w skutkach niebezpieczeństwo.

Podczas gdy w 1981 r., wychodząc z zasady komunistycznego sprawowania władzy, Jaruzelski nie miał innego wyboru niż wprowadzenie stanu wojennego, sześć, siedem lat później istniała już alternatywa: ugoda. I należy zapisać na jego korzyść to, iż opowiedział się właśnie za nią. W efekcie los Polski nie był zdeterminowany stosunkami pomiędzy mocarstwami ani polityką Związku Radzieckiego Gorbaczowa, zależał raczej od samych Polaków – rządów Jaruzelskiego, Solidarności oraz odgrywającego aktywną rolę wielkiego negocjatora – Kościoła katolickiego – od których to zależało, czy znajdą wyjście z politycznego i ekonomicznego krachu. Znaleźli, dając jako pierwsi pozostałym krajom komunistycznym naszego regionu przykład, zmierzający do możliwych przekształceń politycznych, do pokojowej transformacji.

Warto podkreślić, że ani przywódcy komunistyczni Polski, ani wkrótce potem Węgier, Czechosłowacji czy wschodnich Niemiec nie mieli wcale zamiaru likwidować systemu. Starali się go raczej zreformować tak, aby utrzymać go przy życiu. Dlatego jako pierwszy krok, wszyscy – z wyjątkiem Warszawy – doprowadzili do odwołania stojących na drodze „ortodoksyjnych starców”: Jánosa Kádára, Gustáva Husáka, Ericha Honeckera. Po czym usiedli do rozmów z opozycją, wtedy jednak wydarzenia przekroczyły ich pierwotne starania. W Polsce i na Węgrzech ramami dla transformacji były rozmowy okrągłego stołu, a w NRD i Czechosłowacji coraz liczniejsze demonstracje świadczyły o niezadowoleniu społeczeństwa, co wymogło na złamanej władzy komunistycznej konieczność podjęcia rozmów (poza tym NRD była w specyficznej sytuacji ze względu na drugie państwo niemieckie). W tych czterech krajach istniała jednak opozycja, z którą można było podjąć dialog. Inna była sytuacja w Bułgarii i Rumunii. W obu tych krajach mieliśmy do czynienia z rewolucją pałacową. W pierwszym przypadku odwołanie Todora Żiwkowa przebiegło spokojnie, w drugim doszło do przemocy i przelewu krwi, a egzekucji Nicolae Ceauşescu trudno nie nazwać rozliczeniem wewnętrznym.

W 1989 r. węgierskie siły transformacji traktowały pionierskie poczynania Polski jak wzór do naśladowania. W marcu z udziałem dziewięciu partii i organizacji opozycyjnych, powstał w Budapeszcie Opozycyjny Okrągły Stół by, odkładając na bok różnice, jednomyślnie negocjować z komunistami. Kwietniowe porozumienia polskiego okrągłego stołu dowiodły, że istnieje możliwość zawarcia ugody pomiędzy władzą a opozycją. Powstał nawet pomysł, żeby nie tylko symbolicznie podążać drogą Polaków, ale żeby też przewieźć fizycznie okrągły stół – mebel z Warszawy – do Budapesztu, jako rękojmię sukcesu. Projekt ten w końcu spalił na panewce, nie tylko z powodu trudności transportowych, lecz także dlatego, że na Węgrzech proces transformacji przebiegał zupełnie inaczej, niż nad Wisłą. Szybko przegonił on rozważne i ostrożne rozwiązania polskie. Porozumienia okrągłego stołu na Węgrzech, które były wynikiem trwających trzy miesiące rozmów, nie zostały podpisane przez wszystkich uczestników negocjacji we wrześniu 1989 r. Zamiast tego dwie partie opozycyjne zaproponowały referendum, w którego konsekwencji wybrany przyszły prezydent Węgier nie miał wywodzić się z szeregów rozpadającej się partii rządzącej. W dodatku – w odróżnieniu od Polski – wolne wybory nad Dunajem przeprowadzono od razu, wiosną 1990 r. Solidarności było dużo trudniej zmierzyć się z osobą generała Jaruzelskiego, który cieszył się dosyć powszechnym autorytetem w swej partii, skoncentrował znaczną władzę w rękach i był też w stanie na ogół zachować jedność i jednolitość PZPR, niż węgierskiej opozycji, która miała do czynienia ze skonfliktowanymi pomiędzy sobą nowymi przywódcami partii po zdjęciu Kádára.

W latach 1980–81 też istniały sprzeczności w kierownictwie Solidarności, lecz odłożono je, na czas walki z władzą. Mimo drobniejszych rozłamów opozycja w czasie transformacji dość zgodnie ustawiła się za Lechem Wałęsą. Gdy tylko obalono komunizm nad Wisłą, rozpoczęła się erozja związku, zaczęły być widoczne wewnętrzne linie podziału.

W latach 1989–1993 tzw. rządy solidarnościowe zbudowały system instytucji demokratycznych, odniosły sukces w przezwyciężeniu ciężkiej spuścizny gospodarczo-politycznej; a laureat pokojowej nagrody Nobla, Lech Wałęsa, został pierwszym wybranym w wolnych wyborach prezydentem III Rzeczypospolitej. Z  Solidarności wywodziła się niemal całkowicie prawicowa i (socjal) liberalna część nowych elit politycznych, a jak to zwykle bywa w przypadku ruchów zbiorowych, ze związku wyłoniło się wiele partii.

Solidarność z 1980 r. wykonała swą misję. Obaliła komunizm bez przelewu krwi i nic nie może umniejszyć jej historycznych zasług. Demokratyczna Polska, która w międzyczasie została członkiem NATO i Unii Europejskiej, może śmiało i z dumą sięgać do tych idei – wolności, niepodległości, poszanowania praw człowieka, niestosowania przemocy, solidarności, które reprezentował związek, i które wciąż są aktualne. Ówczesna Solidarność jest przykładem i zachętą dla narodów uciśnionych w każdym punkcie świata, zwłaszcza dla młodzieży. Przykładem na to, że to wcale nie rzecz beznadziejna przeciwstawić się dyktaturze totalitarnej – bez względu na jej kolor.

Społeczeństwo w czasach zmiany

Prof. dr hab. Edmund Wnuk-Lipiński
Polska

Świat po roku 1989 – długofalowe konsekwencje przełomu

Prof. dr hab. Edmund Wnuk-Lipiński (ur. 1944) Jest socjologiem, założycielem i pierwszym dyrektorem Instytutu Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk. Pisze również powieści science fiction. Był doradcą ds. polityki społecznej NSZZ “Solidarność” oraz przewodniczącym Zespołu Doradców Socjologicznych Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego NSZZ “Solidarność”; członek zespołu “Solidarności” w obradach Okrągłego Stołu. Obecnie rektor Collegium Civitas w Warszawie i członek Rady Patronackiej Instytutu Jagiellońskiego.

Rozebranie muru berlińskiego stało się dla świata ikoną symbolizującą upadek komunizmu i zmianę światowego układu sił. Prawdopodobnie nic tego nie zmieni, bo symbol to sugestywny, głęboko wpisany w świadomość ludzi, a przy tym – w sposób spektakularny – ukazujący najważniejszą bodaj konsekwencję upadku komunizmu, a mianowicie – koniec bipolarnego ładu globalnego opartego na równowadze strachu. Żyjemy w dobie mediów, kształtujących zbiorową wyobraźnię i emocje. Nic dziwnego, że wyobraźnią świata zawładnął tłum rozradowanych ludzi, rozbierających na kawałki mur berliński, a nie żmudne i mało spektakularne polskie rozmowy Okrągłego Stołu. A przecież nawet polski Okrągły Stół nie pojawił się nagle, niczym pajacyk z pudełka, lecz był wynikiem uporczywej walki o przetrwanie obu stron polskiego konfliktu. Solidarność nie była w stanie siłą wymusić zmiany ustroju, zaś reżim Jaruzelskiego nie mógł siłą zaprowadzić „normalizacji” w stylu Husáka. Istniały dwa wyjścia z tego pata. Po pierwsze – siłowe, a po drugie – negocjacyjne.

Dlaczego nie użyto siły, choć technicznie było to wykonalne? Wszak wewnętrzne struktury „siłowe” (wojsko i milicja jawna oraz tajna) były pod koniec lat osiemdziesiątych w pełni dyspozycyjnym instrumentem dla lokalnej ekipy partyjnej, a zewnętrzne siły Układu Warszawskiego mogły łatwo zgasić tlący się jeszcze opór (zapewne przy czynnej współpracy przynajmniej części polskich struktur wojskowych i policyjnych). To prawda, że ekipa Jaruzelskiego nie była skora jeszcze raz powtarzać operacji wojskowo – policyjnej w stylu stanu wojennego z 13 grudnia 1981 roku. Po części dlatego, że byłoby to przyznaniem się do spektakularnej klęski polityki prowadzonej przez lata osiemdziesiąte w Polsce. I po części zapewne dlatego, że ludzie tej ekipy pamiętali o wnikliwej obserwacji swojego ideologicznego guru, Karola Marksa, ujętej w maksymę, iż wydarzenie – kiedyś tragiczne – wywołane ponownie, zamienia się w komedię. Nie był to jednak czynnik decydujący.

Sprzeciw lokalnych elit władzy, o komunistycznej proweniencji, nie przeszkodził w stłumieniu Powstania Węgierskiego w 1956 roku czy Praskiej Wiosny w 1968 przez militarną interwencję. Gdyby istniały polityczne warunki do interwencji, stanowisko ekipy Jaruzelskiego nie miałoby tutaj znaczenia. Podzieliłby on los Imre Nagy’a, albo – w lepszym przypadku – Alexandra Dubčeka. Polityczne warunki jednak nie sprzyjały takiej interwencji.

Przede wszystkim natarcie z zewnątrz oznaczałaby klęskę pierestrojki w ZSRR, a także najprawdopodobniej – koniec rządów Gorbaczowa. Nie wchodziło to zatem w rachubę, dopóki sprawował on władzę, a przeforsowanie interwencji przez „twardogłowych” w Moskwie, musiałoby być poprzedzone rewolucją pałacową na Kremlu i usunięciem Gorbaczowa. Na takie próby było za wcześnie, bo kremlowskiej elicie władzy wydawało się, że przynajmniej w samym ZSRR wszystko jest pod kontrolą. Po drugie, chroniczny konflikt w Polsce umiędzynarodowił się, bowiem na zachodzie ugruntował się mit Solidarności, a jednoznaczne stanowisko Jana Pawła II nie pozwalało opinii światowej uznać, że mit ten należy już do przeszłości. Również zdecydowane stanowisko USA było dla ZSRR silnym czynnikiem zniechęcającym do „siłowego” interweniowania w sprawy polskie. Pozostawały negocjacje.

Powstanie Solidarności w 1980 roku złamało logikę wszystkich racjonalnych analiz socjologicznych i politologicznych. Była to w pewnym sensie przedwczesna rewolucja, bo ze względu na ówczesny układ sił prawdopodobnie musiała zakończyć się przemocą ze strony ancien régime’u. A jednak gdyby nie owa „przedwczesna rewolucja”, której wybuch, jak również dalekosiężne konsekwencje przekraczały horyzont wyobraźni nie tylko ówczesnych polityków, lecz także wnikliwych analityków regionalnych i globalnych, to upadek komunizmu zostałby znacznie odłożony w czasie, a zmierzch tej formacji byłby prawdopodobnie okupiony rozlewem krwi na dużą skalę. Rewolucja Solidarności obnażyła drastyczny deficyt legitymizacyjny systemu komunistycznego, a zepchnięcie przemocą Solidarności do podziemia, nie tylko nie złagodziło owego deficytu, lecz na odwrót – jeszcze go pogłębiło.

Lata osiemdziesiąte charakteryzowały się dwoma procesami, istotnymi dla późniejszych wydarzeń. Po pierwsze, silna negatywna reakcja emocjonalna członków Solidarności na wprowadzenie stanu wojennego, widoczna w 1982 i jeszcze w 1983 roku, zaczęła z wolna przygasać. W wielu segmentach społeczeństwa zastępowała ją apatia społeczna. Jednak drugi proces nazwać można wykształceniem się mniejszościowego „etycznego społeczeństwa obywatelskiego”, które trwało w oporze wobec przemocy nie w imię interesów politycznych (w tym czasie politykowanie solidarnościowej kontrelity mogło mieć, co najwyżej, charakter symboliczny), lecz w imię zasad etycznych. To właśnie zasady etyczne, a nie polityczny interes, pozwoliły elicie kontrsolidarnościowej przetrwać opresję lat osiemdziesiątych, uniknąć pokusy kooptacji przez elitę komunistyczną i doprowadzić do przełomu. Fakt ten miał ogromne znaczenie dla późniejszego przebiegu transformacji systemowej. Gdyby bowiem kontrelita solidarnościowa zgodziła się na kooptację, system komunistyczny zdołałby złagodzić ostry deficyt legitymizacyjny i znacznie przedłużyłby swoje istnienie.

Okrągły Stół w 1989 roku uruchomił procesy społeczne i polityczne, nad którymi obie negocjujące strony miały wkrótce stracić kontrolę. Strony negocjacji nie wiedziały, że rozpoczęcie rozmów Okrągłego Stołu jest w istocie podjęciem pracy przez komisję likwidacyjną komunizmu w Polsce. Szybka i radykalna zmiana systemu była wówczas poza horyzontem wyobraźni uczestników rozmów. Wybory parlamentarne w czerwcu 1989 roku, nie w pełni wolne, okazały się w istocie ogólnonarodowym plebiscytem, którego stawką było nie tyle wprowadzenie do parlamentu reprezentantów nielegalnej jeszcze niedawno Solidarności, co opowiedzenie się za lub przeciwko systemowi komunistycznemu. Obywatele odzyskali głos. I choć frekwencja – biorąc pod uwagę stawkę tych wyborów – nie była duża (wyniosła nieco ponad 60% uprawnionych), to klęska systemu komunistycznego była druzgocąca. To był punkt, po przekroczeniu którego, nie było już powrotu do starego systemu, a przekroczenie tego punktu, można było powstrzymać jedynie siłą. Agonia systemu już się rozpoczęła, zaś użycie siły mogło ją jedynie przedłużyć i uczynić bardziej bolesną dla obu stron konfliktu. Dlatego zapewne strona partyjno–rządowa pragmatycznie uznała wynik wyborów.

Wydarzenia w Polsce nie mogły pozostać bez wpływu na resztę obozu komunistycznego. Nie bez przyczyny Armia Czerwona interweniowała na Węgrzech w 1956 roku, a wojska Układu Warszawskiego w Czechosłowacji w 1968. Powszechną, a więc banalną wiedzą było przekonanie, że sukces buntu jednej prowincji imperium sowieckiego oznaczać będzie poważne kłopoty w pozostałych prowincjach. Aby utrzymać stan posiadania, uzyskany po umowie w Jałcie, władcy Kremla skazani byli na ekspansję światowego systemu komunistycznego, aby w krajach satelickich wytrzebić mrzonki, o uwolnieniu się tych krajów z zależności politycznej, gospodarczej i militarnej. Dlatego też, zgodnie z „doktryną Breżniewa”, tłumili w zarodku wszelkie niepokoje, które mogły naruszyć spoistość obozu sowieckiego. I choć trzecia fala demokratyzacji – by użyć terminu Huntingtona – rozpoczęła się w 1974 roku w Portugalii, obóz komunistyczny zdawał się być całkowicie odporny na tę tendencję. Aż do roku 1989.

Za przykładem Polski poszły Węgry, a nieco później – Czechosłowacja, zaś mieszkańcy NRD zaczęli „głosować nogami”, masowo uciekając do Niemiec Zachodnich przez Węgry (o czym wszyscy wiedzą) i Polskę (o czym wie już znacznie mniej osób). Później kostki wschodnio-europejskiego domina posypały się, ale przecież na wschodzie był ciągle nienaruszony potencjał militarny ZSRR, którego użycie w tej fazie transformacji byłoby zapewne skutecznym, choć krwawym, przywróceniem porządku na sowiecką modłę. A jednak nie użyto siły. Dlaczego? Jak już wspomniałem, oznaczało by to klęskę polityki Gorbaczowa, a zapewne także jego koniec – przynajmniej w wymiarze politycznym. Gorbaczow prawdopodobnie – skazani jesteśmy jedynie na domysły, bo trudno wniknąć w duszę przywódcy – któremu wydawało się, że zreformowany komunizm nie tylko przetrwa, ale nabierze nowego wigoru – łudził się nadzieją, że kraje satelickie „wyszumią się” politycznie, ale później – na skutek wieloletnich związków gospodarczych – stworzą ponownie unię, na nowych, być może bardziej partnerskich zasadach. Jednak bieg spraw ułożył się nie po myśli Gorbaczowa. Przede wszystkim na własnym podwórku wyrósł mu rywal polityczny w postaci wyrzuconego z Biura Politycznego Jelcyna, który w maju 1990 roku został wybrany, wbrew woli Gorbaczowa, na Przewodniczącego Rady Najwyższej RFSRR, a rok później – wygrał wybory na Prezydenta RFSRR. Rozpad starej elity władzy w ZSRR stał się faktem, a nieudolny pucz wojskowy Janajewa nie odwrócił biegu wydarzeń. I kiedy w grudniu 1991 roku, w puszczy Białowieskiej Rosja, Ukraina i Białoruś opuściły Związek Sowiecki, rozpad ZSRR stał się faktem, który zmienił architekturę geopolityczną świata.

W Europie pierwszą kwestią stały się oczywiście Niemcy. Nasz kontynent, podzielony na sfery wpływów w Jałcie, na pół wieku oddzielił dwie części Europy „żelazną kurtyną”, a Niemcy były jedynym państwem, w którym podział ten nie przebiegał wzdłuż granic, ale w poprzek kraju. Bez zjednoczenia Niemiec niemożliwe było zjednoczenie Europy. To było oczywiste nawet dla osób niewtajemniczonych w arkana polityki światowej. Zaś inkorporacja NRD do państwa niemieckiego stawiała na porządku dziennym kwestię rozszerzenia NATO i Unii Europejskiej na wschód. Poprzestanie na włączeniu NRD do Europy Zachodniej, zakonserwowałoby stary podział, z niewielką jedynie korektą jego granic. Tymczasem rozpad ZSRR przyniósł w efekcie pojawienie się nowych, suwerennych państw na mapie politycznej Europy, a niektóre z nich (np. Białoruś czy Ukraina) po raz pierwszy stały się suwerennymi podmiotami stosunków międzynarodowych. Większość tych państw zaczęła zgłaszać aspiracje przynależności do zachodniej hemisfery geopolitycznej, upatrując w tej strategicznej reorientacji gwarancji na to, iż w przyszłości nie będzie im ponownie grozić popadnięcie w zależność od Kremla. Zdecydowana większość suwerennych państw, które wyłoniły się z rozpadu imperium sowieckiego, weszła na drogę głębokich reform instytucjonalnych, zmierzających ku systemowi demokratycznemu i gospodarce rynkowej. Te cele strategiczne były zarazem warunkami brzegowymi akcesu do zachodnich struktur gospodarczych, politycznych i militarnych. Zapewne większość tych krajów i tak wybrałaby demokratyczną i rynkową drogę przemian, ale prozachodnie aspiracje wyraźnie wzmocniły ten wybór na drodze przemian.

Z tego też powodu trzecia fala demokratyzacji świata (Huntington, 1991) wkroczyła w swoją intensywną fazę po rozpadzie ZSRR. Doorenspleet (2000: 399) nazywa ją nawet fazą eksplodującą. I nie bez powodu, bowiem z jej wyliczeń wynika, że w latach 1990 – 1994 aż 34 kraje odeszły od systemu autorytarnego i stały się demokracjami, podczas gdy drogę w odwrotnym kierunku (od demokracji ku autorytaryzmowi) przeszły w tym czasie zaledwie cztery kraje na świecie. Tak liczne przejścia od autorytaryzmu do demokracji nigdy wcześniej nie miały miejsca.

W skali globalnej nastąpiła – jak wiadomo – radykalna zmiana układu sił. Dotychczasowy, bipolarny, układ równowagi strachu przestał istnieć, bowiem sukcesorka ZSRR, czyli Rosja, miała zbyt wiele problemów wewnętrznych, by zastąpić ją, i stanowić jeden z dwóch biegunów porządku światowego. Załamanie się tego porządku, jednych skłoniło do snucia przedwczesnych spekulacji o „końcu historii” z powodu globalnego zwycięstwa liberalnej demokracji (Fukuyama, 1992), drugich do przewidywania katastrofalnego nieładu światowego (Jowitt, 1993), który miał czekać świat po rozpadzie obozu reżimów marksistowsko–leninowskich. Niezależnie od takich nie do końca trafnych przewidywań nie ulegało wątpliwości, że konsekwencje roku 1989, wyzwolenie się Europy Środkowej i Wschodniej, a także ogromnych połaci Azji Centralnej z pęt komunizmu, miały globalny zasięg. Po tej dacie świat był już inny.

Wiek XX, obok niebywałego rozwoju technologii, był okresem narastających nierówności w rozwoju poszczególnych regionów świata, a nade wszystko – dwóch wojen światowych, najbardziej krwawych wydarzeń w dziejach ludzkości oraz okresem pojawienia się dwóch totalitaryzmów (nazistowskiego i komunistycznego), których ponurymi ikonami stały się Auschwitz i Kołyma. Historycy i politolodzy nieco odmiennie datują upływ stuleci niż zwykłe kalendarze. Wiek XIX przetrwał kalendarzową cezurę, gdyż jego koniec datować należałoby mniej więcej na początek I Wojny Światowej. W tym sensie XX wiek nie dotrwał do swojej formalnej cezury kalendarzowej, bowiem można uznać, że zakończył się on w 1989 roku.

Obawy przed pogrążeniem się świata w chaosie nie były zupełnie bezpodstawne. Wszak nawet wówczas, gdy świat był podzielony na dwa wrogie obozy, które spajała wizja zagrożenia ze strony obozu przeciwnego, konflikty lokalne, często o militarnym charakterze, nie były wyjątkiem. Nie były to otwarte konflikty wewnątrz obozu „wolnego świata”, lecz raczej na jego obrzeżach. Zaś konflikty wewnątrz obozu komunistycznego tłumione były szybko i bezwzględnie. Niemniej jednak troska o to, jaki porządek globalny wyłoni się na skutek załamania dwubiegunowego układu sił, była uzasadniona. Europa Zachodnia nie była jeszcze gotowa do przyjęcia roli globalnego gracza. Stała przed nią trudna kwestia przedefiniowania granic zjednoczonej Europy. Ponadto jej „miękkie podbrzusze”, czyli Bałkany (zwłaszcza była Jugosławia) stały się widownią okrutnych konfliktów zbrojnych i czystek etnicznych.

Gdyby w tym burzliwym okresie Stany Zjednoczone Ameryki Północnej popadły w izolacjonizm, to prawdopodobnie znaczne połacie świata charakteryzowałyby się niestabilnością lub nawet uległyby chaosowi. Stany Zjednoczone pozostały jedyną nienaruszoną potęgą globalną i one tylko mogły sprostać roli strażnika ogólnego porządku. Ameryka podjęła to wyzwanie, bowiem decyzja ta wiązała się także bezpośrednio z interesami bezpieczeństwa samych Stanów Zjednoczonych. Nie jest tematem niniejszego tekstu ocena, jak USA sprostały temu wyzwaniu. Istotne dla dalszych rozważań jest to, że stały się one – chcąc nie chcąc – posterunkowym w globalnej wiosce. Drugą strukturą, która z owych pełnych drgań wydarzeń wyszła nienaruszona, było NATO, które wspierało USA w pilnowaniu porządku i utrwalaniu obszarów wolności w różnych zakątkach globu, choć przede wszystkim na południu Europy i w bliskiej Azji. Ale NATO też musiało przedefiniować swoją rolę o dotychczasowe doktryny obronne. Bowiem nowe demokracje Europy Wschodniej, do niedawna jeszcze stanowiące integralne części wrogiego Paktu Warszawskiego, w sposób jednoznaczny poszukiwały swojego bezpieczeństwa pod parasolem tej właśnie struktury militarno–politycznej. NATO, zajęte do tej pory powstrzymywaniem ekspansji komunizmu w Europie, musiało otworzyć się na inne, bardziej globalne tereny działań.

Koniec podziału Europy postawił na porządku dziennym kwestię europejskiej tożsamości. W bipolarnym układzie sił Europa kończyła się na Łabie, o czym świadczy m.in. zawartość rozmaitych publikacji akademickich, zapowiadających w tytule, że dotyczą one historii Europy. Poza „żelazną kurtyną” rozciągała się terra incognita, a ludzie ją zamieszkujący byli – w świadomości Zachodnich Europejczyków – przedmiotem rozmaitych uprzedzeń i zabawnych stereotypów. Rozpad komunizmu i w konsekwencji zjednoczenie Niemiec sprawiło, że ustalona tożsamość europejska, musiała ulec redefinicji. Na taką konieczność zwracał uwagę Jan Paweł II jeszcze w latach osiemdziesiątych w czasie swoich pielgrzymek do Polski, jednak zagadnienie to z całą ostrością pojawiło się po 1989 roku (Fuchs, Klingemann, 2000). Rozszerzenie Unii Europejskiej stało się faktem, ale nie zamknęło ono tej kwestii. Raczej przeciwnie. Pytanie o granice Europy ma nie tylko wymiar akademicki, ale również polityczny. Czy Europa jest – jak chciałby tego Huntington (1997) – wspólnotą cywilizacyjną, kulturową i religijną? Pozytywna odpowiedź na to pytanie wyłączyłaby poza nawias Europy na przykład Turcję, która – jak wiadomo – zgłasza europejskie aspiracje. Czy Europa jest pojęciem geograficznym? W takim razie mieściłaby się w niej również Rosja. Czy może Europa to rodzina państw liberalno–demokratycznych, które ufundowały swoje systemy społeczno–polityczne na europejskiej myśli politycznej? Gdybyśmy w ten sposób definiowali tożsamość europejską, to przecież w obręb tego pojęcia musielibyśmy włączyć nie tylko całą Amerykę północną, ale także Australię, ogromne połacie Azji i Ameryki Południowej, bowiem europejska myśl liberalno–demokratyczna rozprzestrzeniła się w ciągu wieków na całym świecie. Jak więc widać, problemu tego nie można skwitować jednym prostym rozstrzygającym zdaniem. Prawdopodobnie w przyszłości, trudno powiedzieć jak odległej, dyskusja na temat tożsamości Europy będzie musiała wytyczyć jakieś granice, choćby umowne. W przeciwnym razie tożsamość Europy narażona będzie na ryzyko rozmycia, stopniowego zaniku i utraty istotności w odniesieniu do formowania zindywidualizowanych tożsamości ludów Europę zamieszkujących.

W sierpniu 1980 roku nikt nie przypuszczał, że strajki robotników polskiego wybrzeża staną się początkiem rozpadu światowego systemu komunistycznego i gruntownie zmienią architekturę polityczną świata. Dopóki istniał blok sowiecki, demokratyczne państwa Zachodu nie miały problemu ze zdefiniowaniem swojej misji i racji bycia. Było nim przede wszystkim chronienie własnego rozwoju ekonomicznego i technologicznego oraz chronienie wolności obywatelskich, a ponadto – powstrzymywanie ekspansji komunizmu w skali globalnej i rywalizacja o wpływy w tzw. „trzecim świecie”. Kiedy komunizm zniknął, wytworzyła się próżnia ideologiczna, a standardowe obawy wyrażane w związku z możliwością powstania takiej próżni (obecne w wielu zachodnich analizach politologicznych), wskazywały na prawdopodobieństwo erupcji agresywnych nacjonalizmów, które miały wypełnić pustkę po doktrynie marksistowsko–leninowskiej. Ten czarny scenariusz, jak już dzisiaj wiemy, na szczęście nie sprawdził się, a ściślej – pojawił się jedynie jako skutek rozpadu Jugosławii.

Nie oznacza to, że na początku XXI wieku nie mamy do czynienia z żadnymi fetyszami ideologicznymi. Na zsekularyzowanym obszarze zamożnych demokracji liberalnych fetyszem takim jest konsumpcja połączona z polityczną poprawnością, stanowiącą laicki odpowiednik norm moralnych, zakorzenionych w chrześcijaństwie. Jednak ostatni, globalny, kryzys finansowy, a w konsekwencji – również gospodarczy, wykazał na jak kruchych podstawach osadzony jest ten szczególny fetysz. Nie mniej zdecydowana większość obserwatorów sceny globalnej nie traktuje owego wydarzenia jako sygnału ostrzegawczego, który nakazywałby stosunkowo radykalną reorientację celów działania rodziny najbardziej rozwiniętych gospodarczo krajów. Raczej interpretuje się ten kryzys, nawet jeśli przedstawiany jest w przesadnie katastroficznej tonacji, jako niekorzystne wahnięcie, któremu trzeba zaradzić, aby ponownie cieszyć się beztroskim wzrostem gospodarczym i analogicznym wzrostem poziomu konsumpcji.

Wśród krajów autorytarnych, w których życie publiczne i struktury władzy nie są wyraźnie oddzielone od struktur religijnych (jak to ma na ogół miejsce w islamie), krzewi się agresywny fundamentalizm. Instrumentalnie wykorzystuje on dominującą religię do legitymizacji swoich ściśle politycznych celów, do mobilizacji mas, które czerpią z fundamentalistycznie uformowanych ideologii poczucie tożsamości, sensu działania i przynależności do dobrze zintegrowanej wspólnoty.

XXI wiek będzie musiał sobie poradzić ze zniewalającym wpływem tych dwóch fetyszy, jeśli bowiem nie sprosta tym wyzwaniom, to następny globalny kryzys gospodarczy przyniesie nieodwracalne skutki w dziedzinie klimatu, a krzewiący się fundamentalizm – jak dowiódł tego 11 września 2001 roku – będzie z łatwością przekraczał granice państw narodowych i uderzał w najbardziej czułe elementy infrastruktury świata zachodniego.

Konferencja Gdańska jest dobrą okazją do wystosowania apelu do największych aktorów sceny globalnej, a zwłaszcza do USA, Unii Europejskiej, Japonii, Chin i Rosji, aby podjęły poważną refleksję nad przyszłością zglobalizowanego świata. Ogólne problemy nie respektują granic państw narodowych i nawet najpotężniejsze państwa nie mogą dzisiaj rozwiązać powszechnych wyzwań w pojedynkę, bez współpracy z resztą świata. Wiek XXI będzie albo wiekiem ścisłej współpracy międzynarodowej: rządów i organizacji obywatelskich, albo też stanie się widownią spektakularnej katastrofy o nieodwracalnych skutkach. Wyboru należy dokonać już w dzisiejszych czasach i nie czekać na rozsądek następnych pokoleń.

Bibliografia:

Doorenspleet Renske., Reassessing three waves of democratisation, “World Politics” 2000, nr 52, s. 384 – 406.

Fuchs D., Klingemann H., Eastward Enlargement of the European Union and the Identity of Europe, Wissenschaftszentrum Berlin für Sozialforschung, Berlin 2000.

Fukuyama F., The End of History and the Last Man, The Free Press, New York 1992.

Huntington S. P., Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego, Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza S.A., Warszawa 1997.

Huntington S. P., The Third Wave. Democratization in the Late Twentieth Century, University Of Oklahoma Press, Norman and London 1991.

Jowitt K., A World Without Leninism, (w:) r. O. Slater, B. M. Schultz, S. r. Dorr, Global Transformation and the Third World, Lynne Rienner Publishers, Boulder, Colorado 1993.

Ana Blandiana
Rumunia

Autobiografia – między dwiema Europami

Ana Blandiana (ur. 1942) (Prawdziwe nazwisko: Otilia-Valeria Rusan) rumuńska poetka, eseistka i dysydentka. Jako szefowa Fundacji Academia Civica działa niezwykle aktywnie na rzecz upamiętnienia ruchu oporu oraz ofiar komunizmu. Po Rewolucji Rumuńskiej 1989 roku brała udział w kampanii na rzecz odsunięcia komunistów od władzy oraz popularyzacji społeczeństwa otwartego. Stworzyła Pomnik-Muzeum Ofiar Komunizmu i Ruchu Oporu, w którym mieści się Centrum Studiów nad Komunizmem – jedno z najważniejszych miejsc pamięci w Europie.

Przez dziesiątki lat każda „autobiografia”, oznaczająca coś pośredniego między przesłuchaniem a biogramem, w której należało wymienić pochodzenie burżuazyjne lub proletariackie („właściwe” lub „niewłaściwe” – w ówczesnym języku), przynależność polityczną krewnych (matki, ojca, rodzeństwa, ciotek, wujków, babć, dziadków) do partii innej niż komunistyczna itp. – dzieliła się na dwie części: tę sprzed 23 sierpnia 1944 r. i tę po 23 sierpnia 1944 r. Ostatnie lata przyniosły duże zmiany, gdyż datą podziału pomiędzy dwoma okresami naszego życia nie jest już 23 sierpnia 1944 r., dzień wkroczenia Armii Czerwonej do Rumunii, ale 22 grudnia 1989 r. (data ucieczki Ceauşescu).

I tak przed 22 grudnia 1989 r. byłam pisarką z dorobkiem 24 książek opublikowanych, dwóch spoczywających w szufladzie, trzech zakazanych i z jedną obsesją: by pisać zgodnie z przekonaniami i publikować to, co zostało napisane. Pisanie nie nastręczało trudności, za to publikowanie było o wiele trudniejsze. „Bycie zakazanym” lub „bycie dotkniętym zakazem publikacji” oznaczało, że nazwisko nie mogło się ukazywać w gazetach ani na okładce książki. Wykluczone było nawet cytowanie go w tekście innego autora.

Po raz pierwszy zostałam objęta zakazem z tego prostego powodu, że mój ojciec znalazł się w więzieniu, a potem dwukrotnie zakazywano publikowania mojej twórczości, z powodu moich wierszy. Pierwszy zakaz trwał cztery lata, natomiast trzeci byłby pewnie dożywotni, gdyby nie został przerwany wydarzeniami z 22 grudnia 1989 r. Byłam autorką 24 książek, ale dla publiczności rumuńskiej (a nawet, ośmielam się powiedzieć, dla narodu rumuńskiego) byłam nie tylko autorką książek, ale również – albo przede wszystkim – autorką milczenia. Zanim jeszcze zdobyłam popularność jako pisarka, stałam się znana jako pisarka zakazana. W późniejszym okresie, po wprowadzeniu trzeciego zakazu, obostrzeniom zostały objęte nie tylko moje nowe książki, ale również te poprzednie, znajdujące się w bibliotekach. Zatem ograniczenie to obejmowało nie tylko teraźniejszość i przyszłość, lecz również przeszłość. W społeczeństwie, którego jedynym niedeficytowym towarem było kłamstwo, a jedyną rzeczywistością aparat represji, najmniejszy okruch prawdy osiągał wymiar polityczny, gdyż stawał się formą wolności.

Wszystkie te zakazy zaowocowały przekształceniem mojej osoby, trochę wbrew mej woli, z symbolu pisarki uparcie obstającej przy prawdzie, którą byłam od dziesięcioleci, w symbol o wymiarze politycznym. Porównaniem tym po wydarzeniach z 22 grudnia próbowało manipulować postkomunistyczne kierownictwo, proponując mi stanowisko wiceprzewodniczącej Frontu Ocalenia Narodowego. A kiedy niemal bez zastanowienia, wiedziona zdrowym rozsądkiem odmówiłam, stałam się w oczach nowej władzy swoistą czarną owcą. Skądinąd, co jest paradoksem, wolność słowa spowodowała jego dewaluację. Wolność okazała się bardziej skomplikowana, niż jej brak.

Przez szereg lat była ona dla nas – z większym lub mniejszym powodzeniem – odpowiedzią na terror, ale gdy już wreszcie terror minął, zauważyliśmy z trwogą, że właściwie nie wiemy, co to znaczy „bycie wolnym”. O wiele łatwiej jest bowiem definiować pojęcia przez ich zestawianie z przeciwieństwami, niż przez nadawanie im autonomicznych treści. Współcześni Rumuni są narodem, który nie mając możliwości wzięcia oddechu po pięćdziesięcioleciu komunistycznej opresji, odkrywa ze strachem oblicze dzikiego kapitalizmu, w którym dominuje wciąż ta sama, poddana politycznemu recyklingowi, społeczna mniejszość opierająca się na dawnych strukturach i stosunkach władzy. Budzi to niebezpieczne wrażenie, że cała ta zmiana jest tylko podstępem, polegającym na wymyśleniu większego zła, aby ratować zło dotychczasowe. Z wyjątkiem pewnych szczegółowych różnic, uwaga ta odnosi się zresztą do innych narodów Europy Wschodniej.

Mówię tutaj o „narodach Europy Wschodniej”, ponieważ – co jest oczywiste – nadal istnieją co najmniej dwie Europy. Jedną z nich jest Europa Zachodnia, która przez wieki wyniośle ignorowała wydarzenia rozgrywające się o kilkaset kilometrów od jej granic i która jeszcze dzisiaj nie ma pewności, jak nazywają się kraje bałtyckie i czy Budapeszt jest stolicą Rumunii, czy też Węgier. Natomiast ta druga Europa, na Wschodzie, zawsze marzyła o zbliżeniu i upodobnieniu się do tej pierwszej, idealizując ją właśnie ze względu na niedostępność. Obie te części są nadal wzajemnie sobie obce, nawet jeśli w pierwszym przypadku nieznajomość wynika z niedowartościowania, a w drugim z przeszacowania. W toku wzajemnego poznawania się, za sprawą integracji Europejskiej, pojawia się duże ryzyko rozczarowania – szczególnie u tych, którzy przemieszczają się ze Wschodu na Zachód. Jednak, według mnie, najistotniejszym problemem jest sprawienie, aby ten proces integracji jednoczył nie tylko strategie ekonomiczne lub dyplomatyczne, ale również obsesje. Poza tym, kapitalne znaczenie ma fakt, że po odrzuceniu następstw byłych chorób, Europa Wschodnia może zaproponować Zachodowi spuściznę przeżytego cierpienia, stanowiącą istotne dziedzictwo wszystkich wielkich formacji historycznych.

Z tego też powodu, w ciągu dwudziestu ostatnich lat, moją główną działalnością nie była literatura, którą zresztą nadal tworzę, ale pierwszy Memoriał Ofiar Komunizmu i Opozycji Antykomunistycznej, który jest wielkim muzeum (50 sal), utworzonym pod egidą Rady Europy w byłym stalinowskim więzieniu na terenie Rumunii.

Największym zwycięstwem komunizmu – zwycięstwem, którego znaczenie zostało dramatycznie ujawnione po 1989 roku – były bowiem narodziny człowieka bez pamięci, nowego człowieka, postaci o wypranym mózgu, pozbawionej retrospektywy o własnej przeszłości, o stanie posiadania i o działalności przed nastaniem komunizmu. Pamięć jest świadectwem prawdy, dlatego też ci, którzy zamierzają zniszczyć lub zmanipulować prawdę, muszą tę pierwszą unicestwić. Dekonstrukcja pamięci, będąca zarówno zbrodnią przeciw naturze, jak i przeciw historii, stanowi podstawowe osiągnięcie komunizmu.

Powstanie Memoriału Sighet było dla nas raczej środkiem niż celem samym w sobie. Podjęta przez nas inicjatywa, będąca zarazem rozpaczliwym dążeniem, była sposobem na wskrzeszenie pamięci zbiorowej, gdyż jej niszczenie było jednym z głównych celów komunizmu. Komunizm, w odróżnieniu od wszystkich innych dyktatur i prześladowań w całej historii ludzkości, nie tylko żąda od swych poddanych uległości, ale również czerpania z tego faktu zadowolenia. Jedynie świadomość przeszłości pozwala uchronić się przed upokorzeniem i aberracją, i jest budulcem wszystkich społeczeństw, a kiedy dojdzie do jej zniszczenia – co komunizmowi prawie się udało – społeczeństwo staje się rodzajem bezwolnego i amorficznego stwora. Memoriał Sighet stanowi argument oraz symbol znaczenia i konieczności istnienia pamięci dla społeczeństwa obywatelskiego, bez której lud staje się pospólstwem, a historia opowieścią o wypaczeniu ducha zbiorowości.

Memoriał został zorganizowany w Sighet, które jest małym miastem na północy Rumunii, w pobliżu granicy z Ukrainą, na zgliszczach byłego więzienia politycznego. W latach 1950–1955 więziono tam ponad 200 dygnitarzy, akademików i prałatów (w większości bez wyroku), w ukryciu, w odległości dwóch kilometrów od granicy sowieckiej, co miało uniemożliwić ich uwolnienie w wyniku buntu. Przez pięć lat odosobnienia, 53 spośród 200 więźniów zmarło w wyniku zastosowania reżimu powolnej eksterminacji (więźniowie byli w zaawansowanym wieku, a najstarszy z nich miał 91 lat).

Jedno z często powracających pytań w odniesieniu do Memoriału brzmi następująco: Dlaczego właśnie Sighet, podczas gdy było tyle innych, większych, bardziej znanych, a może nawet straszniejszych więzień? Nasza odpowiedź jest prosta i zawsze brzmiała tak samo: Ponieważ wszystko zaczęło się od Sighet. Ponieważ jest ono miejscem, w którym, z niemal kliniczną wyrazistością, zostały zastosowane i ujawnione procesy i etapy represji, które, aby mogły być rzeczywiście skuteczne, musiały przede wszystkim zniszczyć elity. Sighet to miejsce, w którym, rozpoczęła się eksterminacja elit politycznych, kulturalnych, religijnych, ale także społecznych, zawodowych i moralnych. To właśnie w tu profilaktycznie odcięto od reszty społeczeństwa jego najwyższą warstwę, niezależnie od jej natury, eliminując w ten sposób jakąkolwiek możliwość odbudowania społeczeństwa obywatelskiego.

W 1993 r. złożyliśmy w Radzie Europy projekt przekształcenia tego więzienia w międzynarodową instytucję na rzecz zachowania pamięci o komunistycznej represji, który to projekt Rada Europy zgodziła się objąć swoim patronatem. W 1997 r. Parlament Rumunii uznał Memoriał za „kompleks o znaczeniu narodowym”, przyznając mu coroczne dofinansowanie.

Jednakże najtrudniejszym etapem było stworzenie naukowej metody przekształcenia więziennych cel w sale muzealne. Zrealizowaliśmy blisko 3000 godzin nagrań historii mówionej (część zdeponowano w Instytucie Hoovera w Stanford – w Kalifornii). Zorganizowaliśmy w Sighet 10 sympozjów przedstawiających w sposób przekrojowy 45 lat komunizmu (kolekcja „Z annałów Sighet” obejmuje 7000 stron tekstu – rozpraw naukowych lub osobistych wspomnień). Z kolei tysiące dokumentów pisanych opublikowaliśmy w ramach innej kolekcji zatytułowanej „Dokumenty”. W kolekcji Biblioteka Sighet zawarte zostały dalsze tysiące stron analiz i wspomnień. Dzięki 19-20 seminariom opracowaliśmy przekrój poszczególnych tematów ujętych w chronologię wydarzeń. Nasz ostatni projekt, wciąż w toku, stawia sobie za cel zrealizowanie Spisu populacji obozowej w latach 1945-1989, z wykorzystaniem narzędzi badawczych z dziedziny statystyki oraz socjologii, na podstawie 93000 kart więziennych znajdujących się obecnie w archiwach Memoriału.

Jeżeli chodzi o Muzeum, to zostało ono w całości zinformatyzowane, a w jego wyposażeniu znajdują się płyty CD z zapisami historii mówionej. Zwiedzający mają możliwość przeczytania dokumentów, obejrzenia zdjęć, wysłuchania zarejestrowanych wspomnień, a tym samym przyswojenia sobie swoistego obrazu holograficznego, pokazującego mechanizmy funkcjonowania nienawiści klasowej i łamania najbardziej elementarnych praw człowieka. Nienawiści, która stała się siłą sprawczą historii.

Zresztą nienawiść i fanatyzm utrzymują się mimo zniknięcia instytucjonalnych form, które zapewniały im tak intensywny rozwój. Choć komunizm zniknął jako system, nie zniknął jako zbiór metod i sposobów myślenia i w związku z tym analiza jego natury jest procesem służącym zarówno przeszłości, jak i przyszłości. Wystarczy mieć świadomość, że członkowie organizacji terrorystycznych w latach sześćdziesiątych, siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ubiegłego wieku szkolili się w obozach i ośrodkach usytuowanych w krajach Europy Wschodniej oraz posługiwali się bronią czechosłowacką i sowiecką, aby zrozumieć, że badanie komunizmu i jego metod, może być pojmowane również jako inteligentne narzędzie do zrozumienia i rozwiązywania problemów współczesności.

W ten właśnie sposób w ciągu ostatnich dwunastu lat nasz projekt przyczynił się, dzięki Szkole Letniej, której rektorem jest Stéphane Courtois, do otwarcia na przyszłość, uzupełniając poszukiwanie i prezentację prawdy, o środki przekazu skierowane do przyszłych pokoleń. Dlatego też Memoriał Sighet, którego zwieńczeniem jest Szkoła Letnia, stanowi miejsce i sposób, za pomocą którego współcześni młodzi ludzie, niedoświadczeni życiem w ponurym cieniu minionych patologii, mogą dowiedzieć się tego, czego nie mogli dowiedzieć się od własnych rodziców: kim są, jako rezultat genetyki historii, i kim mogą się stać jako kowale własnego losu. Dzięki Szkole Letniej Muzeum Memoriału stało się tworem żywym, instytucją pamięci będącą w organicznym ruchu, przekazującą nowym pokoleniom prawdy, bez których nie można posuwać się naprzód.

Miarą osiągnięć Muzeum jest liczba zwiedzających oraz pozostawione przez nich wpisy w księgach gości, z których wyłania się przejmujące poczucie zaskoczenia, świadectwo przeżytych emocji i wdzięczności za dostarczone informacje. Muszę przyznać, że taki właśnie był nasz zamiar. Chodziło o uniknięcie opowiadania o historii w duchu sensacji, a mogliśmy tak uczynić, i byłoby to o wiele łatwiejsze! Zamiast tego skupiliśmy się na tym by przekonywać i wzruszać. Posługujemy się powagą dokumentu, fotografią, statystyką, osobistym wspomnieniem, a nawet obecnością kilku dzieł sztuki bardziej sugestywnych i subtelniejszych, niż dane naukowe, by ukazać wymiar cierpienia, które jest prawdziwym tworzywem pracy badawczej.

Na wielu kartach zapisanych przez naszych gości zawarte są kierowane do nas sugestie. Oto jeden z przykładów mających wpływ na tworzenie muzeum: czeska delegacja pod przewodnictwem Pani Petruski Sustrovej, byłej rzeczniczki „Karty 77”, zaproponowała, aby Memoriał otworzył odrębne sale poświęcone poszczególnym krajom Europy Wschodniej. W chwili obecnej istnieje już, przygotowana przez Instytut Polski, sala Solidarności. Istnieje też inna sala dedykowana Praskiej Wiośnie oraz inwazji na Czechosłowację w 1968 r. Z kolei we współpracy z Instytutem Historii Rewolucji Węgierskiej 1956 roku w Budapeszcie stworzono salę, upamiętniającą to wydarzenie. Dwie inne sale zostały poświęcone rewolcie 1953 r. i budowie muru berlińskiego, jak również wielkim sowieckim dysydentom z lat siedemdziesiątych. (W tym miejscu chciałabym podkreślić istnienie szczególnie bliskich relacji, które utrzymywaliśmy przez cały czas z Fundacją Centrum Solidarności i z panem Bogdanem Lisem, który wielokrotnie występował z wykładami w Szkole Memoriału). Ponadto, w wyniku pewnych sugestii i w ramach nawiązanej współpracy, Memoriał gościł wystawy czasowe z Polski, Republiki Mołdawii, Republiki Czeskiej; zorganizowaliśmy wystawę objazdową, która odwiedziła do tej pory dziesięć miast niemieckich (inauguracji dokonał Dr Joachim Gauck we Frankfurcie w 1999 r., odwiedziła ona Tybingę, Hamburg, Monachium, Dortmund, Berlin, Düsseldorf, Augsburg, Heidelberg, Kolonię). W 2007 r. wystawę otwarto w Paryżu. Ponadto wystawa na temat Zimnej Wojny, której wernisaż odbył się w lipcu 2006 r. w Sighet, przekształciła się w wystawę objazdową i w ciągu lata 2007 r. można ją było oglądać na Węgrzech, w Polsce, w Niemczech i Republice Czeskiej.

Słynna wypowiedź, przypisywana generałowi de Gaulle’owi, wyraża myśl, że Europa rozciąga się od Atlantyku po Ural, ale Boże nas broń, aby rozciągała się od Uralu po Atlantyk. Z geograficznego punktu widzenia Europa Wschodnia sytuuje się pośrodku tej przestrzeni. Istnieje nawet legenda, według której gdzieś na północy Rumunii, znajduje się słupek wyznaczający środek Europy (mam jednak świadomość tego, że podobne legendy istnieją w Polsce i w Republice Czeskiej). Jednakże to, co stanowi środek pewnego obszaru w podręcznikach geografii, staje się peryferią w potocznym rozumieniu, zgodnie z którym Europa kończy się na granicy Niemiec. Nasze miejsce w Europie – to punkt geometryczny pomiędzy upartym dążeniem do spełnienia naszego odwiecznego marzenia o integracji a realnością prawdy, w której historia jest przede wszystkim geografią.

Nie ulega wątpliwości, że ludzkość przeżywa obecnie kryzys. Ale czy można powiedzieć, że istniał jakikolwiek moment w jej długiej historii, nienaznaczony kryzysem? Z etymologicznego punktu widzenia, w antycznej grece, słowo „kryzys” pochodzi od czasownika krinein oznaczającego osądzać, analizować. Zarówno w przeszłości, jak i teraz, poddajemy samych siebie osądowi i analizujemy nasze kolejne kroki. Doznanie uczucia ostrego kryzysu wiąże się obecnie z faktem, że czas stracił już cierpliwość, a my wszyscy wpadliśmy w tryb niezdrowego przyspieszenia, które upodabnia nas do rolnika ze słynnej chińskiej bajki, który ciągnął rośliny za liście, aby te rosły szybciej. Szybciej, ale w jakim kierunku? I w jakim celu?

Jeżeli sytuacja będzie rozwijać się wzdłuż linii wytyczonych na początku tego wieku, za pięćdziesiąt lat Europa stanie się najbardziej zglobalizowanym kontynentem na świecie – czymś w rodzaju wieży Babel, gdzie wszyscy będą mówić w języku angielskim, od którego Szekspir będzie przewracał się w grobie, i gdzie nikt nie będzie się czuł jak u siebie. Jedni dlatego, że ich dom zmieni się nie do poznania, a inni dlatego, że mimo poprawności politycznej (zastępującej zarazem religię i inkwizycję), zawsze znajdzie się sposób, aby uświadomić im, że to nie jest ich dom. Oczywistym jest, że przeżywamy na nowo epokę wielkiej wędrówki ludów, której miejscem docelowym jest nasz kontynent, a przyczyną pragnienie osiągnięcia wyższych standardów życia. Historia będzie nadal obracać się ze Wschodu na Zachód, a Europa stanie się po raz kolejny tyglem, z którego wyłoni się nowy etap dziejów.

W coraz bardziej zglobalizowanym świecie, kontynuując swe pisarskie powołanie i będąc tłumaczoną na coraz więcej języków (45 książek przełożonych na 23 języki), wykorzystuję, jako główne tworzywo twórcze, cierpienia pięciu dekad komunizmu oraz bolesnego ostatniego dwudziestolecia, w którym nastąpiło przejście od jednego do drugiego ustroju, od jednej do drugiej Europy.

Pozostaje mi wyrazić nadzieję, że miłość, jako siła sprawcza życia i sztuki, będzie nadal zwyciężać nad nienawiścią – siłą sprawczą historii i śmierci. A przede wszystkim pozostaje nam głęboka wiara, że wszystkie trudności, cierpienia i dramaty stanowią dziedzictwo, które może nas wzbogacić, nawet – według słów pewnego teologa – w czasie, gdy na Zachodzie ogłoszono śmierć Boga, a na Wschodzie zamordowany został okrutnie człowiek. Któż może stwierdzić, kogo trudniej jest wskrzesić – Boga czy człowieka?

Dr hab. Włodzimierz Marciniak
Polska

Wydarzenia 1989 roku w perspektywie porównawczej

Dr hab. Włodzimierz Marciniak (ur. w 1954) Jest politologiem, sowietologiem i dyplomatą. Pracownik naukowy (od 1980) Szkoły Głównej Planowania i Statystyki (od 1991 Szkoły Głównej Handlowej), prodziekan Wydziału Ekonomiczno-Społecznego SGH (1991-1992) a także Radca handlowy w Ambasadzie RP w Rosji (1992-1997). Stopień doktora habilitowanego nauk humanistycznych w zakresie nauk o polityce uzyskał w Instytucie Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk (2001) gdzie obecnie jest kierownikiem Zakładu Porównawczych Badań Postsowieckich. Od 2008 roku jest członkiem Polsko-Rosyjskiej Grupy do spraw Trudnych

Upadek reżimów komunistycznych w Europie Środkowo-Wschodniej był niezwykle ważnym wydarzeniem w dziejach całego kontynentu. Kładł on kres istnieniu we wschodniej części Europy totalitarnych systemów komunistycznych, a co za tym idzie geopolitycznemu podziałowi kontynentu na dwa przeciwstawne bloki polityczno-wojskowe. Upadek komunizmu w Europie Środkowo-Wschodniej określiły trzy grupy przyczyn. Po pierwsze – głęboki kryzys gospodarczy, polityczny i wojskowy imperium sowieckiego. Wojska sowieckie stacjonujące w Czechosłowacji, NRD, Polsce i na Węgrzech nie interweniowały zbrojnie w toku wydarzeń 1989 roku. Po drugie – kryzys legitymizacji panowania i kryzys sterowności we wszystkich państwach komunistycznych, który powodował podziały w obrębie nomenklatury i wzrost masowej aktywności społecznej. Po trzecie – rosnąca zależność gospodarcza imperium od systemu światowego, wyrażająca się chociażby w surowcowej orientacji eksportu, szybko rosnącym zadłużeniu i zacofaniu technologicznym. Zależność gospodarcza imperium od systemu światowego powodowała, że demokratyzacja i reformy rynkowe wydawały się być najlepszym możliwym wyjściem z kryzysu, a to wymagało demontażu reżimu komunistycznego. Z drugiej zaś strony upadek komunizmu sam przez się nie likwidował bardzo istotnych różnic pomiędzy wschodem a zachodem kontynentu, które wynikały z różnego tempa, zasięgu i głębokości procesu modernizacji.

Zmiana reżimu politycznego nie jest w dziejach wydarzeniem nadzwyczajnym. W ciągu pierwszych pięćdziesięciu lat po II wojnie światowej (1946–1996) odnotowano 133 przypadki zmiany reżimu politycznego, zarówno od autorytaryzmu w stronę demokracji, jak i w kierunku przeciwnym – od demokracji do autorytaryzmu. Najbardziej bogate pod tym względem jest doświadczenie dwóch kontynentów – Ameryki Łacińskiej i Afryki, gdzie bardzo często zmiana reżimu nosiła zbrojny charakter. Doświadczenie przechodzenia od autorytaryzmu do demokracji uogólnione zostało w postaci teorii tranzycji politycznej, która początkowo opisywała doświadczenie rozmontowania reżimów autorytarnych i konsolidacji demokracji w niektórych krajach Ameryki Łacińskiej i Europy Południowej, a po 1989 roku zaczęto jej używać do badania przemian ustrojowych w Europie Środkowo-Wschodniej.

Tranzycja polityczna zakłada przede wszystkim, że w społeczeństwie zachowany jest consensus narodowy, gdyż większość obywateli nie kwestionuje swojej przynależności do narodowej wspólnoty politycznej. W samym procesie tranzycji można wymienić kilka najważniejszych momentów – podjęcie decyzji o przeprowadzeniu wyborów rywalizacyjnych, a następnie odbycie pierwszych wyborów rywalizacyjnych. O powodzeniu tranzycji świadczy pierwsza alternacja władzy oraz „konsolidacja” demokratycznych reguł gry. Z tego ogólnego schematu nie wynika, że wszędzie i zawsze tranzycja przebiegała w identyczny sposób. Bliższa analiza wydarzeń 1989 roku pokazuje, że w każdym europejskim kraju bloku sowieckiego tranzycja przebiegała w inny sposób i można mówić o całej grupie środkowo-europejskich sposobów (wariantów) przechodzenia do demokracji, chociaż trzeba wskazać na kilka cech wspólnych takich jak, pokojowy charakter przemian, duża rola nowych ruchów społecznych działających bez przemocy, częste, chociaż nie powszechne, wykorzystywanie mechanizmu „okrągłego stołu” i duża rola elit społecznych w procesie dokonywania zmian.

Cechą specyficzną tranzycji politycznej w Polsce, na tle innych krajów bloku sowieckiego, było istnienie zorganizowanej i względnie masowej opozycji, obejmującej robotników przedsiębiorstw państwowych, zrzeszonych w nielegalnym związku zawodowym Solidarność. Narastający kryzys gospodarczy i brak perspektyw jego przezwyciężenia w obrębie imperium sowieckiego spowodował, że komuniści zaczęli dążyć do głębszego zintegrowania PRL z systemem światowym przy jednoczesnym zachowaniu władzy politycznej. Początkowe próby włączenia wybranych grup opozycyjnych w koncesjonowany dialog polityczny zakończyły się niepowodzeniem. W tej sytuacji komuniści zaczęli realizować strategię reformatorsko-kooptacyjną, której cały czas towarzyszyła ograniczona presja społeczna. Latem 1988 roku rozpoczęły się rozmowy ministra spraw wewnętrznych Czesława Kiszczaka z przewodniczącym Solidarności Lechem Wałęsą, których efektem było uruchomienie mechanizmu „okrągłego stołu”. Doprowadziło to do przeprowadzenia 4 czerwca 1989 roku wyborów powszechnych do dwóch izba parlamentu, przypominających wybory „kurialne”, jakie odbywały się w wielu krajach europejskich w schyłkowym okresie absolutyzmu.

Wyłoniony w ten sposób dwuizbowy parlament dokonał wyboru prezydenta, którym został przywódca partii komunistycznej Wojciech Jaruzelski. W następnej kolejności został 12 września 1989 roku utworzony koalicyjny rząd Tadeusza Mazowieckiego. Powszechne wybory prezydenckie, wygrane przez legendarnego lidera Solidarności Lecha Wałęsę, odbyły się 25 listopada (pierwsza tura) i 9 grudnia (druga tura) 1990 roku, a pierwsze w pełni demokratyczne wybory parlamentarne zostały przeprowadzone 27 października 1991 roku. Można więc uznać, że wybory 1989 roku miały dwojaki skutek: z jednej strony nastąpiło znaczne rozszerzenie uczestnictwa politycznego, a z drugiej strony został uruchomiony mechanizm konkurencji politycznej i wyborczej rotacji władzy. Niezależnie od tego, jakie partie wygrywały w kolejnych latach wybory, polityczna konkurencja zawsze toczyła się w formie partyjnej rywalizacji. Podobny mechanizm ukształtował się też w pozostałych krajach Europy Środkowo-Wschodniej niezależnie od tego, czy partie polityczne powstawały w oparciu o sieci społeczne nielegalnej lub półlegalnej opozycji, czy też w oparciu o strukturę aparatu dawnych partii komunistycznych.

Doświadczenie węgierskie różni się od polskiego tym, że nie było tam silnego nacisku oddolnego, ale znacznie trudniejsza była sytuacja gospodarcza – dług państwowy porównywalny był z wielkością PKB. Powodowało to znacznie silniejszą presję w obozie komunistycznym na przeprowadzenie reform gospodarczych zgodnych z ideologią „monetarystyczną”, a co za tym idzie presją na kooptację opozycji do systemu politycznego. Zmiany nabrały tempa, gdy w 1988 roku zmuszony został do odejścia wieloletni sekretarz generalny Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej János Kádár, a jego miejsce zajął Károly Grósz. Z drugiej zaś strony masowe niezadowolenie społeczne wyrażały przede wszystkim grupy elitarne, które wiosną 1989 roku zwołały opozycyjny okrągły stół. 13 czerwca w ramach trójkątnego stołu rozpoczęły się rozmowy komunistów z opozycją, które zakończyły się 18 września umową o przeprowadzeniu wolnych wyborów. W tym wypadku możemy mówić o typowo elitarnym porozumieniu, umożliwiającym pokojowy demontaż reżimu komunistycznego. Wybory 25 marca 1990 roku wygrała opozycja, która utworzyła rząd kierowany przez Józsefa Antalla. Kilka miesięcy później parlament wybrał prezydentem Árpáda Göncza.

W Czechosłowacji w grudniu 1987 roku po objęciu stanowiska pierwszego sekretarza przez Miloša Jakeš a rozpoczęto próby jednoczesnego doskonalenia mechanizmu centralnego planowania i przezwyciężania samoizolacji. Zwiększenie uzależnienia gospodarczego od krajów zachodnich wykorzystywane było przez reżim komunistyczny do wzmocnienia własnej pozycji, także względem Związku Sowieckiego. W 1988 roku odbyły się demonstracje w dwudziestą rocznicę inwazji i w siedemdziesiątą rocznicę powstania republiki. Rodzące się niezadowolenie społeczne wykorzystane zostało bardziej do rozgrywki wewnątrzpartyjnej, niż do kooptacji opozycji do systemu. Radykalizacja nastrojów doprowadziła do manifestacji studenckiej 17 listopada 1989 roku, która zapoczątkowała aksamitną rewolucję. Mobilizacja społeczna nosiła krótkotrwały charakter, ale przebieg wydarzeń w Czechosłowacji w największym stopniu przypominał klasyczne rewolucje – masowe demonstracje, starcia z policją, negocjacje opozycjonistów z komunistami, zapowiedź strajku generalnego, mityng jako centralna forma aktywności politycznej. Pod wpływem tych wydarzeń premier Ladislav Adamec podał się do dymisji, a prezydent Gustáv Husák utworzył rząd przejściowy Mariána Čalfy, który przygotował wolne wybory. Następnie Husák ustąpił 10 grudnia 1989 roku z urzędu prezydenta, a jego miejsce zajął Václav Havel. Wolne wybory parlamentarne odbyły się w czerwcu 1990 roku.

Również w NRD zmiany zaczęły się od przezwyciężania samoizolacji politycznej i gospodarczej oraz wzrostu zadłużenia. Polityka ta miała wzmocnić ekipę Ericha Honeckera, w obliczu zmian dokonujących się w Związku Sowieckim. Od wiosny 1989 roku zaczęły narastać protesty społeczne, a latem rozpoczął się masowy eksodus obywateli NRD na Zachód. 18 października 1989 stanowisko pierwszego sekretarza objął Egon Krenz, który zaczął politykę stopniowych zmian. Kolejne fale demonstracji wymusiły jego dymisję, a wydarzenia w NRD poprzez analogię z Wiosną Ludów zaczęto nazywać rewolucją. 13 listopada na czele rządu stanął Hans Modrow, który początkowo zapowiedział demokratyczną przebudowę socjalizmu, ale już w grudniu zaakceptował rekomendacje okrągłego stołu i zgodził się na przeprowadzenie wolnych wyborów, które odbyły się w 18 marca 1990 roku. Przyspieszony rozpad NRD bardzo szybko doprowadził do zjednoczenia Niemiec – najpierw w postaci unii monetarnej (1 lipca), a następnie formalnego zjednoczenia (3 października 1990 roku).

W Bułgarii komuniści, kierując się zmianą sytuacji międzynarodowej i inspiracją Moskwy, postanowili wyprzedzić bieg wydarzeń. 10 listopada 1989 roku odsunięty został od władzy wieloletni przywódca Todor Żiwkow, a jego miejsce zajął Petyr Mładenow. Celem zamachu stanu było wyłącznie obalenie dyktatora i zachowanie reżimu politycznego. Pod wpływem doświadczenia rumuńskiego komuniści bułgarscy podjęli rozmowy ze słabą opozycją w ramach okrągłego stołu, a pierwsze wolne wybory w czerwcu 1990 roku wygrali komuniści. W wyniku żywiołowych protestów opozycji prezydent Mładenow podał się do dymisji, a Zgromadzenie Narodowe wybrało na ten urząd Żeliu Żelewa, przywódcę opozycyjnego Sojuszu Sił Demokratycznych. W kolejnych wyborach w 1991 roku Sojusz Sił Demokratycznych zdobył najwięcej głosów, ale nie uzyskał większości w parlamencie, natomiast prezydent Żelew potwierdził swój mandat w głosowaniu powszechnym w 1992 roku. Przykład Bułgarii dobrze pokazuje, jak duże znaczenie w Europie Środkowo-Wschodniej miał czynnik geopolityczny – rozpad imperium. Zmiana reżimu politycznego w prowincjach imperium ściśle związana była z procesem ich włączania się w system światowy.

W Rumunii zmiana władzy nastąpiła także w obrębie komunistycznej nomenklatury. Część nomenklatury wykorzystała masowe protesty i demonstracje uliczne do odsunięcia od władzy Nicolae Ceauşescu. 15 listopada 1989 roku rozpoczęły się protesty w Braşov, które ogarnęły inne regiony kraju, a po miesiącu dotarły do Bukaresztu. Wybuch niezadowolenia społecznego i masowy bunt przerodził się w rewolucję. Armia odmówiła poparcia dyktatorowi i doszło do walk pomiędzy siłami zbrojnymi a policją polityczną. W rezultacie starć zbrojnych Nicolae Ceauşescu został rozstrzelany, a władzę przejęła część dawnej nomenklatury komunistycznej, która utworzyła Front Ocalenia Narodowego. Tymczasowym prezydentem został przywódca frontu Ion Iliescu. Komuniści wykorzystali słabość opozycji i wygrali wybory parlamentarne i prezydenckie w 1990 roku. Rumuńska Partia Socjaldemokratyczna, która powstała w wyniku przekształcenia Frontu Ocalenia Narodowego, wygrała wybory parlamentarne w 1992 roku. Iliescu utrzymał się u władzy przez siedem lat, aż do wyborów w 1996 roku, gdy prezydentem został lider Konwencji Demokratycznej Emil Constantinescu. Iliescu ponownie powrócił do władzy w 2000 roku. Zmiana reżimu politycznego w Rumunii przypominała krwawe zamachy stanu znane z doświadczenia niektórych państw Ameryki Łacińskiej i Afryki, a jej rezultaty zbliżone były do mechanizmu demokracji ludowej.

Istotną cechą zmiany reżimu politycznego w Rumunii było świadome odwoływanie się komunistów do tradycyjnej semantyki rewolucji z charakterystycznymi dla niej pojęciami ludu, woli ludu, i organizacji rewolucyjnej wyrażającej i realizującej tę wolę. W Rumunii pojawił się też spór na temat oceny wydarzeń 1989 roku. Zwolennicy Iliescu widzieli w nich „rewolucję prawdziwą”, gdy zaś przeciwnicy dostrzegali „rewolucję fałszywą” lub „rewolucję skradzioną”.

Mitologia rewolucji, chociaż nie zajmuje centralnego miejsca w dyskusjach społecznych, jest dosyć ważna dla zrozumienia konsekwencji zmiany reżimów politycznych w 1989 roku. Timothy Garton Ash, opisując wydarzenia 1989 roku, bodajże jako pierwszy, sięgnął po termin rewolucja, wyraźnie odróżniając rewolucję w Czechosłowacji, NRD i Rumunii, od rewolucji, czyli odgórnej zmiany w Polsce i na Węgrzech. Otworzyło to debatę, w której Charles Tilly twierdził, że jesień narodów 1989 roku przypominała klasyczne rewolucje europejskie pomimo braku przemocy, bazy klasowej, utopijnej wizji społecznej i oporu klasy odsuwanej od władzy[56]. Dlatego często dla tych wydarzeń rezerwuje się pojęcia „rewolucja aksamitna”, „rewolucja pokojowa”, „rewolucja reglamentowana”[57], „rewolucja negocjowana”[58], „cicha rewolucja”[59] i „smutna rewolucja” oraz „rewolucja samoograniczająca się” w odniesieniu do Solidarności lat 1980-81[60] lub „rewolucja odgórna”[61]. Wszystkie te określenia wskazują na brak w wydarzeniach 1989 roku patosu nowości, który Hannah Arendt, pod wpływem toposu Wielkiej Rewolucji, uważała za cechę każdej rewolucji. Tylko wtedy, gdy patos nowości wiąże się z ideą wolności, możemy – zdaniem Arendt – mówić o rewolucji[62]. Dopiero na tym tle istotne znaczenie uzyskuje mit „zdradzonej rewolucji”, „ukradzionej rewolucji” lub „zaprzepaszczonej rewolucji”[63]. W Europie Środkowo-Wschodniej mit rewolucji stanowi, z jednej strony odpowiedź na utratę ciągłości i poczucie chaosu, które cechuje postkomunizm, a z drugiej strony wyraża tęsknotę za czasem utraconym, gdy w scenografii karnawałowego placu rodziło się poczucie jedności realnej wspólnoty politycznej, opartej na wyzwoleniu od panujących stosunków i ideologii. W Polsce tęsknota za rewolucyjnym karnawałem Solidarności, niespełniona w 1989 roku, odezwała się już kilka razy. Chociażby w okresie „pomarańczowej rewolucji” lub w postaci postulatu „rewolucji moralnej”. Ambiwalentny mit rewolucji uzmysławia nam bezalternatywność, status quo postkomunizmu, ale w postaci mitu „rewolucji zdradzonej”, stale obecnego w tradycji lewicowej, przywraca nadzieję na kolejną fazę rewolucji.

„Samoograniczająca się rewolucja” miała prowadzić do stworzenia enklaw wolności poza strukturami imperium. Dlatego posługiwała się językiem „antypolityki”, czego najlepszym przykładem były niezależne i samorządne związki zawodowe w Polsce. Ruchy opozycyjne i dysydenckie w bloku sowieckim wyróżniały się dyskursem o prawach człowieka i dyskursem społeczeństwa obywatelskiego. Dlatego niespodziewany tryumf w tej części świata ideologii neoliberalnaj wraz z monetarną polityką gospodarczą i teorią tranzycji politycznej stanowił duże zaskoczenie. „Antypolitykę” niespodziewanie zastąpiła „postpolityka” z jej koncepcją władzy sprawowanej z oddali za pomocą procedur dostosowujących się do współczesnych wymogów cywilizacyjnych i reguł gospodarki rynkowej. Towarzyszyło temu odrzucenie wszelkich koncepcji trzeciej drogi obecnych jeszcze w programie wyborczym polskiej opozycji antykomunistycznej w 1989 roku. Leszek Balcerowicz, Václav Klaus, Jegor Gajdar, i inni „postpolityczni” reformatorzy chcieli powrotu po latach eksperymentowania do normalnego i naturalnego systemu gospodarki rynkowej. Liberalny dogmatyzm, który decydował o sile reformatorów, zachowywał na poziomie głębszych struktur myślenia marksistowską filozofię historii, tylko z odmiennym finałem. Historyczny konflikt pomiędzy trzema formacjami – feudalizmem, kapitalizmem i socjalizmem, miał się zakończyć ostatecznym tryumfem kapitalizmu i powrotem krajów socjalistycznych na naturalną ścieżkę rozwoju[64]. Z tego punktu widzenia niezwykle charakterystyczna była książka Gajdara pod wielce znamiennym tytułem „Państwo a ewolucja”[65], stanowiąca manifest marksizmu à rebours. Kilka lat później bliski współpracownik Gajdara, Władimir Mau opublikował we współautorstwie z Iriną Starodubrowską dzieło „Wielkie rewolucje. Od Cromwella do Putina”[66], nawiązujące do naturalnej teorii rewolucji Crane’a Brintona. Mau i Starodubrowskaja traktują rewolucję jako mechanizm transformacji systemowej przebiegający w warunkach słabego państwa, niezdolnego do kierowania procesami społecznymi i gospodarczymi. Najważniejszymi przejawami słabości państwa są niekończące się procesy inflacyjne i systematyczna redystrybucja własności. Rewolucja przebiega przez następujące fazy: walka rewolucjonistów z elitą władzy; walka umiarkowanych z radykałami zakończona dyktaturą tych ostatnich; skupienie władzy w rękach silnej jednostki, a następnie udana restauracja. Rosyjskich autorów najbardziej interesował długotrwały okres postrewolucyjnej niestabilności, wynikający z braku konsensu narodowego, stanowiącego warunek udanej tranzycji reżimu politycznego. W schemacie Mau i Starodubrowskiej po okresie rewolucji następuje, trwająca dziesięć – piętnaście lat faza żywiołowej koncentracji władzy. Po jej zakończeniu rozpoczyna się długi okres niestabilności, rozpoczynający drugi cykl rewolucyjny. Koncepcja ta może stanowić interesujący punkt wyjścia do rozważań nad historią Rosji z punktu widzenia teorii cykli rewolucyjnych. W tym miejscu interesujące są tylko dwa wnioski. Po pierwsze, przemiany końca lat osiemdziesiątych w Związku Sowieckim doprowadziły do długotrwałego braku konsensu narodowego, co falsyfikuje teorię tranzycji politycznej. Po drugie, problem wtórnych rewolucji, dobrze opisany w marksistowskiej literaturze politycznej, stanowić może dobry klucz do zrozumienia obecnej fazy koncentracji władzy w Rosji.

Reformy polityczne w Związku Sowieckim rozpoczęły się pod koniec lat osiemdziesiątych z pewnym wyprzedzeniem w stosunku do pozostałych państw bloku sowieckiego. Przyczyny podjęcia reform były podobne jak w Polsce, NRD czy na Węgrzech – fiasko prób wzmocnienia centralnego planowania („przyspieszenie”), uzależnienie gospodarki sowieckiej od systemu światowego (dramatyczne załamanie się cen ropy naftowej w 1985 roku i wzrost kosztów obsługi długu zagranicznego). W wypadku Związku Sowieckiego istotne znaczenie miała też „rewolucja wojskowa”. W latach 1987-88 kryzys gospodarczy zaczął przekształcać się w trzy kryzysy strukturalne, które Gajdar określił jako: kryzys lojalności prowincji imperium, kryzys lojalności ludności oraz kryzys lojalności aparatu represji.

Kryzys lojalności prowincji imperium przebiegał w sposób wynikający z geopolitycznej struktury imperium sowieckiego, którego centrum stanowiła partia komunistyczna, pierwszy krąg imperialny – rosyjska republika związkowa, drugi krąg imperialny – pozostałe republiki związkowe, trzeci krąg imperialny – państwa socjalistyczne. Początek zmian systemowych w Europie Środkowo-Wschodniej możemy datować na lata 1987-88. Również w tym samym czasie rozpoczęły się konflikty pomiędzy republikami a Związkiem Sowieckim wokół koncepcji republikańskiego rozrachunku gospodarczego, a w sierpniu 1987 roku obchodzona była rocznica paktu Ribbentrop-Mołotow. 16 listopada 1988 roku Rada Najwyższa Estonii przyjęła deklarację o suwerenności państwowej w ramach Związku Sowieckiego, przewidującą prymat prawa republikańskiego nad związkowym. W 1989 roku takie deklaracje przyjęły Litwa, Łotwa, Armenia, Gruzja i Azerbejdżan, a w 1990 roku – Rosja, Mołdawia, Białoruś i Ukraina. W tym czasie deklaracje o niepodległości przyjęły Litwa, Łotwa, Armenia i Gruzja.

Kryzys lojalności ludności wynikał przede wszystkim z kryzysu zaopatrzenia, deficytu budżetowego, inflacji i zamrożenia wkładów oszczędnościowych. W 1987 roku zalegalizowano prywatną działalność gospodarczą oraz zwiększono samodzielność przedsiębiorstw państwowych. Pogłębiający się kryzys gospodarczy powodował coraz bardziej masowe akcje protestacyjne, aż do powszechnych strajków politycznych wiosną 1991 roku.

Kryzys lojalności aparatu represji wynikał z „rewolucji wojskowej” oraz spadku finansowania przemysłu zbrojeniowego. W lutym 1988 roku rozpoczęło się wycofywanie wojsk sowieckich z Afganistanu i w tym samym czasie rozpoczęła się dyskusja na temat planów konwersji przemysłu zbrojeniowego. Kryzys lojalności aparatu represji posiadał zasadnicze znaczenie dla partii komunistycznej ze względu na systemową pamięć o nielegalnym pochodzeniu władzy sowieckiej i kluczowym znaczeniu przemocy dla jej zachowania. Z tego punktu widzenia rzuca się w oczy wstrzemięźliwość komunistów w stosowaniu przemocy. Ta zasadnicza nowość, nie tylko w historii komunizmu, ale także w historii rewolucji, po raz pierwszy ujawniła się właśnie w toku „aksamitnych rewolucji” 1989 roku, a następnie powtórzyła się w Związku Sowieckim w sierpniu 1991 roku oraz w toku „kolorowych rewolucji” w Gruzji i na Ukrainie. W wypadku użycia siły zwycięża nie ten, kto dysponuje większymi zasobami, ale ten, kto gotów jest do poświęcenia w imię ponadindywidualnych celów. Brak tego poświęcenia w sierpniu 1991 roku świadczył o tym, że rządząca jeszcze formalnie partia komunistyczna nie była podmiotem (suwerenem) stanu wyjątkowego. Wstrzemięźliwość aparatu represji zapewniła w Związku Sowieckim/Rosji trwałość przynajmniej dwóch instytucji totalitarnych – aparatu represji i aparatu propagandowego, które z czasem sformułowały ideę suwerennej demokracji, wyrażającą ich dominującą pozycję w społeczeństwie.

Kryzysowi suwerenności starał się zapobiec Michaił Gorbaczow, inicjując latem 1989 roku reformę polityczną. W grudniu 1988 roku, po głodowej śmierci Anatolija Marczenki w więzieniu w Czystopolu, zwolniono więźniów politycznych i zmieniono kodeks karny. W tym samym czasie wprowadzono zmiany do konstytucji, zgodnie z którymi najwyższym organem władzy państwowej miał być Zjazd Deputowanych Ludowych, który powoływał do życia dwa inne organy władzy – Radę Najwyższą oraz Przewodniczącego Rady Najwyższej, a od marca 1990 roku prezydenta Związku Sowieckiego. Wybory deputowanych ludowych odbyły się w marcu 1989 roku, gdy w Polsce toczyły się jeszcze obrady okrągłego stołu. 2/3 deputowanych było wybieranych w okręgach wyborczych, a 1/3 była wyłaniana przez organizacje społeczne (partię komunistyczną, komsomoł, związki zawodowe i inne). Przeciętnie o jeden mandat ubiegało się dwóch kandydatów, ale były okręgi, w których wybór nosił bezalternatywny charakter. Skutki wyborów deputowanych ludowych były dwojakie. Po pierwsze, inaugurowały one mechanizm konkurencji politycznej, który utrwalił się rok później w toku republikańskich wyborów parlamentarnych wiosną 1990 roku. Po drugie, zjazd deputowanych ludowych zalegalizował nowy organ władzy państwowej, wybierając w marcu 1990 roku Gorbaczowa na stanowisko prezydenta Związku Sowieckiego.

Natychmiast po wyborze na to stanowisko Gorbaczow zaczął rozszerzać swoją władzę sięgając po uprawnienia nadzwyczajne. Później proces ten powtórzył Borys Jelcyn już w granicach Federacji Rosyjskiej. Po wyborze Gorbaczowa pojawił się pomysł utworzenia urzędów prezydentów republik, który stanowił uwieńczenie procesu ich suwerenizacji. Tak więc w Związku Sowieckim i w jego republikach zamiast mechanizmu partyjnej rywalizacji politycznej pojawił się fenomen rywalizacji pomiędzy suwerennymi państwami, a imperium oraz pomiędzy prezydentami, a zgromadzeniami ustawodawczymi. W rezultacie partie polityczne zaczęły zanikać, uczestnictwo polityczne zaczęło się kurczyć, a miejsce kluczowe w systemie politycznym zaczęła zajmować prezydentura plebiscytarna.

W Europie pierwsze plebiscytarne wybory prezydenckie odbyły się we Francji 10 grudnia 1848 roku i wygrał je Ludwik Bonaparte dzięki głosom chłopów i robotników. Stanowić to miało zdaniem Karola Marksa dowód, na niemożność pogodzenia socjalizmu z demokracją i konieczność wprowadzenia dyktatury proletariatu. Na początku XX wieku Max Weber proponował wprowadzenie w Rosji prezydentury plebiscytarnej, w celu przezwyciężenia kryzysu modernizacji i kryzysu legitymizacji w imperium Romanowów. Pomysł ten został zrealizowany pod koniec stulecia, w celu uniezależnienia Borysa Jelcyna od zjazdu deputowanych ludowych. Wygrał on pierwsze w Rosji wybory prezydenckie 12 czerwca 1991 roku. Od tej pory zawsze wybory wygrywał urzędujący prezydent, pełniący obowiązki prezydenta lub oficjalnie wyznaczony następca. Federacja Rosyjska stanowi unikalne w skali europejskiej państwo, w którym nigdy od 1991 roku nie dokonała się alternacja władzy. Jeśli więc zmiany 1989 roku doprowadziły w Europie Środkowo-Wschodniej do ukształtowania się systemów politycznych, w których realizowane są zasady podziału i rotacji władzy, to w Rosji powstał system bezalternatywnych rządów prezydenta. Co ciekawe linia oddzielająca obszary dominacji odmiennych systemów politycznych w przybliżeniu pokrywa się w Europie Wschodniej z zachodnią granicą Związku Sowieckiego z 1939 roku. W Mołdawii i na Ukrainie doszło już do alternacji władzy, a na Białorusi w pierwszych wyborach prezydenckich wygrał przedstawiciel opozycji i dopiero później system polityczny zaczął zmierzać w kierunku bezalternatywnych rządów prezydenta.

Burzliwe wydarzenia 1989 roku w Europie Wschodniej dały początek głębokim zmianom politycznym, gospodarczym i społecznym, ale zasięg i obszar tych zmian pokrywa się z geopolityczną strukturą kręgów imperialnych.

[56] Por.: Ch. Tilly, Rewolucje europejskie 1492-1922, Krąg – Wolumen, Warszawa 1997, s. 300.

[57] Por.: A. Dudek, Reglamentowana rewolucja, Arcana, Kraków 2004.

[58] Por.: L. Bruszt, 1989: The Negotiated Revolution in Hungary, „Social Research” 1990, t. 57, nr 2.

[59] Por.: A. Arato, Revolution and Restoration. (w:) Ch. Bryant, E. Mokrzycki, The new great transformation? Change and Continuity in East Central Europe, Routledge, London 1994, s. 103.

[60] Por.: J. Staniszkis, Poland’s Self-Limiting Revolution, Princeton University Press, Princeton 1984.

[61] Por.: J. Staniszkis, Postkomunizm, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2001, s. 7.

[62] Por.: H. Arendt, O rewolucji, Czytelnik, Warszawa 2003, s. 38.

[63] Por. A. Arato, op. cit., s. 105.

[64] Por.: B. Ackerman, Przyszłość rewolucji liberalnej, Oficyna Naukowa, Warszawa 1996, s. 39.

[65] Por.: J. Gajdar, Gosudarstwo i ewolucucyja, Jewrazija, Moskwa 1995.

[66] Por.: I. Starodubrowskaja, W. Mau, Wielikije riewolucyi. Ot Kromwela do Putina, Wagrius, Moskwa 2001.

Prof. Georges Mink
Francja

1989–2009: zapobiec rywalizacji w gronie zwycięzców

Prof. Georges Mink (ur. 1946) Dyrektor badań w Instytucie Nauk Społecznych i Politycznych paryskiego Centrum Badań Naukowych (CNRS). Jest specjalistą w dziedzinie systemów politycznych i społecznych Europy Środkowej i Wschodniej. W latach 1987-1990 – pracował w Dyrekcji Obserwacji Socjologicznych Europy Wschodniej i Związku Radzieckiego, następnie specjalista w tematyce społeczeństw postkomunistycznych w CNRS i profesor nauk społecznych na Uniwersytecie Paris X. Jedne z ważniejszych publikacji jego autorstwa to: Pologne: une société en dissidence (1978), Vie et mort du bloc soviétique (1997) oraz Europe et ses passés douloureux (2007). Odznaczony Krzyżem Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej za wkład w rozwój stosunków polsko-francuskich.

W opisach roku 1989, roku rewolucji i zburzenia radzieckiego totalitaryzmu, z zadziwiającą łatwością na myśl przychodzi metafora, mówiąca o przewracających się kolejno kostkach domina. A przecież jest to skojarzenie mylące, ponieważ wszystko zaczęło się od oszukańczego pokera, który następnie przekształcił się w partię chów, by dopiero na końcu upodobnić się do efektu domina.

Warto kolejny raz przypomnieć wydarzenia roku 1989, by uchronić historię przed kuglarskimi sztuczkami i przed wypaczeniem jej rocznicowego wizerunku.

Już sam kalendarz zdarzeń jest bardzo wymowny. Wszystko zaczyna się 6 lutego od polskiego Okrągłego Stołu, a kończy podpisaniem historycznego kompromisu pomiędzy negocjatorami ze strony rządowej i przedstawicielami opozycji w dniu 5 kwietnia 1989 r. Polacy uzyskują legalizację związku zawodowego Solidarność, częściowo wolne wybory do parlamentu (Sejmu) i całkowicie wolne do Senatu, a także niepodlegający cenzurze dziennik „Gazetę Wyborczą”. Później, następują dwie odsłony Okrągłego Stołu na Węgrzech – w marcu 1989 r. i w okresie od czerwca do września 1989 r. Węgrzy, przekonani o braku reakcji strony radzieckiej, chcą czegoś więcej i w końcu uzyskują: wolne wybory i referendum, w wyniku którego prezydentem kraju zostaje przedstawiciel opozycji, pisarz Árpád Göncz. Czechosłowacki Okrągły Stół (a dokładniej stoły) odbywa się między 26 listopada i 9 grudnia 1989, przy czym opozycjoniści ograniczają pole negocjacji do wymiany kadr politycznych, utworzenia niekomunistycznego rządu, stanowiska prezydenta kraju dla Václava Havla i funkcji przewodniczącego Zgromadzenia Federalnego dla Alexandra Dubčeka. W NRD negocjacje rozpoczęły się 7 grudnia 1989 r., po obaleniu muru berlińskiego, ale bardzo szybko na pierwszy plan wysuwa się proces zjednoczenia Niemiec. Symbolika stołu traci na znaczeniu – bieg wydarzeń sprawia, że formuła ta staje się w dużej mierze przeżytkiem. Podczas gdy w Rumunii miejsce negocjacji zajmuje pospiesznie wymierzona sprawiedliwość, już tylko Bułgaria, względnie późno, organizuje okrągły stół z prawdziwego zdarzenia, którego obrady rozpoczynają się z dniem 3 stycznia 1990 r.

Polski Okrągły Stół, jako odbywający się najwcześniej, obraduje w klimacie niepewności związanych z kontekstem jego powstania. Wraz z postępem obrad argument o prawdopodobnym rozwiązaniu siłowym, ulega powolnej erozji. Partyjni konserwatyści tracą grunt nie tylko z powodu braku reakcji, ale przede wszystkim ze względu na przyzwolenie wyrażone przez samego Gorbaczowa. Generał Jaruzelski, główny inspirator negocjacji w Polsce ze strony komunistycznej powie później: Zdaniem Gorbaczowa, wynik polskiego Okrągłego Stołu mógł działać uspokajająco na innych przywódców Europy Wschodniej wykazując, że można współpracować z siłami opozycyjnymi nie doprowadzając do białego terroru.

Polacy dopiero przecierają szlak, a na rozwianie podejrzliwości potrzeba czasu. Nic nie jest jeszcze przesądzone. Uwarunkowania te zasługują na przypomnienie, gdyż uzmysławiają poznawcze ograniczenia dla śmiałości i strategii protagonistów. W połowie lat 80-tych panuje nastrój pesymizmu. Teorie o nieuniknionej radzieckiej normalizacji są częstsze niż rozważania na temat końca komunizmu. I to pomimo gorbaczowizmu, który ma trudności, aby uchodzić za coś innego niż kolejny podstęp komunizmu. Czy ktoś pamięta jeszcze słowa Jeana-François Revela, który w bestsellerze „Jak giną demokracje” stwierdził, że demokracja będzie kiedyś postrzegana jako epizod na szlaku dziejów, przerywnik, który na naszych oczach dobiega swego końca? I czy trzeba przypominać, że Henry Kissinger pojechał do Moskwy w momencie, gdy polscy komuniści doznawali srogiej porażki, aby zaproponować, jako antidotum na finlandyzację niektórych krajów Europy Środkowej, obietnicę USA, że nie podejmą próby wciągnięcia ich w amerykańską orbitę? Prezydent Bush senior, podróżujący w tym samym 1989 roku do Polski i na Węgry, także myślał w kategoriach scenariusza nakreślonego przez komunistów, którym proponowano model „władzy o dwóch głowach”.

W ten oto sposób rozwój wydarzeń w Polsce miał kapitalne znaczenie dla „informowania” innych. Przykład płynący z Polski zapewniał dopływ informacji, odbierając skuteczność argumentom przemawiającym za ewentualnością użycia siły. Już w kwietniu polskie negocjacje miały piorunujący skutek, ponieważ pokazały krajom ościennym, że wolność związkowa, pluralizm związkowy, swoboda zrzeszania się, są dopuszczalne. Do tego dołączyło odkrycie, że możliwe jest istnienie niezależnego dziennika („Gazeta Wyborcza”). W czerwcu przyjęto do wiadomości nie tylko możliwość organizacji wyborów, trochę bardziej wolnych niż zazwyczaj, ale przede wszystkim fakt, że opozycja może je wygrać, a ponadto, że władza będzie musiała taki wynik tolerować. 4 czerwca, dokładnie w dniu wyborczego zwycięstwa Solidarności, konserwatywni komuniści z Europy Środkowej wiążą jeszcze nadzieje z chińską alternatywą, patrząc, jak czołgi miażdżą na placu Tiananmen ruch reformatorski. Jednakże nie ma drogi powrotu.

Śmiałe posunięcia, które później nastąpią, mają swe źródło w Warszawie. We wrześniu rozlega się najważniejszy sygnał. Niekomunistyczny premier, Tadeusz Mazowiecki, podejmuje się objęcia rządów w otoczeniu charakteryzującym się nadal dużymi wpływami sowieckimi. W ten sposób wachlarz możliwości poszerza się wraz z upływem czasu, a uczestnicy sceny politycznej w Europie Środkowej i Wschodniej radykalizują się.

Już od kilku lat toczy się wśród byłych „bratnich krajów”, mniej lub bardziej widoczna, rywalizacja o to, który z nich był największą ofiarą dziejowych zawieruch lub który z nich pokonał komunizm. W 2006 roku Węgrzy przypomnieli o rocznicy powstania w Budapeszcie. Rok 2008 należał do Czechów, którzy upamiętnili monachijską zdradę z 1938 r. dokonaną przez kraje Zachodu, komunistyczny pucz w lutym 1948 r., klęskę Praskiej Wiosny w 1968 r. Poland First to Fight – to slogan przyjęty przez polski rząd, mający udaremnić zakusy tych, którzy odmawiają Polsce zasług. Tę rywalizację na gruncie rocznicowym wspiera dyplomacja historyczna. Wszystko wskazuje na to, że współzawodnictwo będzie szczególnie ostre w roku 2009, co trudno pogodzić z polityką Unii Europejskiej, dążącej do osiągnięcia konsensu w dziedzinie pamięci historycznej. Jest to jednak opłacalne i zrozumieli to doskonale politycy, którzy przekształcają się w przedsiębiorców od obchodów rocznicowych.

Jakkolwiek należy przyznać, że Polakom przysługuje palma pierwszeństwa i uznać fakt, że byli przykładem dla innych, niemniej jednak warto byłoby się zastanowić, czy obchody nie powinny mieć charakteru uniwersalnego. Rozpad haniebnego systemu miał przecież wymiar ogólnoświatowy.

Prof. dr hab. Jadwiga Staniszkis
Polska

Kilka uwag o komunizmie, Solidarności, postkomunizmie i zapominaniu

Prof. dr hab. Jadwiga Staniszkis (ur. 1942) Jest socjologiem i politologiem, członkiem Polskiej Akademii Nauk oraz profesorem Uniwersytetu Warszawskiego. W 1968 była więziona za udział w protestach studenckich i została usunięta z uniwersytetu, gdzie pracowała jako asystentka. Pracując jako nauczycielka w szkole pielęgniarskiej obroniła doktorat w 1971 roku oraz uzyskała habilitacje w 1978. Do pracy w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego została przywrócona w 1981. Od tego również roku była członkiem Komisji Ekspertów Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego. Po zawarciu porozumień sierpniowych i utworzeniu NSZZ Solidarność doradzała związkowcom. Po wprowadzeniu stanu wojennego wykładała we Wszechnicy Solidarności i publikowała w prasie podziemnej. Odznaczona Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (w 2006r.).

Komunizm, który pamiętam, w jego już autorytarnej, „łagodniejszej” fazie określanej mianem „represywnej tolerancji” (z jej „regulacją przez kryzysy”[67], nawet bunt przemieniającą w – niezamierzone – wspólnictwo w reprodukowaniu reżimu) już nie tak często, jak wcześniej, mordował ludzi. Ale zawsze – jak dawniej – starał się eksploatować ich najgorsze cechy i słabość, aby wymusić współudział ofiar w niszczeniu ich własnej podmiotowości moralnej. Czas mojej młodości padającej na post-stalinizm, hipokryzję gomułszczyzny i demoralizację okresu Gierka) z ich rytuałami samokrytyki[68] i wyznaczania sobie kary (co stawało się mimowolnym uznaniem racji prześladowców), z przesłuchaniami, w których nie notowano pytań, żeby na czytających je później osobach stworzyć wrażenie, iż delikwent spontanicznie sypał, dla wielu kojarzą się jednak dziś przede wszystkim z masowym awansem społecznym i siermiężnym konsumpcjonizmem. Ale ja wciąż pamiętam tamto, selektywne używanie represji (często odwrotnie proporcjonalne do realnego zaangażowania), mające na celu niszczenie solidarności i zaufania. I wpychanie człowieka w kulturę gestu – aby zachować czyste ręce, w środowiskowe nisze zastępujące systemową wolność i – w brak odpowiedzialności (bo społeczeństwo nie miało na nic realnego wpływu). Paradoksalnie dziś, gdy jesteśmy wolni (i często bezradni wobec kwadratury koła budowania kapitalizmu i demokracji w warunkach zaawansowanej globalizacji) tamten brak odpowiedzialności wydaje się luksusem, za który czasem, nie do końca świadomie, tęsknimy.

Komunizm, który pamiętam, był systemem przewidywalnym, nudnym i stanowiącym pułapkę także dla komunistycznej nomenklatury. Bo pełnia władzy nad ludźmi nie oznaczała realnej kontroli nad procesami materialnymi, i to już na poziomie języka. Jak pokazałam w „Ontologii socjalizmu”[69], komunizm był „pozorem” w znaczeniu, jaki temu terminowi nadał Hegel w „Nauce logiki”. Realny komunizm był bowiem czymś innym, niż o sobie zakładał w swojej ideologicznej „rzeczywistości założeniowej” i do końca pozostał nierozpoznany dla samego siebie[70]. Nie mógł bowiem odrzucić owych założeń (i płynącego z nich języka), bo ujawniłoby to nagi absurd i siłę jako jedyny fundament władzy, zniszczyło wewnętrzny system komunikowania się w aparacie i wewnętrzne – odwołujące się do owych założeń, wyznaczniki „racjonalności” poszczególnych instytucji.

Komunizm jest dziś szybko zapominany, a wiedza o nim – nieprzekazywana młodemu pokoleniu (chyba, że w formie burleski a la „Miś” Barei). Jednym z powodów jest zbiorowe nieczyste sumienie tych, którzy przez to przeszli.

Ale zapominany jest także moment – chwilowego – oczyszczenia. Czyli – piękne święto Solidarności, z buntem w imię godności i konfliktem między władzą a społeczeństwem (jakże celnie!) wyrażonym przede wszystkim w kategoriach moralnych, a nie tylko – politycznych czy materialnych. Ta gwałtowna, podjęta w Sierpniu 1980 r. i mobilizująca miliony, próba odzyskania godności rozpoczęła się, jak setki wcześniejszych strajków, od żądań ekonomicznych. Ale potem, w drugiej fazie, gdy ryzykowano już w imię wartości (czyli solidarności z załogami zakładów, gdzie wcześniejsze porozumienia zostały zerwane), dokonał się przełom. Doświadczenie moralne (ryzyko w imię wartości) stało się równocześnie doświadczeniem poznawczym. A kategorie etyczne: „dobro”-„zło”, „prawda”-„kłamstwo”, zostały uaktywnione do roli języka publicznego.

To w tym języku określono oś konfliktu, odpowiadając na własne wykluczenie z rządzenia, wykluczeniem komunistycznego aparatu z domeny racji moralnej (co zresztą, przez odwołanie się do mitu, tworzyło surrealistyczne podobieństwo między walczącymi ze sobą stronami). Ale równocześnie właśnie to odwołanie się do mitu „dobra” walczącego ze „złem” decydowało o „rewolucyjnym” charakterze Solidarności. Czyniło bowiem komunikację, „politykowanie” (i kooptację) niemożliwym.

To w tym języku wyrażono też w 1980 roku wizję „gospodarki etycznej” i solidarnościową anty-polityczną utopię (z państwem i społeczeństwem obywającymi się bez pośrednictwa polityki, bo operującymi według tego samego systemu wartości).

To w tym języku wreszcie próbowano prowadzić w latach 80 szczególną rewolucję kulturalną z Wszechnicą Solidarności, z wykładami w halach fabrycznych i kościołach, mającymi za zadanie nie tylko przywrócenia prawdy o własnej historii. Chodziło także o zasypanie boleśnie przeżywanego przez robotników (i pomagającego komunistom w manipulowanie nimi) dystansu kulturowego związanego z ograniczonym kodem językowym[71].

To święto Solidarności zakończył stan wojenny. Przyjęty wtedy przez komunistów model represji miał na celu przede wszystkim niszczenie w ludziach Solidarności (głównie zresztą w środowiskach robotniczych, gdzie żarliwość moralna, płynąca z odzyskanej godności i zdolności powiedzenia „nie” była największa)[72], przekonania o własnej racji moralnej. A tym samym – niszczenie fundamentu solidarnościowego „mówienia wartościami”.

Koniec komunizmu przyszedł dopiero po latach, gdy mit Solidarności został już skutecznie skorodowany. Strajki 1988 roku to był już tylko, częściowo prowokowany, pastisz mający pokazać betonowi partyjnemu wartość Wałęsy jako gwaranta spokoju. Wartość, dodajmy bezcenną dla reżymu, ze względu na pogłębiający się kryzys ekonomiczny, ale też już rodzący się wtedy „polityczny kapitalizm”.

Doświadczenie Solidarności jest dziś zapomniane (i trudne do przekazania młodemu pokoleniu) w podobnym stopniu, jak sam komunizm – choć z innych powodów. Gdy zniknął mit racji moralnej, zniknął również język, w którym ludzie przeżywali doświadczenie Solidarności. Najpierw – na skutek łamania ludzi w stanie wojennym, potem – przez pierwsze lata transformacji, mijające się radykalnie z solidarnościową utopią i pokazujące, że uwłaszczony aparat komunistyczny de facto jest wygranym, a wielkoprzemysłowa klasa robotnicza – głównym przegranym. Wróciło – znane z lat poprzednich – milczenie i trudność wyrażenia zbiorowego doświadczenia. Tym razem nie ze względu na ideologiczny pozór (w którym uciemiężony robotnik, do którego władza strzelała był prezentowany jako panujący proletariusz), ale przez złożoność nowego świata sieci i miękkiej „przemocy strukturalnej”[73], wnoszonej przez globalną logikę. Pękło też poczucie wspólnoty tak dominujące w latach 80. A za to rozpoczął się – w masowej skali – proces uczenia się „racjonalności formalnej” (innej – niż kluczowa dla Solidarności – „racjonalność substancjalna”). I, co najważniejsze, rozpoczął się przyspieszony proces indywidualizacji. W sytuacji szokującego na początku „opuszczenia przez państwo”, ludzie – w masowej skali uczyli się liczyć tylko na siebie. Było to konieczne ze względu na postępujące skomercjalizowanie państwa poprzez sieć agend i funduszy celowych, mających realizować dotychczasowe jego zadania via rynek, a – najczęściej – służących klientelistycznej, partyjniackiej redystrybucji środków publicznych. To właśnie owa indywidualizacja i wzmocnienie więzi rodzinnych pozwala dziś – w dobie kryzysu – zachować wiarę we własną zdolność przetrwania w każdych warunkach. Ale to za mało, by dokonać modernizacyjnego skoku w zbiorowej skali.

Obalenie komunizmu w Europie Wschodniej wiązało się ze zmianą kierunku (i typu) zależności. Udział w autarkicznym, nastawionym na militaryzację bloku sowieckim, z jego politycznie ugruntowaną zależnością, zastąpiło otwarcie na nierówną konkurencję z kapitałem globalnym. Jak pokazuje raport „The Economist”[74], cena była wysoka. Region krajów postkomunistycznych jako całość odzyskał swój poziom produkcji z 1989 roku dopiero w 2006 roku. W roku 2009 powinien ten poziom przekroczyć o 25%, ale kryzys czyni tę prognozę wysoce wątpliwą. Rozwinięte kraje Europy poszły w tym czasie dalej: według tego samego raportu w 2009 roku stosunek przeciętnego dochodu na głowę w krajach postkomunistycznych do przeciętnego dochodu w UE 15 będzie nieco gorszy, niż w 1989.

Dziś, gdy globalny kryzys rujnuje kruchy model „rozwoju zależnego” w krajach postkomunistycznych, wyraźnie widać i bezradność państwa i słabość krajowego kapitału. Już przed kryzysem widoczne były w postkomunistycznych gospodarkach skutki nierównego współzawodnictwa z globalnym kapitałem (w tym szczególnie – finansowym). Odzyskaniu wolności towarzyszyła – niestety – de-industrializacja i de-technizacja. Przejęcie przez firmy zagraniczne co nowocześniejszych zakładów z okresu komunizmu, wycięło też ich lokalnych kooperantów. Wyspowe wprowadzania nowych technologii nie podniosło ogólnego poziomu. Na odwrót – „zależny” charakter rozwoju zmniejszył ilość krajowych ośrodków badawczych w przemyśle. Obecnie, wraz ze zwijaniem się globalizacji (w związku z kryzysem), obserwujemy w tych krajach przyspieszone wycofywanie się kapitału, ograniczanie aktywności kredytowej przez zagraniczne banki, zamykanie montowni i centrów logistycznych. To nie tylko unieruchamia w regionie czynniki produkcji, ale grozi trwałym, strukturalnym regresem. Nie ma już bowiem szans powrotu do względnej autonomii i „kompletności” postkomunistycznych gospodarek. Po kryzysie struktura gospodarcza tych krajów będzie jeszcze mniej kompatybilna z rozwiniętymi krajami i nie posiadająca zdolności akumulacji kapitału dla samodzielnego rozwoju. Uzyskanie, utraconej w fazie „zależnego rozwoju”, systemowości (np. uniezależnienie się od nadmiernego importu kooperacyjnego, produkującego trwały deficyt obrotów bieżących), może dokonać się głównie za cenę technologicznego i strukturalnego regresu i silniejszego oparcia się na szarej strefie.

Zmienia się również – w sposób niekorzystny dla krajów postkomunistycznych – sama Unia Europejska. Obserwowany bowiem obecnie w UE odwrót – pod presją globalnego kryzysu – od sieciowej metody regulowania procesów i powrót do formuły hierarchicznej, jest dla tych krajów bardzo niebezpieczny. Były premier Czech, Topolanek, wspomniał nawet o nowej „żelaznej kurtynie”. Chodzi nie tylko o wycofywanie się z post-polityki (której ukoronowaniem był, nie ratyfikowany, Traktat Lizboński) i wracanie do polityki rozumianej jako walka o przywództwo prowadzona przez państwa narodowe. Wystarczyło osłabienie nacisku na „moment wspólnotowy” (i ograniczenie znaczenia Komisji Europejskiej), aby nastąpił powrót do płaszczyzny międzyrządowej jako głównego pola podejmowania decyzji. Płaszczyzny, na której podzielona – także ze względu na współzawodnictwo w ramach „rozwoju zależnego” – Europa Środkowo-Wschodnia, nie ma szans. Zasada „elastyczności” w ramach Unii zaczęła się przekształcać w trwałą regionalizację (z otwarcie wyrażanymi konfliktami) i politykę „różnych prędkości”, marginalizującą kraje postkomunistyczne. Odbudowuje się system regionalnych hegemonów, pełniących – po osłabieniu Komisji – rolę politycznych gwarantów stosunków zewnętrznych, w których agendy Unii są wypierane przez konsorcja firm. My w tym mechanizmie nie odgrywamy większej roli.

Wracając do niedawnej historii, należy podkreślić, że prawdziwym końcem komunizmu (w sensie przekroczenia krytycznej masy instytucjonalnych przekształceń, dyskretnych powiązań i interesów, czyniących powrót do komunizmu już niemożliwym) był dopiero, szczęśliwie nieudany, moskiewski pucz Janajewa w sierpniu 1991 roku. Z konsekwencjami w postaci lawinowego rozpadu Imperium i wycofaniem się wojsk sowieckich z Niemiec Wschodnich i Europy Środkowej.

Jednak kluczowe dla tego ostatniego akordu były trzy procesy wcześniejsze. Po pierwsze – tzw. „rewolucja wojskowa”[75]. Inaczej – gorący koniec Zimnej Wojny (ostatnie lata dekady 70-tych – aż do 1985 roku, gdy Gromyko ogłosił w Wiedniu, w 30-tą rocznicę neutralizacji Austrii, możliwość podobnego wariantu dla Europy Środkowej). Rozpoczęło to pierestrojkę Gorbaczowa, jako PR tej polityki i – przede wszystkim – negocjacje na linii Moskwa – Waszyngton. Podziały na tym tle w moskiewskiej elicie władzy i negocjacje z Zachodem doprowadziły do zwinięcia tzw. zewnętrznego imperium. Gdy ów proces zaczął zagrażać imperium wewnętrznemu, doszło właśnie do puczu. Ci sami, którzy wcześniej poparli Gorbaczowa, po klęsce puczu znaleźli się w więzieniu: m.in. Kriuczkow, szef KGB, który w latach 1989-90 brał udział w formowaniu pierwszych rządów postkomunistycznych, decydując, który odłam opozycji jest „konstruktywny”.

Zmiany okazały się nieodwracalne także ze względu na drugi mechanizm, tzw. kapitalizm polityczny. Zintensyfikowane od połowy lat 80, masowe uwłaszczanie się komunistycznej nomenklatury nasiliło się jeszcze na początku transformacji. Proces ten wytworzył – nieistniejący w  Solidarności – silny, ekonomiczny interes w prywatyzacji. Solidarność stała się jego gwarantem, a oni beneficjentami. Mechanizm kapitalizmu politycznego rozwijał się zgodnie z prognozą prof. Dawidowa[76], który – jako specjalista od zależności (w Ameryce Łacińskiej) celnie przewidział jakie będą instytucjonalne formy „rozwoju zależnego”. Przede wszystkim – odgórnie tworzona klasa kapitalistyczna, krótka faza liberalnego, wolnorynkowego kapitalizmu i szybkie przejście do formuły wysoce skoncentrowanego (wręcz oligarchicznego w Rosji) modelu, z wiodącą rolą kapitału finansowego. Stąd próba opanowania przez nomenklaturę sfery finansów. Próba, która nie wytrzymała współzawodnictwa z kapitałem globalnym: już w połowie lat 90 kapitaliści polityczni w większości stali się rentierami, odsprzedając swoje udziały. Potem pojawiła się nowa, jeszcze bardziej marnotrawna, formuła – kapitalizm sektora publicznego, żerujący na komercjalizacji finansów publicznych. Wcześniejsza forma – też nieetyczna – umożliwiła chociaż płynne „redeployment” zasobów z czasów komunizmu, ułatwiając de facto wejście w struktury „rozwoju zależnego”.

Obie te formy pogłębiły jeszcze, zasygnalizowane wcześniej, koszty zmiany kierunku (i typu) zależności, gdy zdeformowane przez komunizm gospodarki zostały otwarte na – nierówne – współzawodnictwo, stając się zasobem dla kapitalizmu globalnego.

Kluczowy był wreszcie, opisywany wcześniej, fenomen Solidarności. Paradoksalnie, na początku transformacji już nie tyle jako wehikuł „rewolucji moralnej” i mobilizacji ale – jako gwarant stabilizacji i – demobilizacji. Być może gdyby w Polsce zastosowano amerykański model demokracji, z silnym ładunkiem wspólnotowości (ale też indywidualizmu), naciskiem na samorządność „politycznego społeczeństwa” i aspekt moralny, los Solidarności byłby inny. Zastosowany jednak model „obywatelstwa” w formule liberalnej, a nie – republikańskiej, odwołujący się do abstrakcyjnych praw, a nie – do wspólnoty, mijał się z solidarnościową utopią. Późniejsze próby republikanizmu okazały się już karykaturą.

Bilans opisywanych tu procesów jest, mimo tonu goryczy w moim eseju, zdecydowanie pozytywny. Popełniono błędy, ale ogólny kierunek „rozwoju zależnego” był w znacznym stopniu nieuchronny. A błędy popełniali ludzie, którzy mieli odwagę wziąć na siebie ciężar odpowiedzialności i nie mnie ich krytykować, bo ja takiego ciężaru nie podjęłam.

Transformacji towarzyszyło stopniowe wygasanie roli dziedzictwa komunistycznego i wzrastanie roli logiki globalnej oraz mechanizmów związanych z europejską integracją. Kluczowe stały się instytucje. Dostrzegliśmy też wagę naszego dziedzictwa kulturowego. To samo bowiem, co ułatwiło wyartykułowanie solidarnościowej rewolucji wokół haseł godności ludzkiej i sprawiedliwości, musi dziś zmierzyć się ze światem synkretyzmu w świecie wartości, ekonomii norm i ograniczenia podejścia prawnonaturalnego. Suwerenność przekształca się w samoorganizację w polu wyznaczonym przez ściśle określone warunki brzegowe, zaczerpnięte z różnych systemów etycznych. Trudno funkcjonować w takiej realności, gdy we własnej tradycji intelektualnej nie ma się nominalistycznej fazy odkrywania autonomii formy i liberalnej, lockowskiej formuły wolności jako sytuacji poznawczej. Często też, szczególnie w warunkach kryzysu, jesteśmy traktowani jako zasób a nie jako partner.

Powinniśmy być jednak dumni z siebie i – przede wszystkim – pamiętać. I o tym, czym był komunizm. I – o  Solidarności. Temu właśnie miał służyć mój głos w panelu.

[67] Patrz: Jadwiga Staniszkis, „Poland: Self-Limiting Revolution” (Princeton Univ. Press 1985).

[68] Choćby – rytuał przeprosin na stadionie w Radomiu (po wydarzeniach 1976 roku), gdy sfingowana delegacja robotników przepraszała Gierka, a zastraszeni i upokorzeni robotnicy, spędzeni na stadion, milczeli. Również – konwersacja Gierka ze strajkującymi w Stoczni (styczeń ‘71), w cyniczny sposób wykorzystująca nierówność w sferze kompetencji językowych. Pisałam o tym w „Poland: Self-Limiting ...” op. cit.

[69] Wyd. polskie, Wyd. Krąg, 1989. Wydanie angielskie, Oxford – Clarendon Press 1993.

[70] Nawet, gdy komunizm się kończył – i rozwiązano PZPR, komuniści nie mogli określić, co spowodowało upadek komunizmu: czy był on „przedwczesny”, czy wdrożono „za dużo” czy „za mało” komunistycznych instytucji. Pisałam o tym nurcie dyskusji w „The Dynamics of Breakthrough In Eastern Europe” (California Univ. Press, 1991).

[71] O roli kompetencji językowych w sytuacji protestu patrz „Poland: Self-Limiting ...” op. cit.

[72] Patrz mój tekst w podziemnej Krytyce „Trzy lata po Sierpniu”, 1983.

[73] O przemocy strukturalnej pisałam we „Władzy globalizacji”, Scholar 2003.

[74] The World in 2009, str. 50 (January 2009).

[75] O „rewolucji wojskowej” patrz Jadwiga Staniszkis „Postkomunizm: próba opisu” wyd. Słowo-Obraz-Terytoria 2001. Także, „Post-Communism: the Emerging Enigma” ISP PAN 1999.

[76] Koncepcja Dawidowa w rozdziale o ewolucji epistemologii kontroli (w „Postkomunizm... op. cit.).

Ołeś Szewczenko
Ukraina

Ukraina otrząsa się z brudu okupacji

Ołeś Szewczenko (ur. 1940) Dziennikarz, działacz ruchu narodowo – wyzwoleńczego. Pracował w kołchozie, studiował na uczelni technicznej w Kijowie, był elektrykiem. W latach 60. był uczestnikiem protestów studenckich przeciwko dyskryminacji języka ukraińskiego. W roku 1976 został tajnym członkiem Ukraińskiej Grupy Helsińskiej kontaktującej się z Moskiewską Grupą Helsińską. W roku 1980 został aresztowany podczas pobytu w szpitalu. W trakcie przesłuchań wielokrotnie bity, więziony w karcerze a następnie zesłany do Kazachstanu. Po zmianie władz w Moskwie zwolniony z zesłania w roku 1987. W 1988 roku został wybrany szefem Ukraińskiej Grupy Helsińskiej. W latach 1990 – 1994 deputowany do Rady Najwyższej Ukrainy. Szef Ukraińskiego Prawosławnego Bractwa Andrzeja Apostoła.

Analizując dzieje narodu ukraińskiego w ostatnim tysiącleciu dostrzegamy pewien proces: od politycznego, ekonomicznego i kulturalnego rozkwitu w postaci Rusi Kijowskiej, rozwiniętego państwa europejskiego, poprzez stopniowy spadek potęgi państwa Kijowskiego w kolejnych stuleciach, odrodzenie państwowości w formie chrześcijańsko-kozackiego Hetmanatu, aż po tragiczne przeobrażenie Ukrainy w pozbawioną praw kolonię Imperium Moskiewskiego pod koniec XVII wieku.

Pierwsza wojna światowa i demokratyczna rewolucja w lutym 1917 roku w Rosji (przypomnijmy, że na początku XVIII wieku – za panowania cara Piotra І – Moskwa zapożyczyła od Ukrainy nazwę Ruś i zaczęła mianować się nie Moskowią, lecz Rosją) zmieniły geopolityczny kształt Europy. Ukraińcy odrodzili swą państwowość w postaci Ukraińskiej Republiki Ludowej i drugiego Hetmanatu. Jednak przewrót bolszewicki w październiku 1917 roku i przejęcie władzy w Petersburgu przez rewolucjonistów na czele z Leninem doprowadziły do zbrojnej okupacji Ukrainy i długotrwałego zniewolenia Ukraińców przez Imperium Rosyjskie pod czerwonym sztandarem ideologii komunistycznej.

Okupanci rosyjscy widzieli w narodzie ukraińskim przeszkodę dla swobodnego wykorzystywania niezwykłych bogactw naturalnych znajdujących się na jego terytorium i planowo usuwali tę przeszkodę poprzez przymusową kolektywizację, masowe rozstrzeliwania, przesiedlenia setek tysięcy Ukraińców na Syberię. Straszliwą zbrodnią przeciwko ludzkości był wielki głód na Ukrainie w latach 1932–1933, zaaranżowany i przeprowadzony pod baczną kontrolą władz moskiewskich. Ta zbrodnia ludobójstwa pozbawiła życia ponad 10 milionów Ukraińców. Ogółem, w okresie pokoju, moskiewskie władze uśmierciły na Ukrainie pięć razy więcej Ukraińców, niż zginęło ich w czasie II wojny światowej.

Pierwszym przebłyskiem nadziei dla zniewolonych narodów ZSRR było zerwanie przez Nikitę Chruszczowa z kultem Stalina na 22. Zjeździe KPZR. Niestety proces destalinizacji został wstrzymany przez kolejny przewrót na Kremlu – obalenie Chruszczowa w październiku 1964 roku. W ukraińskie młode pokolenie, które gorąco poparło ideę odrodzenia narodowego, uderzono w sposób cyniczny. W latach 1965–1966 kilka kręgów inteligencji ukraińskiej oskarżono o działalność nacjonalistyczną i skazano na długoletnie wyroki więzienia. To pokolenie, dla którego celem była obrona kultury narodowej, zapisało się w historii pod nazwą Szestydesiatnyki. Byli to młodzi twórcy literatury, krytycy, artyści, twórcy filmowi, dla których ograniczeniem nie do przyjęcia były obowiązujące ramy socjalistycznego realizmu, nieprawdy i fałszu.

Pomimo wszystko nie udało się zniszczyć kiełkującego ukraińskiego oporu. Zaczął się on rozwijać i rozszerzać swoją działalność podziemną w formie samodzielnego wydawnictwa – Samwydawu. Życie polityczne na Ukrainie podzieliło się na oficjalne i nieoficjalne. Cierpliwość Kremla wyczerpała się – na mocy tajnego postanowienia KC KPZR O sposobach przeciwdziałania nielegalnej dystrybucji antyradzieckich i innych politycznie szkodliwych materiałów wydano rozkaz “искоренить” /„wykorzenić” – tłum./. W styczniu 1972 roku KGB zebrało na Ukrainie kolejne żniwo wśród inteligencji. Kilkudziesięciu wybitnych przedstawicieli ukraińskiej inteligencji otrzymało wyroki długoletniego więzienia na podstawie paragrafu antyradziecka agitacja i propaganda. Jeszcze straszniejszą karą było zamykanie osób odmiennie myślących w szpitalach psychiatrycznych, bez określonego czasu pobytu. Odpowiedź na protesty społeczności międzynarodowej była zawsze jedna: nie pozwolimy nikomu wtrącać się w nasze sprawy wewnętrzne.

1 sierpnia 1975 roku w Helsinkach Związek Radziecki jako jeden z 35 krajów podpisał helsiński Akt Końcowy, który zobowiązywał moskiewski rząd do przestrzegania praw człowieka. Bazując na tym, ukraińscy obrońcy założyli Społeczną Grupę Wspierania Wykonania Porozumień Helsińskich, która ujawniała przypadki łamania prawa ze strony władzy oraz zwracała się z prośba o pomoc do krajów sygnatariuszy Aktu. Już w 1978 roku wszyscy członkowie Grupy Wspierania otrzymali wyroki.

Kolejna fala aresztowań ukraińskich obrońców praw człowieka przetoczyła się przez Ukrainę w przededniu Igrzysk Olimpijskich w 1980 roku. Społeczeństwo opanowało skrajne przygnębienie. Wszelakie dziedziny życia, nie wyłączając prywatnego, były kontrolowane przez KGB. W obozach koncentracyjnych dla więźniów politycznych brutalność reżimu dochodziła do granic ludzkiej wytrzymałości. Autor tych słów został ukarany rekordową jak na więzienia ZSRR karą karceru – 66 dni ciągłego przetrzymywania w zimnym karcerze. W więzieniach ginęli wybitni Ukraińcy: kandydat do Nagrody Nobla, poeta Wasyl Stus, nauczyciel i publicysta Ołeksa Tychyj, poeta Jurij Łytwyn i dziennikarz Walerij Marczenko, lider Związku Niezależnej Młodzieży Armenii, Iszchan Mkrtczian, dysydent moskiewski Anatolij Marczenko.

Lata 80. XX wieku, na które, według prognoz Chruszczowa, miał przypadać końcowy okres budowy komunizmu w ZSRR, stały się okresem całkowitego rozkładu gospodarki nakazowo-administracyjnej, która nie wytrzymała konkurencji z Zachodem w światowym wyścigu zbrojeń. Nowy gospodarz Kremla, Michaił Gorbaczow, nie miał innego wyjścia niż ułożenie na nowo relacji ze Światem Zachodnim i dlatego był zmuszony zgodzić się na proces demokratyzacji. W grudniu 1986 roku uwolnił z zesłania w mieście Gorki członka Akademii Nauk, Andreja Sacharowa, a w 1987 roku przedterminowo uwolniono z obozów koncentracyjnych resztę więźniów politycznych. W sierpniu 1987 roku niedawni więźniowie polityczni – Jewhen Swerstiuk, Serhij Naboka, Ołeś Szewczenko, Olga Hejko-Matusewycz, Witalij Szewczenko, Leonid Milawski, Inna Czerniawska, Łarysa Łochwycka, Wasyl Hurdzan powołali w Kijowie pierwszą w radzieckiej Ukrainie gorbaczowowskiej przebudowy niezależną organizację społeczną – Ukraiński Klub Kulturologiczny. UKK zjednoczył ludzi o poglądach demokratycznych. Tematami zebrań były aktualne problemy: przymusowa rusyfikacja na Ukrainie, ukrywanie zbrodni ludobójstwa na narodzie ukraińskim w latach 1932–1933, przemilczanie skutków katastrofy w Czarnobylu, ujawnianie zafałszowanych stron ukraińskiej historii. Nie potrafiąc ograniczyć działalności Klubu, władze odmówiły mu wynajmowania lokali oraz dyskredytowały UKK w mediach. Wszyscy jego członkowie pozostawali pod obserwacją KGB. W 1988 roku UKK w pełnym składzie wstąpił do Ukraińskiego Związku Helsińskiego (UZH) – pierwszej politycznej opozycji.

Powołanie UZH ogłoszono 7 lipca 1988 roku podczas wielotysięcznego mityngu we Lwowie. To wydarzenie miało przełomowe znaczenie dla historycznych zmian na Ukrainie. UZH powstał jako federacyjny związek samorządnych grup obrony praw i organizacji w obwodach, rejonach, miastach Ukrainy oraz poza jej granicami. UZH stał się pierwszą w radzieckiej Ukrainie masową organizacją opozycyjną, posiadającą swój program polityczny zatytułowany: Deklaracja Zasad UZH.

Powstanie UZH było uzasadnione w Deklaracji w sposób otwarty i przekonujący: Z doświadczeń 66 lat obecności Ukrainy w składzie ZSRR wynika, że zarówno rząd USRR który w rzeczywistości nigdy nie był rządem suwerennym, a jedynie organem wykonawczym władzy centralnej, jak i Komunistyczna Partia Ukrainy, która jest jedynie regionalnym oddziałem KPZR, nie mogły i w zasadzie nie chciały bronić społeczeństwa Ukrainy przed totalnym głodem, przed barbarzyńskim niszczeniem produktywnych sił i intelektualnego potencjału narodu, przed wynaradawianiem Ukraińców i nierosyjskich mniejszości, przed sztuczną zmianą składu etnicznego ludności Ukrainy.

Władze przyjęły powołanie UZH jako wyzwanie rzucone państwu radzieckiemu. Organy kierownicze partii, KGB i milicja skierowały swe wysiłki na rzecz przeciwdziałania nowopowstałej zuchwałej opozycji, stosując oficjalne i nieoficjalne ostrzeżenia, zastraszanie, areszty, dyskredytację w prasie komunistycznej. Jednak wskutek tych działań autorytet UZH jedynie wzrastał. Związek zaczął nawiązywać kontakty międzynarodowe. Pod jego wpływem zradykalizował się powołany rok później Ludowy Ruch i to pozwoliło narodowym siłom demokratycznym w wyborach do Rady Najwyższej Ukrainy w marcu 1990 roku uzyskać pełne zwycięstwo w Kijowie i w zachodnich obwodach Ukrainy.

Zasady Deklaracji UZH znalazły odzwierciedlenie w przyjętej przez Radę Najwyższą USRR 16 lipca 1990 roku Deklaracji Suwerenności Państwowej Ukrainy, która stała się pierwszym oficjalnym krokiem do niepodległości kraju.

W latach 1988–1990 rozwijały się kontakty między ruchami opozycyjnymi zniewolonych narodów obozu komunistycznego. Narady ich przedstawicieli odbywały się we Lwowie, Wilnie, Rydze, Tallinie, Mińsku, Erewaniu.

Po sensacyjnym zwycięstwie polskiej Solidarności nad postkomunistyczną koalicją w czerwcowych wyborach 1989 roku, istotnemu wzmocnieniu ulegają działania radykalnego skrzydła legendarnej polskiej Solidarności – Solidarności Walczącej, szczególnie jej Wydziału Wschodniego, która udzielała znaczącej pomocy sprzętowej, materiałowej i szkoleniowej działaczom niepodległościowym Ukrainy, jak również innym siłom opozycyjnym narodów ZSRR. Odbywają się wspólne narady zarówno w Polsce, jak i w republikach radzieckich. W Kijowie i na Krymie częstymi gośćmi byli aktywni działacze Wydziału Wschodniego Piotr Hlebowicz і Jadwiga Chmielowska. Zaproszenia z Warszawy wysyłał Komitet Obywatelski przy Przewodniczącym NSZZ Solidarność Lechu Wałęsie. Solidarność Walcząca przekazywała ruchom narodowo-demokratycznym maszyny drukarskie, elektroniczne środki łączności, materiały drukowane w różnych językach. W Polce odbywały się nielegalne kursy drukarstwa dla młodych opozycjonistów z ZSRR, w szczególności dla ukraińskich studentów.

W 1990 roku Wydział Wschodni Solidarności Walczącej wspólnie z przedstawicielami narodowych ruchów demokratycznych zniewolonych narodów ZSRR, powołuje w Warszawie Centrum Koordynacyjne „Warszawa ‘90”. To otworzyło nowe możliwości koordynacji wspólnych działań przeciwko reżimowi totalitarnemu Moskwy.

Ukraiński Klub Kulturologiczny i Ukraiński Związek Helsiński stanowiły potężny bodziec dla przełamania w społeczeństwie psychologicznej bariery strachu i wzrostu aktywności społecznej. W ślad za nimi powstało wiele nowych, demokratycznych organizacji społecznych – „Zełenyj Swit”, Towarzystwo Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki, Ogólnoukraińskie Stowarzyszenie Więźniów Politycznych i Osób Represjonowanych, „Memoriał”, Ukraiński Związek Studentów, Związek Niezależnej Młodzieży Ukraińskiej. Szczególne znaczenie miało utworzenie ogólnoukraińskiego związku obywatelskiego typu polskiej Solidarności i litewskiego Sajudisu – Ludowego Ruchu Ukrainy na Rzecz Przebudowy.

Kiedy komunistyczni przywódcy przekonali się, że stworzenie podobnej organizacji na Ukrainie jest nieuniknione, skierowali swe wysiłki na to, żeby największa organizacja społeczna nie dostała się pod zarząd „politycznych ekstremistów” z Ukraińskiego Związku Helsińskiego – byłych więźniów politycznych. W tym celu, w organizacji Ludowego Ruchu Ukrainy na Rzecz Przebudowy udzielono wsparcia szeregu znanym ukraińskim pisarzom.

Choć część znanych pisarzy rzetelnie wykonywała instrukcje partyjne, dominacja ideologiczna członków UZH w Ludowym Ruchu była niezaprzeczalna. Właśnie pod wpływem UZH już na II zjeździe Ludowego Ruchu z jego nazwy usunięto słowa „na rzecz przebudowy”, a w Programie wpisano, jako cel – zdobycie niepodległości państwowej. Cel ten osiągnięto 24 sierpnia 1991 roku.

Niepodległość Ukrainy nie została zdobyta na skutek przewrotu na Kremlu 19 sierpnia 1991 roku. Przeciwnie – to Ukraina była przyczyną tego przewrotu. Ukraina odmówiła podpisania 20 sierpnia w Moskwie nowej gorbaczowowskiej Umowy Związkowej. Tajna narada kierownictwa Imperium zdecydowała o niedopuszczeniu do podpisania Umowy bez Ukrainy, potwierdziłoby to bowiem wystąpienie Ukrainy z ZSRR. Gorbaczow zgodził się na ten rozpaczliwy eksperyment i czekał w daczy na Krymie, czym się on zakończy. Zakończył się krachem Imperium Zła.

Rządy w czasach zmiany

Dr Jan Czarnogursky
Słowacja

Komunizm jako przestroga

Dr Jan Czarnogursky (ur. 1944) Polityk słowacki, w latach 1991–1992 premier Słowacji. Z zawodu prawnik, pracował jako adwokat w Bratysławie (1970–1981). W 1981 z powodów politycznych został usunięty z izby adwokackiej i udzielał porad prawnych dla opozycjonistów i aktywistów religijnych; jednocześnie pracował jako kierowca. W latach 1989–90 był wicepremierem w rządzie czechosłowackim, następnie współzałożycielem i liderem Ruchu Chrześcijańsko – Demokratycznego (od 1990). Po pierwszych wyborach do parlamentu Słowacji został wicepremierem a w latach 1991 – 1992 był premierem rządu Słowacji. Był także ministrem sprawiedliwości w rządzie Mikulasa Dzurindy (1998–2002).

Minęło 20 lat od upadku komunizmu w Europie. Z historycznego punktu widzenia nie jest to długi okres, jednak umożliwia spojrzenie na ten ustrój z pewnej perspektywy historycznej, pozwala na podjęcie próby przeprowadzenia jego analizy. Końcowa faza upadku komunizmu wydaje się bardzo szybka i łatwa. System ten upadał bez większego oporu w Polsce, w Czechosłowacji, na Węgrzech, w końcu również w samym Związku Radzieckim. To, że upadał łatwo, w zasadzie bez ofiar, spowodowało, że w okresie późniejszym zaczęły szerzyć się pogłoski, o ukartowaniu wszystkiego między komunistycznymi tajnymi służbami a dysydentami.

Wprowadzenie komunizmu po zakończeniu II wojny światowej w Polsce, Rumunii i Jugosławii wiązało się z wojną domową, wygraną przez komunistyczne siły. W Czechosłowacji i na Węgrzech obyło się bez rozlewu krwi, jednak później pochłonęło jeszcze więcej ofiar. Zastanawiające są oba fakty: i łatwość z jaką komunizm upadł w Europie Środkowej 1989 roku, i z jaką ją opanował po zakończeniu II wojny światowej. I chociaż w niektórych krajach musiał złamać zbrojny opór, złamał go w sposób oczywisty. Przed wojną i podczas jej trwania narody Europy Środkowej czuły bezpośrednie niebezpieczeństwo i możliwość zagłady. Klęska nazistowskich Niemiec wydawała się nieomal cudem i wśród narodów żyjących między Rosją a Niemcami zapanowało poczucie, że już nigdy nie wolno pozwolić na powtórzenie się groźby narodowej likwidacji. Komuniści wydawali się siłą, która potrafi zagwarantować bezpieczeństwo. To nie społeczna utopia komunizmu, ale jego zwycięstwo w wojnie (reprezentowane przez Związek Radziecki) i stworzenie silnego bloku wschodniego, wydaje się decydującą siłą, która w zaprowadziła po wojnie komunizm w naszych krajach.

W Czechosłowacji, w wyborach w 1946 roku zwyciężyła partia komunistyczna, która największe poparcie zdobyła na terenach przygranicznych dzisiejszej Republiki Czeskiej, zajętych przez Niemcy po Konferencji Monachijskiej. A następnie nastąpił proces, który był już procesem legalnym. Komunizm był sztucznym systemem społecznym, wymyślonym w Brytyjskim Muzeum i nie mógł zaspokajać potrzeb ludzi, tworzyć warunków rozwoju społeczeństw, narodów i państw. Państwa komunistyczne zaczęły pozostawać w tyle, nie nadążały za państwami Zachodu pod względem gospodarczym, kulturowym, ba, nawet militarnym. Mieszkam w Bratysławie, gdzie odległość z centrum do granicy austriackiej w linii prostej wynosi około 2 km. Od początku lat 60. mogliśmy oglądać austriacką telewizję, Bratysławę stopniowo zaczęło odwiedzać coraz więcej Austriaków. Programy telewizji austriackiej były w Bratysławie bardzo atrakcyjne, samochody, którymi przyjeżdżali Austriacy, były lepsze od samochodów marki skoda czy trabantów, którymi jeździliśmy, nie mówiąc już o możliwościach podróżowania za granicę. Historyczne przesłanki prowadzące do upadku komunizmu powoli dojrzewały. Nie pomogło ani stłumienie powstania w 1953 roku w Niemczech, w 1956 r. w Polsce i na Węgrzech, w 1968 r. w Czechosłowacji i w 1981 roku ujarzmienie Solidarności w Polsce. Niebagatelnym historycznym zjawiskiem dla upadku komunizmu był wybór Polaka na papieża. Podczas pierwszej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski w 1979 r. przyjechałem do Krakowa. Do miasta ściągnięto wielkie siły milicji z różnych części kraju, ale już krótki spacer po mieście przekonał mnie, że miasto należy do Papieża i jego zwolenników. Później, w Bratysławie, usłyszałem z ust jednego funkcjonariusza komunistycznego, że wizyta Papieża w Polsce cofnęła ją ideologicznie o 10 lat. Ten działacz komunistyczny nie wiedział, że to było więcej niż 10 lat, a brzemienia sztucznego systemu społecznego nie uniósł w końcu nawet sam Związek Radziecki.

Obok czysto mocarstwowych przyczyn upadku komunizmu, interesująca jest obserwacja (ku przestrodze) innych jego aspektów. Zakładano, że ustrój ten jest światopoglądem naukowym, ba, nawet najbardziej naukowym w historii. Jednak ten najbardziej naukowy światopogląd nie był w stanie zaakceptować nowych doświadczeń naukowych i technicznych. Nie był w stanie przyjąć hipotezy o początku wszechświata w efekcie Big – Bangu, czyli Wielkiego Wybuchu. Nie akceptował nowych dziedzin wiedzy, do jakich należała socjologia czy cybernetyka. Socjologia jako pierwsza wywalczyła sobie uznanie w Polsce i dzięki temu w latach 60. Polska wyprzedziła pozostałe kraje bloku wschodniego. Ochrona środowiska naturalnego była na wschodzie dziedziną zupełnie nieznaną. Dopiero gdzieś w połowie lat 80 komuniści rozpoczęli poszukiwania wyjaśnienia przyczyn ginięcia lasów i wzrostu zachorowalności ludzi. Awaria elektrowni jądrowej w Czarnobylu była tragicznym przyśpieszeniem w procesie wzbogacania marksizmu o poznanie, iż wobec natury należy postępować ostrożnie i oszczędnie. Czechosłowacki pisarz – dysydent Martin Milan Šimečka napisał wtedy, że komuniści zaczną zajmować się ochroną środowiska naturalnego dopiero wtedy, kiedy zdechnie ostatnia ryba. Po wynalezieniu telewizji satelitarnej państwa komunistyczne podczas negocjacji międzynarodowych zawzięcie przeciwstawiały się swobodnym transmisjom telewizyjnym przez granice państw, ponieważ miały wielkie obawy, o zakłócanie ich monopolu informacyjnego. Wtedy jeszcze nie wiedziały, że w niedługim czasie nastanie era telefonii komórkowej, Internetu i komputerów. Sztuczny charakter komunizmu przejawiał się także w tym, że rozwój techniczny obiektywnie działał przeciw niemu.

Wspomniałem już o tym, że do podziału Europy po II wojnie światowej w dużym stopniu przyczynił się egzystencjalny strach narodów, mający swoje korzenie w czasach wojny, jak i przed nią. Reakcja Zachodu była dokładnie odwrotna, niż reakcja Wschodu. Zachód nie stał się zamkniętym obozem wojskowym, rozwijał się otwierając się na wspólny rynek europejski, który ostatecznie przyjął postać dzisiejszej Unii Europejskiej. Członkostwo w Unii Europejskiej stało się celem byłych państw komunistycznych i do dnia dzisiejszego pozostaje inspiracją demokratycznych zmian.

Dla narodów Europy Środkowej zmagania XX wieku stały się wielką przestrogą. Kraje te zrozumiały, że walcząc z sobą niczego nie zyskają. Przed II wojną światową Polska, Czechosłowacja i Węgry były krajami, które z sobą rywalizowały. Po upadku komunizmu powołały do życia najpierw Trójkąt a potem Grupę Wyszehradzką, która wprawdzie ma wewnętrzne problemy, jednak nieustannie z sobą współpracuje. Kooperacja tych krajów rodziła się już we współdziałaniu przeciwników komunizmu. Działacze podziemia spotykali się z sobą, organizowali wspólne przedsięwzięcia przeciw ustrojowi i budowali fundamenty przyszłej współpracy demokratycznych rządów swoich państw.

Po upadku komunizmu Czechosłowacja wstrzymała budowę zakładów celulozy w północnych Morawach, w pobliżu polskiej granicy, ponieważ dym z jej kominów niszczyłby polskie lasy. Wizycie Ojca Świętego w Polsce, Czechosłowacji, czy na Węgrzech towarzyszyło zawsze otwarcie granic krajów sąsiednich, by pielgrzymi mogli swobodnie przyjeżdżać na spotkania z nim. Między Słowacją a Węgrami odbudowano most nad Dunajem w miejscowości Szturowo, który wysadzili w powietrze wycofujący się podczas wojny Niemcy. Wniosek w kwestii rozstrzygnięcia sporu między Słowacją a Węgrami w sprawie budowy zapory wodnej Gabczikovo–Nagymaros, oba kraje wspólnie złożyły w Międzynarodowym Trybunale Sprawiedliwości w Hadze. W innych warunkach podział Czechosłowacji oznaczałby wstrząs dla całego regionu. Podział Czechosłowacji w 1993 r. miał spokojny przebieg, nie okazał się trzęsieniem ziemi we wzajemnych stosunkach Republiki Czeskiej i Słowacji wobec innych państw, ani także we wzajemnych stosunkach.

Obecnie stosunki między Czechami a Słowakami są lepsze niż kiedykolwiek przedtem w czasie istnienia wspólnego państwa. W 2004 roku wspólnie wstąpiliśmy do Unii Europejskiej, a dziś jesteśmy członkami wszystkich ważnych organizacji międzynarodowych. Żołnierze naszych krajów zapewniają wspólnie pokój lub walczą z terroryzmem daleko w świecie. W niektórych kwestiach ekonomicznych rządy naszych państw potrafią występować wspólnie na arenie międzynarodowej. Przy jednoczeniu stanowisk krajów środkowoeuropejskich szczególne miejsce zajmuje Polska. Będąc największym i najbardziej znaczącym politycznie państwem w regionie, ma wszelkie dane, by jednoczyć stanowiska innych krajów i stopniowo rozszerzać krąg zagadnień. Jednoczenie stanowisk naszych krajów wokół poszczególnych kwestii o znaczeniu międzynarodowym odniesie sukces wtedy, kiedy będziemy wzajemne szanować ukształtowane przez historię różnice między nami. Używając pewnego uogólnienia można stwierdzić, że z powodów historycznych Polska ma najlepsze stosunki ze Stanami Zjednoczonymi Ameryki Północnej, Węgry z Niemcami a Słowacja z Rosją. Republika Czeska ciągle poszukuje swojej strategicznej orientacji w polityce zagranicznej. Odmienne punkty ciężkości, które reprezentujemy w polityce zagranicznej, mogłyby się stać środkiem do rozszerzenia skali wspólnej polityki zagranicznej Europy Środkowej, a nie do jej zawężenia.

Walka z komunizmem pozwoliła naszym społeczeństwom poznać siłę chrześcijaństwa. To Kościół chrześcijański był oparciem dla społeczeństwa w walce z komunistyczną dyktaturą o zachowanie wolności. Musimy mieć odwagę, by powtórzyć owo poznanie we współczesnych instytucjach europejskich, których staliśmy się członkami. Zachodnia część naszego kontynentu, która przeszła inną drogę rozwoju, nie kładzie takiego nacisku na wartości chrześcijańskie. Byłoby dobrze, gdyby nasi posłowie w Parlamencie Europejskim i przedstawiciele w innych instytucjach europejskich i międzynarodowych przypominali o tym naszym doświadczeniu.

Wydaje się, że świat odkrywa na nowo wartości chrześcijaństwa dopiero wtedy, gdy znajdzie się w kryzysie. Wydaje się, że po całym XX wieku Europa Środkowa stała się spokojniejszą częścią naszego kontynentu. Ataki terrorystyczne bardziej zagrażają Europie Zachodniej. Napływ nielegalnych imigrantów, w szczególności z Afryki również bardziej dotyczy Europy Zachodniej. Jeżeli Europa Środkowa będzie mieć czas na historyczny odpoczynek, to należałoby go dobrze wykorzystać, a doświadczenia i przestrogi zdobyte w czasach komunistycznych, w sposób paradoksalny, pomogą nadrobić nam wszystkie powstałe w tych czasach opóźnienia.

Vaclav Havel
Czechy

Rewolucja, Zmiana, Przyszłość

Václav Havel (ur. 1936) Prezydent Czechosłowacji w latach 1989–1992 a po jej podziale Republiki Czeskiej w latach 1993–2003. Dramatopisarz i eseista. Współzałożyciel i jeden z pierwszych rzeczników Karty 77 a także współautor najważniejszych dokumentów czechosłowackiej opozycji. Był kilkakrotnie więziony. Autor dramatów politycznych ukazujących rzeczywistość Czechosłowacji w latach realnego socjalizmu (jednoaktówki: Audiencja, Wernisaż, Protest) oraz esejów Siła bezsilnych, Listy do Olgi. Ze względu na swoją niezłomną postawę w czasach walki z komunizmem pozostaje do dziś uznanym autorytetem moralnym. Od zakończenia prezydentury w 2003 roku Prezydent Havel pozostaje zaangażowany w działalność dobroczynną oraz na rzecz ochrony praw człowieka. Uhonorowany najwyższym odznaczeniem RP Orderem Orła Białego RP.

Rocznica 20-lecia wielkiej przemiany w Europie Środkowej, która przyniosła koniec liczącej ponad cztery dekady dyktatorskiej władzy komunistycznego reżimu w tej części świata, jest jednocześnie okazją, by raz jeszcze pochylić się nad wagą i znaczeniem etyki, moralności i wolnej woli w polityce. Dziś cieszymy się wolnością, żyjemy w demokratycznym społeczeństwie, jednak wielu ludzi – i to nie tylko w Republice Czeskiej – nadal jest przekonanych, że tak naprawdę nie są panami własnego losu. Ludzie ci stracili wiarę w to, że mogą w sposób rzeczywisty i skuteczny kształtować sytuację polityczną we własnym kraju. Uważają, iż nie mają wpływu na to, w jakim kierunku zmierza nasza cywilizacja, a to poczucie pogłębia się jeszcze bardziej wskutek ogólnoświatowego kryzysu ekonomicznego, który dotyka i nasz kraj.

Dzień 17 listopada jest w Republice Czeskiej uznawany za początek Aksamitnej Rewolucji. Nie nastąpił on nagle, choć wtedy mogło się tak wydawać. W latach 70. i 80. spotykający się wówczas ze mną regularnie zagraniczni dziennikarze zwykli mawiać, że Karta 77 (czechosłowackie ugrupowanie opozycyjne walczące o prawa człowieka, działające w latach 1976–1992) była odizolowaną grupką donkiszotowskich intelektualistów, że społeczeństwo czechosłowackie było apatyczne i bezwolnie podporządkowywało się reżimowi a także, że bez robotników, którzy masowo powstaną przeciw władzy komunistycznej, nie da się niczego zmienić. A ja wciąż im powtarzałem: Uważajcie, to nie jest takie proste, jak sądzicie. Dla obserwatorów z zewnątrz rzeczywistość kryjąca się pod totalitarnym reżimem nie zawsze jest zrozumiała. Przy braku wolności słowa, bardzo niewiele osób ma możliwość poznania głębszych – powiedziałbym nawet podświadomych – aspektów życia społecznego i zachodzących w nim zmian. Nikt nie wie tak naprawdę, które wydarzenia okażą się ważne i brzemienne w skutki, jak będą się rozwijać i co przyniosą w przyszłości. Nie wiadomo, która niepozornie wyglądająca kupka śniegu wyzwoli prawdziwą lawinę wydarzeń, a te – ku zaskoczeniu wszystkich obserwatorów – spowodują radykalną zmianę sytuacji politycznej. Dzień 17 listopada potwierdził moją ocenę sytuacji. Nienawiść wobec naszej konserwatywnej władzy komunistycznej oraz pragnienie zmiany osiągnęły taki poziom, przy którym wystarczyło jedno zdarzenie, by spowodować prawdziwą lawinę. Nie sposób przecenić znaczenia i wagi atmosfery wzajemnego, powszechnego zrozumienia, tolerancji i samopoświęcenia, które towarzyszyły tym dniom. W znacznym stopniu nastrój ten odzwierciedlał również ideę pokojowego oporu głoszoną przez Kartę 77. Od tamtej pory wszelkie nasze działania oparte były na tych właśnie, fundamentalnych zasadach, które scementowały podstawy naszej nowej demokracji – wtedy jeszcze czechosłowackiej, dziś czeskiej i słowackiej. Te wartości i ideały nadal odgrywają znaczącą rolę w naszym życiu. Pierwszy prezydent Czechosłowacji – Tomáš Garrigue Masaryk – napisał kiedyś, że państwa i narody trwają w oparciu o te zasady i wartości, w myśl których powstawały. Dziś słowa te są równie prawdziwe.

Ruch dysydencki nie był typowym ruchem ideologicznym. Rzeczą naturalną jest, że wielu spośród nas miało poglądy prawicowe, a część lewicowe; niektórzy wyznawali określone zasady i wartości jednej opcji politycznej, drudzy – innej. Sądzę jednakże, że nie to było kwestią najistotniejszą. Najważniejsza była odwaga pozwalająca wspólnie i solidarnie sprzeciwić się złu, chęć osiągnięcia porozumienia i współpracy, przedłożenie wspólnego dobra całego narodu nad partykularne interesy jednostki lub grupy, poczucie współodpowiedzialności za losy świata, czy wreszcie chęć zmierzenia się z sobą samym, chęć sprawdzenia, jak samemu będzie się postępować. Prawda oraz pewne elementarne wartości, takie jak: poszanowanie godności i praw człowieka, społeczeństwo obywatelskie, niepodzielność wolności i swobód obywatelskich, a także rządy prawa były elementami, które łączyły nas wszystkich i sprawiały, że warto było wciąż na nowo stawać do nierównej walki z siłami władzy komunistycznej.

Rewolucja czechosłowacka, która pomimo to, że rozpoczęła się od pobicia studentów w listopadzie, rozwijała się później nadspodziewanie pokojowo i szybko. Nazywana była różnie: łagodną, spokojną, pokojową, a nawet grzeczną rewolucją. Rzecz jasna jesteśmy bardzo szczęśliwi, że nie doszło do poważnego rozlewu krwi, ale jednocześnie nie możemy zapomnieć o wszystkich tych, którzy za wolność musieli zapłacić. Bez ich poświęcenia nie bylibyśmy w stanie tak szybko i – w ostatecznym rozrachunku – tak bezboleśnie wywalczyć sobie drogi do wolności. Wielokrotnie już podkreślałem – i jestem szczęśliwy, że mogę to powtórzyć także i teraz, tutaj – że to za naszą wolność krwią płacili Węgrzy i Polacy. Wszyscy to doskonale pamiętamy i nie zapomnimy. W pewnym sensie także i Rumuni zapłacili za naszą wolność, choć ich rewolucja nastąpiła już po naszej. W żaden sposób nie możemy ocenić, czy ciemne siły w naszym kraju nie przypuściłyby ataku na naszą demokrację, gdyby nie wyciągnęły właściwych wniosków z rumuńskiej lekcji, która pokazała, że społeczeństwo jest zdolne do zaciekłej obrony swoich racji.

Ujmując rzecz krótko: choć nikt nie wsparł naszej rewolucji bezpośrednio – co było historyczną nowością w naszym kraju – doskonale wiemy, że bez wieloletniej walki Polaków oraz innych krajów o wolność i demokrację, bez pamięci o powstaniu niemieckim z roku 1953 i rewolucji na Węgrzech w roku 1956, nasza dopiero co wywalczona wolność i stosunkowo łagodny przebieg walki o nią byłyby bardzo trudne do wyobrażenia. Oczywiście zdajemy sobie również sprawę z tego, że to polska Solidarność z Lechem Wałęsą na czele jako pierwsza znalazła sposób na skuteczne i pokojowe przeciwstawienie się reżimowi totalitarnemu.

Doskonale pamiętam, kiedy w pewien październikowy wieczór w roku 1989 stałem na placu w Malej Stranie w Pradze, obserwując jak autobusy pełne obywateli dawnej NRD, którzy spędzili całe tygodnie na terenie Ambasady Niemiec Zachodnich, wyruszają w swą drogę ku wolności. Plac był pełen prażan, którzy wiwatując i wymachując radośnie, żegnali każdy wyjeżdżający autobus. W owych czasach, w Czechosłowacji, tego rodzaju publiczne wystąpienia były jeszcze bardzo niebezpieczne. Pomimo tego, moi rodacy i współobywatele nie wahali się i nie bali pokazywać wszem i wobec, po której stronie stoją.

Wydarzenie to poruszyło mnie w szczególny sposób do głębi. Było ono czymś znacznie więcej niż zwykłym wyrazem ludzkiej sympatii dla tych, którzy wybrali wolność. Nie było ono tylko wyrazem radości i dumy z faktu, że udało im się przezwyciężyć ówczesne władze, to spontaniczne zgromadzenie stało się powitaniem jutrzenki nowej ery w historii. Ludzie ci nagle poczuli, że kaftan bezpieczeństwa nałożony przez komunistyczne władze zaczyna pękać w szwach i że my wszyscy stoimy u progu wielkich zmian o dalekosiężnych skutkach. Wydawało się, że zdali sobie sprawę, że to małe zwycięstwo uchodźców ze Wschodnich Niemiec oznaczało nadejście prawdziwie wielkiego tryumfu wolności w naszej części Europy. Coś wisiało w powietrzu, jakieś niezwykłe napięcie, jakby nagle stało się jasne, że nie jest to tylko pojedyncze, przypadkowe zdarzenie, po którym wszystko wróci do normy, ale bardzo ważna chwila w historii Europy, a także całego świata.

Przeczucie to okazało się prawdą. Niedługo potem komunizm upadł i w naszym kraju. Wraz z ustrojem komunistycznym legł w gruzach cały poprzedni, nienaturalny porządek europejski. Sama Europa zaś stanęła przed ogromnym wyzwaniem o historycznym znaczeniu, wyzwaniem by odkryć siebie na nowo.

Nastrój panujący na placu w Malej Stranie w październiku roku 1989 stanowił zapowiedź entuzjastycznej atmosfery solidarności, jedności i chęci do bezinteresownej pracy w imię słusznej wspólnej sprawy, która zarówno w Czechosłowacji, jak i w pozostałych krajach dawnego bloku radzieckiego, wyróżniała ten historyczny moment u schyłku ostatniego dziesięciolecia.

Mam w Polsce wielu przyjaciół, którzy – będąc tak zwanymi „dysydentami” – przez lata opierali się władzy komunistycznej. Przez dłuższy czas również i ja sam byłem w podobnej sytuacji. Spotykając się, mieliśmy świadomość zbieżności, a być może nawet identyczności, naszych punktów wyjścia oraz wyznaczonych celów. Czuliśmy, że – mówiąc kolokwialnie – jedziemy na tym samym wózku i że musimy wykorzystać wszelkie dostępne sposoby i środki, by wspierać się wzajemnie i współpracować. Byliśmy prześladowani przez policję, aresztowani, zamykani i wyśmiewani. Prawdą jest też, że i my podśmiewaliśmy się z naszych „opiekunów”, wielką satysfakcję sprawiało nam wymykanie się spod ich kontroli. Jeśli jednak ktoś powiedziałby nam wtedy, że za kilka lat niektórzy z nas będą parlamentarzystami, inni ministrami, a jeszcze inni pełnić będą urząd prezydenta, najprawdopodobniej śmialibyśmy się jeszcze głośniej. A jednak tak się stało.

Systemy totalitarne w krajach bloku radzieckiego upadły a my, którzy nie uczyniliśmy nic więcej ponad głośne wyrażenie naszych myśli, za co nas więziono, znaleźliśmy się nagle na ważnych, prominentnych stanowiskach politycznych i śmiać mogliśmy się wyłącznie wtedy, gdy kamery telewizyjne nie były skierowane na nas. Nasze rewolucje zwyciężyły a otaczający je nastrój ogólnej euforii po pewnym czasie osłabł. Nadszedł czas żmudnej, codziennej pracy. Nadszedł czas, w którym ujawniły się problemy oraz towarzyszące im trudne wybory i rozwiązania, czas skomplikowanej budowy nowego świata.

W roku 1989 zmianom uległo bardzo wiele rzeczy. Największą był definitywny koniec epoki, w której najpierw dawano ludziom nadzieję, by chwilę później bezlitośnie ją zniweczyć; epoki nieustannej karuzeli iluzji i rozczarowań, makabrycznego tańca wolności ze śmiercią. Po raz pierwszy stało się pewne, że demokracja i wolność, sprawiedliwość i niepodległość narodowa zwyciężają, a procesy niosące nas ku nim są nieodwracalne. Pewność ta wywodziła się w głównej mierze z faktu, że w naszych wysiłkach na rzecz wyzwolenia nie byliśmy osamotnieni, otoczeni morzem nieporozumień, lecz wspólnie tworzyliśmy jeden silny nurt. Zmiany wywalczone przez naród polski, ważne transformacje w Związku Radzieckim, próby stworzenia warunków sprzyjających rozwojowi demokracji na Węgrzech i w Niemieckiej Republice Demokratycznej, po których nastąpiła nasza pokojowa rewolucja w Czechosłowacji, heroiczne, lecz kosztowne zwycięstwo narodu rumuńskiego nad autokratycznymi rządami „Drakuli” Ceauşescu, czy wreszcie procesy reformatorskie w Bułgarii – wszystkie te małe strumienie wydarzeń łączyły się w jedną potężną rzekę, której nie mogła powstrzymać największa nawet tama.

Idea zbudowania na siłę raju na ziemi, od zawsze tak trudna do zrealizowania, nie zatryumfowała i tym razem. Taki pomysł mógł narodzić się jedynie w aroganckich i butnych umysłach ludzi przekonanych o tym, że nie ma już nad nimi żadnych tajemniczych instytucji, a oni sami mogą wpływać na bieg historii. Wizja raju na ziemi rozwiała się. Wiedzieliśmy, że przed nami wiele trudnych momentów i decyzji. Zwyciężyła realistyczna nadzieja na to, że możemy powrócić do Europy razem, jako wolne, niepodległe i demokratyczne narody.

Naszym głównym zadaniem – i nie mówię tu już tylko o moich czechosłowackich i polskich przyjaciołach, ale o całych społeczeństwach – było wskazanie sposobów na wykorzystanie tej naszej świeżo zdobytej wolności. Przede wszystkim staraliśmy się wykorzystać fakt, że po wielu dekadach zapomnienia, szansa na prawdziwą szczerą przyjaźń między europejskimi narodami była na wyciągnięcie ręki. Dawne konflikty, rywalizacje, urazy i animozje osłabły, przezwyciężone wspólnym doświadczeniem totalitaryzmu. Tak zwana „drużba” – oficjalna i odgórnie sterowana demonstracja przyjaźni między narodami w ramach struktur Paktu Warszawskiego oraz RWPG – na zawsze odchodziła w zapomnienie, w ślad za systemami totalitarnymi. Wraz z nimi w niebyt odchodziły także rozniecane ukradkiem, w sposób dyskretny i niezauważalny, próby podsycania nastrojów nacjonalistycznych i egoistycznych – przeprowadzane w duchu zasady „dziel i zdobywaj”.

Dlatego też lata podobnej historii, wspólnota losów oraz walki o zbieżne ideały powinny być oceniane w świetle prawdziwej przyjaźni i wzajemnego szacunku. Dokładnie ten sam duch towarzyszył nam w tych czasach, gdy podziemna literatura przemycana była w plecakach przez nasze wspólne górskie granice; owa działalność przemytnicza w końcu zaowocowała jesiennym Festiwalem Niepodległej Kultury Czechosłowackiej we Wrocławiu, który odniósł ogromny sukces. Poniekąd w sposób niezamierzony wydarzenie to stało się jednym z przyczynków do naszej czechosłowackiej rewolucji.

Ta autentyczna przyjaźń dwóch krajów – oparta na właściwym zrozumieniu połączonych losów, na wspólnej lekcji historii, a przede wszystkim na jednoczących nas ideałach i wartościach – powinna być podstawą i inspiracją dla tworzonej w obu krajach polityki, której celem jest budowa nowej Europy i nowego ładu na świecie. Powinniśmy wspierać się wzajemnie w tym samym duchu solidarności, który w mrocznych czasach komunizmu towarzyszył wam, kiedy protestowaliście przeciwko prześladowaniu nas, podobnie jak my protestowaliśmy przeciwko prześladowaniu was.

W epoce komunizmu większość ludzi była przekonana, że wysiłki jednostek, aby coś zmienić, nie mają żadnego sensu. Komunistyczni przywódcy polityczni uparcie twierdzili, że panujący ustrój jest wynikiem obiektywnych praw historii, których nie można podważać. Wszyscy ci, którzy ośmielali się odmawiać słuszności tej logice, byli karani – tak na wszelki wypadek. Z ubolewaniem stwierdzam jednak, że sposób myślenia sprzyjający dyktaturze komunistycznej nie znikł zupełnie. Niektórzy politycy i eksperci utrzymują, że komunizm załamał się głównie pod własnym ciężarem i w wyniku „obiektywnych praw” historii. Także i w tym przypadku umniejsza się rolę i znaczenie indywidualnej odpowiedzialności i czynów. Osoby te wmawiają nam, że komunizm nie był niczym więcej, jak tylko jedną ze ślepych uliczek zachodniego racjonalizmu. Wystarczyłoby więc biernie czekać, a sam by upadł. Twierdzą tak ci sami ludzie, którzy wierzą w inne manifestacje nieuchronności zdarzeń, w różnego rodzaju domniemane prawa rynku i inne „niewidzialne ręce” kierujące naszym życiem. Ponieważ w takim światopoglądzie nie ma zbyt wiele miejsca na indywidualne działania moralne, krytycy społeczni są często prześmiewczo określani mianem naiwnych moralistów lub elitarystów.

Być może jest to jednym z powodów, dla których w 20 lat po upadku komunizmu, w obliczu ogólnoświatowego kryzysu gospodarczego, ponownie jesteśmy świadkami politycznej apatii. Demokracja w coraz większym stopniu postrzegana jest wyłącznie jako swoisty rytuał, zestaw zachowań. Ogólnie rzecz ujmując, wydaje się, że nasze społeczeństwa przeżywają coś na kształt kryzysu etosu demokracji i aktywnej postawy obywatelskiej.

Możliwe, że obecne wydarzenia są jedynie przejawem zmiany paradygmatu, spowodowanego powstawaniem nowych technologii oraz wyzwaniami ekonomicznymi i że możemy spać spokojnie. Być może jednak problem ten jest znacznie głębszy. Globalne korporacje, kartele medialne i wszechobecna, potężna machina biurokratyczna przekształcają partie polityczne w organizacje, których zadaniem przestaje być służba obywatelom, a okazuje się nim ochrona partykularnych interesów i reprezentowanie określonych grup. Polityka staje się istnym polem bitwy dla lobbystów; media trywializują i lekceważą poważne problemy; coraz częściej demokracja, zamiast być poważnym zadaniem dla ludzi odpowiedzialnych, przybiera formę swoistej wirtualnej gry dla masowego konsumenta.

Dziś wszyscy doskonale zdajemy sobie sprawę, że my – dysydenci, śniąc nasze sny o „szklanych domach” demokracji, często dawaliśmy się porwać utopijnym wizjom. Jednak nie myliliśmy się zbytnio, twierdząc, że komunizm nie był zwykłym ślepym zaułkiem racjonalizmu zachodniej cywilizacji. System komunistyczny do perfekcji doprowadził takie narzędzia sterowania społeczeństwem, jak biurokracja, anonimowa manipulacja i podkreślanie znaczenia masowego konformizmu. Niestety dziś również doświadczamy obecności niektórych z tych zagrożeń.

Już wcześniej byliśmy pewni, że jeśli demokrację pozbawić wartości i zredukować do współzawodnictwa partii politycznych, którym wydaje się, że mają „sprawdzone” lekarstwo na wszystko – to to, co by pozostało, niewiele miałoby z nią wspólnego. Dlatego właśnie tak wielkie znaczenie przywiązujemy do moralnego wymiaru polityki i aktywnego społeczeństwa obywatelskiego jako przeciwwagi dla partii politycznych i instytucji państwowych.

Marzył się nam również bardziej sprawiedliwy porządek międzynarodowy. Koniec dwubiegunowego podziału świata stworzył doskonałą okazję do nadania ładowi międzynarodowemu bardziej ludzkiego wymiaru. Zamiast tego byliśmy jednak świadkami procesu prowadzącego do ekonomicznej globalizacji, która wymknęła się spod politycznej kontroli i jako taka spowodowała wielkie zamieszane gospodarcze oraz szkody ekologiczne w wielu regionach świata.

Upadek komunizmu dawał wielką nadzieję na stworzenie wydajniejszych, bardziej skutecznych ogólnoświatowych instytucji politycznych opartych na zasadach demokracji. Instytucji, które byłyby w stanie powstrzymać to, co w swej obecnej postaci jawi się jako autodestrukcyjne zachowanie naszego uprzemysłowionego świata. Jeśli nie chcemy dać się pokonać anonimowym siłom, musimy zacząć realizować idee wolności, równości i solidarności w skali globalnej.

Jednak najważniejszym jest – podobnie jak najważniejszym było w czasach komunizmu – nie tracić wiary w znaczenie i wagę alternatywnych ośrodków myśli i inicjatyw obywatelskich. Nie pozwolić sobą manipulować, nie dawać sobie wmówić, że próby zmiany „ustalonego” porządku i „obiektywnych” praw nie mają żadnego sensu. Spróbujmy stworzyć globalne społeczeństwo obywatelskie, przekonujmy głośno, że polityka nie jest wyłącznie sposobem rządzenia, że musi w niej być obecny także i wymiar moralny.

My, Europejczycy, mamy jedno określone zadanie. Cywilizacja przemysłowa, która obejmuje swym zasięgiem cały świat, narodziła się w Europie. Wszystkie jej cudowne wydarzenia, podobnie jak i drastyczne sprzeczności, tłumaczyć można jako konsekwencje pewnego etosu wywodzącego się ze starego kontynentu. Z tego też powodu reszta świata powinna postrzegać Europę jako wzór skutecznego przeciwstawiania się czyhającym na nas zagrożeniom i niebezpieczeństwom.

Punktem wyjścia dla naszej walki z totalitarnym reżimem narzuconym przez stalinowskie władze Związku Radzieckiego po II wojnie światowej była walka o poszanowanie praw człowieka. Musimy zadać sobie jedno pytanie: czy jesteśmy w stanie, nawet dziś, wyraźnie i jednogłośnie zadeklarować, że przestrzeganie praw człowieka, w najszerszym rozumieniu tego słowa, jest wspólnym mianownikiem dla naszych działań politycznych? Będziemy wówczas mogli spojrzeć na bogatsze kraje Europy Zachodniej nie jak życiowi nieudacznicy lub bezradni, dopiero co wypuszczeni na wolność więźniowie lecz jak obywatele, którzy mają bardzo wiele do zaoferowania. Możemy zaproponować duchowe i moralne wsparcie, odważne inicjatywy pokojowe, wciąż w pełni niewykorzystany potencjał kreatywności, a także swoisty etos powstały na gruncie naszej względnie świeżo wywalczonej wolności. Możemy zaoferować inspirację do poszukiwania odważnych, śmiałych i nietypowych rozwiązań.

Prawdopodobnie ogólna idea jest jasna dla nas wszystkich. Pragniemy zbudować Europę, która jest przyjacielską wspólnotą niepodległych narodów i demokratycznych państw. Europę, która jest stabilna, niepodzielona na bloki i pakty. Taką, która nie musi szukać schronienia pod skrzydłami supermocarstw, ponieważ jest w stanie sama bronić słuszności swych racji i stworzyć własny system bezpieczeństwa.

W 20 lat po upadku komunizmu i 5 lat po przystąpieniu do Unii Europejskiej dziesięciu nowych państw, mogłoby się wydawać, że Europa jest zjednoczona. Jeśli jednak zaczęlibyśmy drążyć głębiej, moglibyśmy odkryć nadal istniejące podziały, które podsycane kryzysem gospodarczym, jeszcze bardziej się nasilają. Wciąż dzielą nas niewidzialne mury, znacznie bardziej niebezpieczne niż te, które fizycznie dzieliły Europę. Są takie mury, które rozdzielają poszczególne jednostki, jak i takie, które dzielą nasze dusze. To przede wszystkim do obalenia tych murów namawiam, przeciwko tym podziałom z całą mocą się opowiadam.

Dziś największym wrogiem słusznej sprawy nie są już mroczne zastępy sił totalitaryzmu, pełne wrogich i podstępnych knowań, ale nasze własne przywary. W swoim wyborczym programie prezydenckim nakreśliłem cel: wprowadzenie do polityki ducha kultury, moralnej odpowiedzialności, humanizmu, pokory i szacunku wobec faktu, że jest ponad nami jakaś siła, że nasze czyny nie przepadają w czarnej otchłani czasu, lecz ktoś je gdzieś spisuje i surowo ocenia, że nie mamy ani prawa, ani powodów, by uważać się za głosicieli jedynej słusznej prawdy i czynić, co się nam żywnie podoba. Od tamtej pory minęło już wiele lat, lecz powyższe cele pozostały niezmienne i są moim najważniejszym przesłaniem dla obecnych liderów politycznych.

Sądzę, że Polacy ze swoją głęboką religijnością, której najpełniejszym przejawem była postać papieża Jana Pawła II, ze szczególnym zrozumieniem odniosą się do tego programu na przyszłość. Współistnienie naszych narodów w samym sercu Europy od zawsze miało doniosłe i brzemienne w skutki znaczenie dla polityki europejskiej. W roku 1989 wykorzystaliśmy nadarzającą się historyczną szansę na spełnienie odwiecznego marzenia, by być kontynentem pokoju i współpracy; budować Europę na fundamentach poszanowania praw człowieka i odrzucać wszelkie wyobcowujące ideologie, nacjonalizm i poczucie wyższości; stworzyć Europę w swej różności jedną. Był to aspekt naszego wspólnego poczucia odpowiedzialności za jej losy, który powinniśmy systematycznie, krok po kroku realizować, aby marzenie to się spełniło.

Można na przykład wyobrazić sobie taką inicjatywę w ramach polityki zagranicznej, która w sposób oczywisty i wyraźny wspiera nie tyle egoistyczne interesy danego kraju, lecz opowiada się za wspólnym poczuciem odpowiedzialności za los całej europejskiej społeczności, jej wolność, pluralizm i prawo do życia w pokoju. Polityka wewnętrzna, której celem jest integracja, stabilizacja i stworzenie przestrzeni na wypracowanie wzajemnego zrozumienia, może wyróżniać się podobnymi cechami. Można sobie wyobrazić taką politykę gospodarczą, ekologiczną, społeczną, a nawet edukacyjną i kulturalną, w ramach której twórcy jej założeń w sposób oczywisty dbają bardziej o dobro i długofalowy interes ogółu, niż o partykularne, doraźne korzyści jednostek. Marzy mi się taka polityka, w której najważniejsza jest szeroko pojęta wielowymiarowość życia społecznego, a nie wyłącznie jeden z jego aspektów; polityka, której celem jest stworzenie stabilnych, godnych i ludzkich warunków bytowania, a nie szybka korzyść lub realizacja jakiejś doktryny ideologicznej; w centrum takiej strategii powinno być miejsce na wyjątkową istotę ludzką, a nie wyłącznie na określoną teorię polityczną.

Możliwe jest wyobrażenie sobie tysiąca niewielkich, pozornie nieznaczących, codziennie podejmowanych decyzji, których wspólnym mianownikiem jest właśnie ten duch i etos, który każe być świadomym globalnego zagrożenia dla rasy ludzkiej i który nie wspiera powszechnego nastroju konsumenckiej apatii, lecz nakazuje nam szukać sposobów na wzbudzenie większego zainteresowania losami świata i gotowości do stawienia czoła pojawiającym się zagrożeniom. Ponad wszystko jednak można sobie wyobrazić, że poprzez podejmowanie tysięcy odpowiednio wybranych, uważnie połączonych i umiejscowionych we właściwym czasie i przestrzeni inicjatyw publicznych, pozytywny klimat lokalny w kraju, będący klimatem solidarności, kreatywności, współpracy, tolerancji i poszerzania zakresu odpowiedzialności obywatelskiej, powoli, stopniowo, ale i systematycznie się umacnia.

Kwestią najistotniejszą w tym zakresie pozostaje nie zestaw dogmatów, postulatów, czy też ideologizmów, lecz styl uprawiania polityki, jej atmosfera, a także wewnętrzny duch. Chodzi o to, by działalności politycznej nadać bardziej ludzki kształt. Zainteresowań i pragnień ludzkich nie da się nigdy sprowadzić do odczuwania wyłącznie jednej, tej samej potrzeby. Oczywiście, ważne są wszystkie przejawy wiedzy ogólnej, ale wyłącznie wtedy, gdy ich zastosowaniu w praktyce towarzyszą tak banalne i niedefiniowalne czynniki jak współczucie, pragnienie pokoju, dobry smak, przyzwoitość, troska, zrozumienie, solidarność.

Łatwo to wszystko powiedzieć, znacznie trudniej wprowadzić te słowa w czyn. Aby podążać tą raz wyznaczoną ścieżką, należy być nieskończenie wytrwałym, cierpliwym, pomysłowym, mieć żelazne nerwy, być zdolnym do wielkich poświęceń, a także, co równie istotne, być bardzo odważnym człowiekiem. Jestem jak najdalszy od stwierdzenia, że sam wiem, jak należy właściwie podążać tą ścieżką. Niemniej jednak jestem przekonany, że w dzisiejszym świecie pełnym dramatycznych wydarzeń, zamętu i wielu niebezpieczeństw, jest to dokładnie ta ścieżka, którą musimy iść. Czuję, że owo wyjątkowe doświadczenie dysydenckie – jeśli zostanie poddane prawidłowej ocenie i wnikliwej analizie – można spożytkować do stworzenia polityki opartej na solidnych fundamentach, pełnej inspiracji i aspiracji do osiągnięcia wyznaczonego celu. Czy nam się uda? Nie wiem. To pokaże czas.

W oparciu o artykuły i przemówienia Vaclava Havla:

25.01.1990, Sejm i Senat RP, Warszawa

21.12.1992 Uniwersytet Wrocławski

16.11.2004 Project Syndicate – “What Communism Still Teaches Us”, Fall of the Communism

Lord Douglas Hurd of Westwell
Wielka Brytania

Polska 1989–2009

Lord Douglas Hurd of Westwell (ur. 1930) Jest brytyjskim politykiem, członkiem Partii Konserwatywnej i pisarzem. W brytyjskiej służbie dyplomatycznej pracował w USA, w Chinach i we Włoszech (1952 – 1966). W latach 1984-85 był ministrem ds. Irlandii Północnej, następnie ministrem spraw wewnętrznych 1985 – 1989 i Ministrem Spraw Zagranicznych Wielkiej Brytanii 1989 – 1995. Jego szefowanie brytyjskiej dyplomacji w czasie przemian roku 1989 w Europie Środkowej oraz w czasie wojny w Zatoce Perskiej zyskało szerokie uznanie. Jako jeden z seniorów Partii Konserwatywnej zajmuje się między innymi wewnętrzną reformą tej partii, pozostając ciągle aktywnym politykiem.

Rok 2009 jest rokiem rocznic. Smutnych, gdy wspominamy bolesną przeszłość, ale zarazem szczęśliwych, gdy myślimy o sukcesie Polski i innych krajów Europy Wschodniej w procesie wyzwalania się spod panowania komunizmu.

Wspomnienia łączące Polskę i Wielką Brytanię są szczególnie poruszające. Pamiętam jeszcze wybuch II wojny światowej, kiedy Wielka Brytania podjęła swoje zobowiązanie do wzięcia udziału w wojnie, gdy Hitler najechał na Polskę, ale była zupełnie niezdolna do udzielenia Polakom jakiejkolwiek pomocy w odpieraniu tej inwazji. Moje pokolenie ma żywo w pamięci wsparcie, jakie w kolejnych latach nieśli nam polscy żołnierze, marynarze i piloci. W 50. rocznicę dnia „D”, w czerwcu 1994 r., stałem obok prezydenta Lecha Wałęsy na królewskim jachcie Britannia, przepływającym obok miejsca, w którym zatonął polski niszczyciel wraz z innymi statkami w kanale La Manche. Prezydent rzucił na fale biało-czerwony wieniec dla upamiętnienia poległych Polaków. To był moment, który nie tylko u mnie wywołał łzy. W pamięci mam także moje pierwsze spotkanie z Wałęsą, na długo przed tym, nim został prezydentem, kiedy ważyły się losy Solidarności.

Dla mnie najbardziej poruszającym pomnikiem w Europie jest upamiętniająca Powstanie Warszawskie figura polskiego chłopca-łącznika na tle starych murów tego miasta. Natomiast moje doświadczenie praktyczne, które z przyjemnością wspominam, dotyczy ścisłej współpracy z polskimi kolegami podczas negocjacji w sprawie zjednoczenia Niemiec, ostatecznie zatwierdzających zachodnią granicę Polski.

Wystarczy już wspomnień, które, zresztą słusznie, odgrywają swoistą rolę w kształtowaniu naszych idei i przekonań. Obecnie rysuje się przed nami jaśniejszy obraz. Polska jest silnym i skutecznym partnerem Wielkiej Brytanii i Europy Zachodniej, zarówno w Unii Europejskiej, jak i w NATO. Obie organizacje, a nawet cały globalny system współpracy międzynarodowej, stają przed ogromnymi wyzwaniami w obecnym niespokojnym, wręcz chaotycznym świecie. Z gospodarczego punktu widzenia, niektórzy członkowie Unii Europejskiej z Europy Środkowej i Wschodniej znajdują się pod szczególnym naciskiem wynikającym z globalnych wstrząsów. Uważam, że mają one prawo do pełnego wsparcia ze strony reszty państw unijnych, które powinno pochodzić nie tylko od państw członkowskich strefy euro, ale również od tych partnerów, którzy nie przyjęli wspólnej waluty, takich jak Wielka Brytania i Szwecja.

Z dyplomatycznego punktu widzenia my, Europejczycy, doświadczamy nieudolności w budowaniu spokojnej, długofalowej, wspólnej polityki europejskiej wobec Rosji. Przywódcy głównych krajów zachodnich, między innymi Wielkiej Brytanii, Francji, Niemiec i Włoch, nierozsądnie zabiegali o względy osobiste prezydenta Putina po to tylko, by uzyskać raczej fikcyjne korzyści dla swoich krajów. W istocie, jeśli chodzi o ujarzmienie rosyjskiej niecierpliwości, razem powinniśmy prowadzić jednolitą politykę europejską, spokojną, ale zdecydowaną. Nie jest to kwestia ideologii, ale wynik naszych praktycznych potrzeb, które pozostaną aktualne, niezależnie od tego, czy Traktat Lizboński wraz ze zmianami w unijnym aparacie dyplomatycznym zostanie ratyfikowany.

Osobiście nie jestem za wczesnym przystąpieniem Gruzji i Ukrainy do NATO. Nie jest ono klubem tenisowym, w którym oczywiste jest przyjmowanie przyjaciół, którzy wyrażą chęć wstąpienia do niego. Członkowie NATO powinni poważnie podchodzić do swoich zobowiązań wynikających z artykułu 5 Traktatu Waszyngtońskiego. Artykuł ten mówi o wzajemnej obronie, która wymaga przezorności i planowania. Zobowiązanie to nakłada obowiązek poważniejszego podejścia, niż to, które rząd brytyjski reprezentował wobec Polski w 1939 r. Niemniej niezależność Ukrainy i Gruzji ma kluczowe znaczenie dla nas wszystkich, a Rosja naruszając tę niezależność, nie może oczekiwać przyjaźni ze strony pozostałych państw europejskich. Podobna solidarność potrzebna jest w sprawie bezpieczeństwa dostaw energii do Europy Zachodniej. Również w tym przypadku, poszczególne jej kraje działały bez uwzględnienia potrzeb innych. Ta krótkowzroczność opóźnia osiągnięcie równego statusu w negocjacjach z rosyjskim rządem i instytucjami państwa rosyjskiego.

We wszystkich tych kwestiach Polska odgrywa kluczową rolę. Cieszę się, że wezmę udział w konferencji zorganizowanej przez Europejskie Centrum Solidarności, z dwóch przyczyn. Po pierwsze, należy pamiętać zarówno negatywne, jak i pozytywne doświadczenia. Po drugie, jestem pewien, że konferencja da nam możliwość zgłębienia wyzwań, jakie przynosi teraźniejszość i przyszłość.

George H.W. Bush
USA

Przesłanie

George Herbert Walker Bush (ur. 1924) 41. Prezydent Stanów Zjednoczonych Ameryki w latach 1989 – 1993. Republikański kongresmen. Do czasu objęcia funkcji wiceprezydenta za kadencji Ronalda Regana piastował urząd ambasadora przy ONZ oraz szefa Centralnej Agencji Wywiadowczej (CIA). Ogromną cześć swojej działalności prezydent Bush poświęcił sprawom międzynarodowym. Jego przywództwo niepodważalnie przyczyniło się do zakończenia okresu zimnej wojny. W dniach między 9 a 11 lipca 1989 roku Prezydent Bush przybył do Polski, aby wyrazić wsparcie dla zmian ogarniających Europę Wschodnią. Po upadku komunizmu, nawiązał szczególną relację z Michaiłem Gorbaczowem i Eduardem Szewardnadze, która zaowocowała przebudową napiętych stosunków sowieckoamerykańskich w okresie bezpośrednio po zimnej wojnie.

Dwadzieścia lat temu, stojąc w Gdańsku pod pomnikiem Trzech Krzyży, zachęcałem tysiące zgromadzonych stoczniowców, by odważnie podążali za swoim marzeniem o lepszym życiu. Dzięki ich determinacji to marzenie się spełniło. Gratuluję Wam Polakom – całemu narodowi i każdemu z Was z osobna – zwycięstwa, które przerosło wszelkie oczekiwania.

Polskie niezłomne poczucie dumy narodowej, solidarności i niestrudzone zaangażowanie w walkę o wolność i prawa człowieka przyniosły kres utopijnemu dziedzictwu prześladowań i cierpień. Solidarność, Okrągły Stół i pierwsze od czterdziestu lat częściowo wolne wybory w czerwcu 1989 roku, stanowiły niekwestionowany początek obalenia komunizmu w Waszym kraju. Co więcej, to zadziwiające zwycięstwo zwiastowało koniec rządów totalitarnych w całej Europie Środkowo-Wschodniej i zakończenie zimnej wojny.

Dzisiaj Polska i inne kraje Europy Wschodniej w pełni korzystają z podstawowych praw i wartości wyznawanych przez nas wszystkich, takich jak wolność i sprawiedliwość. Jednocześnie nie wolno nam zapomnieć o tych wydarzeniach, które doprowadziły do pluralizmu politycznego i gospodarczej odnowy Krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Musimy czerpać z tej lekcji przeszłości i robić wszystko co w naszej mocy, aby bariery, które niegdyś dzieliły Wschód od Zachodu, pozostały zburzone na zawsze.

(verbatim)

Europejskie Centrum Solidarności

Europejskie Centrum Solidarności jest instytucją kultury łączącą funkcje naukowe, kulturalne i edukacyjne z nowoczesną placówką muzealną oraz archiwum, dokumentującym działania ruchów demokratycznych i wolnościowych w najnowszej historii Polski i Europy.

Akt erekcyjny Europejskiego Centrum Solidarności został podpisany przez szefów państw, rządów i przywódców Unii Europejskiej, goszczących w Gdańsku w 25. rocznicę Sierpnia ’80. Sygnatariuszami umowy założycielskiej, podpisanej w Gdańsku 8 listopada 2007 r., są Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Marszałek Województwa Pomorskiego, Prezes Fundacji Centrum Solidarności, Przewodniczący NSZZ Solidarność oraz Prezydent Miasta Gdańska.

Głównymi celami Europejskiego Centrum Solidarności jest zachowanie pamięci o moralnym przesłaniu Solidarności i twórcze przekazanie jej dziedzictwa potomnym, wskazując jego aktualność i uniwersalizm.

Pierwszemu z tych celów, retrospektywnemu, służyć będzie nowoczesne interaktywne muzeum pokazujące, jak wydarzenia, które zapoczątkował strajk w Stoczni Gdańskiej, uruchomiły demontaż systemu komunistycznego w Europie Środkowej i Wschodniej. Służyć mu mają również multimedialne archiwum i biblioteka, zabezpieczające dziedzictwo Solidarności, dziś rozproszone, a niekiedy zaniedbane. Poprzez wystawy – także ruchome – ECS chce wzmacniać świadomość historyczną, która wydaje się w Europie słabnąć, a która niezbędna jest w budowaniu europejskiej tożsamości.

Drugi cel, prospektywny, to przeniesienie dziedzictwa Solidarności w przyszłość, przekazanie go kolejnym pokoleniom. Pokazanie, że solidarność, troska o dobro wspólne, budowanie głębszej ideowej wspólnoty przy szacunku dla różnorodności, nie jest anachronizmem, ale twórczym wyzwaniem, któremu warto poświęcić swą energię i zdolności. Dlatego bardzo ważnym celem Centrum jest edukacja. Europejskie Centrum Solidarności organizuje warsztaty dla młodych ludzi z Europy i seminaria dla młodzieży polskiej, cykle wykładów i dyskusji, przygotowuje też ofertę szkoleniową dla nauczycieli i liderów samorządowych.

Jako instytucja kultury Europejskie Centrum Solidarności kreuje wydarzenia kulturalne i inspiruje twórczość artystyczną, organizuje koncerty i festiwale.

Europejskie Centrum Solidarności to także ośrodek naukowo-badawczy, zajmujący się zagadnieniami wolności oraz centrum współpracy i integracji, dzielący się dorobkiem pokojowej walki Solidarności o sprawiedliwość, demokrację i prawa człowieka z tymi, którzy są ich pozbawieni.

Solidarność i upadek komunizmu

Spis treści

Karta tytułowa

Wstęp

1989 – zmieniając bieg historii

Świat wokół Okrągłego Stołu Prof. dr hab. Andrzej Paczkowski

Rola Solidarności w upadku socjalizmu w Bułgarii (1980–1989) Prof. Iskra Baeva

Niemcy i polska 1989 Markus Meckel

Rząd Mazowieckiego w perspektywie zagranicznej Dr Burkhard Olschowsky

Znaczenie Solidarności Petruska Sustrova

Dlaczego Polska? Dlaczego Solidarność? Dr Janos Tischler

Społeczeństwo w czasach zmiany

Świat po roku 1989 – długofalowe konsekwencje przełomu Prof. dr hab. Edmund Wnuk-Lipiński

Autobiografia – między dwiema Europami Ana Blandiana

Wydarzenia 1989 roku w perspektywie porównawczej Dr hab. Włodzimierz Marciniak

1989–2009: zapobiec rywalizacji w gronie zwycięzców Prof. Georges Mink

Kilka uwag o komunizmie, Solidarności, postkomunizmie i zapominaniu Prof. dr hab. Jadwiga Staniszkis

Ukraina otrząsa się z brudu okupacji Ołeś Szewczenko

Rządy w czasach zmiany

Komunizm jako przestroga Dr Jan Czarnogursky

Rewolucja, Zmiana, Przyszłość Vaclav Havel

Polska 1989–2009 Lord Douglas Hurd of Westwell

Przesłanie George H.W. Bush

Europejskie Centrum Solidarności

Karta redakcyjna

TŁUMACZENIE:

Centrum Tłumaczeń i Obsługi Konferencji Lidex, Tomasz Grabiński

REDAKCJA I KOREKTA (JĘZYK POLSKI):

Violetta Kmiecik, Maja Kuźniar, Patrycja Medowska

REDAKCJA I KOREKTA (JĘZYK ANGIELSKI):

Joanna Warec, Marta Perepeczko-Foley, Phillip Riley, Maciej Łukaszewicz

ZDJĘCIA:

Agencja PAP, Agencja Forum, Erazm Ciołek, Kosycarz Foto Press

PROJEKT GRAFICZNY:

Studio Świerszcze | swierszcze.com

WYDAWCA:

Europejskie Centrum Solidarności

ul. Doki 1

80-958 Gdańsk

www.ecs.gda.pl

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl